Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның эгелээшкини-биле республикада «Халас чер» регионалдыг төлевилелдиң боттанылгазы уламчылап турар. Ооң ачызы-биле республиканың чурттакчы бүрүзү 10 муңга чедир чурттакчылыг суурлар девискээринден чурттаар оран-сава тудуп алыры-биле халас черни ап болур аргалыг.
Амгы үеде шак ол төлевилелдиң ачызында 2 муң ажыг кижи халас черни алган. Бо талазы-биле мурнуку одуругда Кызыл кожуун, ооң соонда Бии-Хем болгаш Каа-Хем кожууннар болуп турар. Чылдагааны билдингир— чурттакчыларның хөй кезии төпче чоогап алыксап турарында. Ында инфраструктураның хөгжүлдези база рольду ойнап турары билдингир. Ол ышкаш мында чугула айтып каар чүүл: Кызыл, Ак-Довурак, Шагаан-Арыг, Чадаана болгаш Каа-Хем суур бо программаже кирбейн турар. Чүге дээрге чурттакчы чону 10 муңдан хөй. Өске кожууннарның чагырга черлери халас чер алыксаан улуска харыыны бир айдан саадатпайн берип турар болгаш чер бербээн дээн харыылар ховар болуп турар.
Черни халаска алгаш, ол девискээрин чүгле херимнеп алыры-биле кызыгаарланмас болза эки дээрзин шупту билген турары чугула. Төлевилелдиң кол негелдези – алган черинге чурттаар оран-саваны көрдүнген хуусаада тудуп четтигер ужурлуг. Бир эвес бажыңның чүгле таваан тургузуп каан, беш чыл өскерилге чок, ол-ла хевээр турар болза, шак ындыг чедир туттунмаан бажыңнарлыг черлерни күрүне катап хавырып алгаш, керээни үскеш, өске шак ындыг черге бажыңны саат чок тудуп ап шыдаптар улуска бериптер.
Бо төлевилел иштинде онза кичээнгейни ТШО киржикчилеринче, оларның өг-бүлелеринче угландырып турар. Шак ол категориядан халас чер алыры-биле киирген билдириишкиннер тускай хыналдада турар.
«Халас чер» төлевилелди боттандырып эгелээнинден тура 2003 билдириишкин чондан кирген. 2026 чылда Тываның Чер болгаш өнчү-хөреңги яамызының дыңнатканы-биле, билдириишкин киирген улустуң саны 81 четкен. Оларның 14-ү халас черни алыр дугайында керээни чарган. Аңаа немей ам-даа дөрт билдириишкинге баш бурунгаар черни бээриниң дугайында шиитпирни хүлээп алган. Үш билдириишкин ведомстволар аразының албан чогудар айтырыгларынга харыыны манап турар, 60 билдириишкинни ам-даа көрүп турар.
«Эң хөй (48) билдириишкиннерни Кызыл кожуунче киирип турар: Кара-Хаак – 21, Ээрбек – 13, Сукпак — 6, Черби – 6, Элегес-Аксы — 1, Баян-Кол — 1. Ол билдириишкиннерни ам-даа көрүп турар.
Бии-Хем кожууннуң девискээринден халас чер алыксаан чурттакчылардан 8 билдириишкин кирген: Сесерлиг – 6, Суш – 1, Өөк – 1. Ол билдириишкиннер-биле ажыл амдыызында чоруп турар. Чогуур хуусаазында ээлери харыыны алыр.
«Барыын-Хемчик, Таңды, Чаа-Хөл, Тес-Хем, Өвүр, Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Сүт-Хөл болгаш Тере-Хөл кожууннардан амдыызында билдириишкиннер кирбээн» — деп, Чер болгаш өнчү-хөреңги яамызының оралакчы сайыды Өлчей Ондар дыңнаткан.
Бо чылын киирген билдириишкиннер аразында ТШО киржикчизиниң өг-бүлезинден чаңгыс билдириишкин кирген. Ону Каа-Хем кожуунда бүрүткээн болуп турар.
«Халас чер» төлевилелге кым киржип болурул?
Бо төлевилелге кижи бүрүзү киржип болур. Чиигелделиг эрге-байдалы мында кандыг-даа хамаарылга ойнавас. Кол негелдези – 18 хар чеде берген, республика девискээринде чурттап турар черинде киир бижидилгелиг болур ужурлуг. Билдириишкинни киирип турар кижиниң республиканың хоорайда азы суурда киир бижидилгези хамаанчок, кол-ла чүве – Тываның чурттакчызы болуру.
Черни кайыын ап болурул?
«Халас чер» төлевилел-биле чер участогун чүгле республиканың 10 муң чедир чурттакчы суурларының девискээринден ап болур.
Бажыңныг улуска бээр бе?
Халас чер алыры-биле билдириишкин киирген кижиниң адында чурттаар оран-сава азы өске-даа шимчевес өнчү бар-даа болза, черни бээр дугайында шиитпирге ол салдарлыг болбас. Чаңгыс удаа халас черни республиканың чурттакчы бүрүзү алыр эргелиг.
Алган черин шиңгээдип алырының хуусаазы кандыгыл?
Черни шиңгээдип алырынга хамаарыштыр хоойлу ёзугаар тода хуусааны айыткан. Хамааты халас чер алыр дугайында керээни чарган соонда, 12 айдан орайтатпайн тудугну эгелээн турар ужурлуг. Алган халас черинге чурттаар оран-сава тудуун 5 чыл дургузунда дооскан турар.
Кандыг документилер чыыр ужурлугул?
Паспортта айыткан Тывада киир бижидилгелиг арынның хоолгазы, үндүрүг албанында болгаш коммунал ажыл-агый талазы-биле төлевирлерде өре чок дугайында документилер, Чаңгыс аай шимчевес өнчүнүң күрүне даңзызындан (ЕГРН) ушта бижилге, кадастр планында черниң турар девискээриниң схемазы (бир эвес ол черни чаа тургузуп турар болза).
Билдириишкин хүлээп алыышкыны болгаш чонга консультация бээри халас чер алыр деп турар кожуун, суурнуң чагырга черинде болуп турар.
Сорунза МОНГУШ.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26