| Арга-сүме |
Янзы-бүрү чылдагааннар-биле бажыңнар өрттенген, ооң уржуунда кижилер амы-тынындан чарылган дугайында өртке болгаш айыыл-халапка удур албан черлериниң медээлеринден бо-ла дыңнаар-дыр мен. Печканың багай байдалының уржуунда өрттер болган дугайында медээлер база бо-ла дыңналып кээр. Бажыңнарның ээлери өрт үнгенинге дорт буруулуг деп бодаар мен. Ынчангаш аңаа хамаарыштыр бодумнуң бодалдарымны илередир деп шиитпирледим. Бодум печка тутпас-даа болзумза, ооң байдалын хынаар, өй-шаанда септедип алырынга элээн арга-дуржулгалыг мен.
Хамыктың мурнунда сүмем – печканы кончуг арга-дуржулгалыг, бедик мергежилдиг печка тудуп кылыр кижиге салдырып алганы дээре. Ындыг кижи ону билир, печкаларын аңаа салдырып ап турган таныш-көрүш кижилериңер дамчыштыр тып алыр болза, улам эки. Ындыг печниктерниң аразында ажылы дээш элээн хөй төлевир негээр кижилер база бар. Акша-төгерикти улуг дыка харамнанмайн, төлеп бергени дээре. Печканы эки шынарлыг тууйбудан салдырып алыры черле алызында барып кедилиг. Эки шынарлыг тууйбудан салган печканы ажыглаарының хуусаазы узун боор.
Кудумчуга кылаштап чорааш, кайы-бир бажыңның печказының ыш үнер хоолайындан (ону тууйбулардан дөрбелчин кылдыр азы хоолайдан-даа кылып каан болур) бажыңның ээзи кандыг кижи-дир дээрзин билип каап болур силер. Бир эвес печканың ыш үнер хоолайы эки байдалда, тууйбулары бузук, эмдик-чамдык эвес, хоолай шавышкак-шывышкак эвес болза, ол бажыңның ээзи ажыл-агыйжы, харыысалгалыг кижи дээрзиниң херечизи-дир.
Чамдык кижилерниң бажыңнарынга кире бээрге, печказының шою тиглиг, тууйбулары бузук, печказы ышталып турары илдең боор. Чогум-на ындыг байдалдыг печкаларлыг бажыңнарга өрттер бо-ла хып үнүп турарын өртчүлер демдеглеп турар.
Печканың кырында шой хыйыжып азы тиглени бээрге, ону дораан-на чаа шой-биле солууру чугула. Тиглиг шой кажан-бир албан буступ дүжүп, бажың ишти ышталып, харын-даа мырыңай өрт хып үнүп, удуп чыткан кижилер амы-тынындан чарлып болурунуң айыылы бар. Печканың шою белен хажывазын, тигленирин, буступ дүжерин болдурбас дээш, ооң ийи ужунга болгаш ортаа кезээниң адаанга изигге шыдамык демир кескиндилерин кончуг эптиг кылдыр кежир салып алганы дээре.
Печканың хүл эрттирер шаараш демири (колосник) база изиг отка дүрген элеп бустур. Ол буступ эгелээрге, ону дораан-на солааны дээре. Колосникти солуп тура, ооң быжыг чыдарынче шыңгыы кичээнгейни салыр херек. Багай чыдынныг колосник кээп дүшкенинден печка ышталып, ышка кижилер угарлап болурлар.
Печканың шой эжиктериниң байдалын доктаамал хынаары чугула. Оларны тууйбуларга быжыглаар калбак чуга демирлер (кляммер) изиг отка өрттенип элээш, үстүп каар болза, печканың эжии уштунуп кээп дүжүп болур. Сөөлгү үеде печкаларның аастарын кляммерлер чок садып турар апарган. Оларны печник азы бажыңның ээзи быжыг чуга демирлерден кылып ап, тууйбуларга “саморез” деп шоптулар-биле быжыглааны дээре. Сывырындак демирлер-биле печка аастарын быжыглаан херээ чок, олар изиг отка дүрген эстип элээр. Печканың эжии тиглени бээрге, база дораан солуур. Тиглиг эжик бажың ишти ышталырының база бир чылдагааны. Оон үнген угарлыг газка удуп чыткан кижилер хораннанып болур.
Печканың одалга камеразының болгаш бүгү печканың байдалын доктаамал хынаар. Печканың одалга камеразының тууйбуларының аразы хозаарын, бустурун болдур- бас – ону дораан септээр. Печканың өске-даа кезектеринде тууйбулар аразында малгаш турлуп дүжүп, тууйбулар аразы тигленир болза, печканың ыш үндүр тыртары кошкап, тиглерден угарлыг газ үнүп, бажыңга турган кижилер, боттары безин билбейн, хораннанган таварылгалар бар.
Печканың хоолайының байдалын база доктаамал хайгаараар. Хар болгаш чаъс суунга печканың ыш үнер чери үрелип баксыраанын чылдың-на хынаары чугула. Бир эвес үрелгени билдинер болза, дораан септээр. Арга-дуржулга чок печниктер хоолайны печканың ыш үнер үдүнден бичииледир кылып каар болза, печканың ыш үндүр тыртары баксыраар, угарлыг газ бажың иштинге тыптып болурунуң айыылын тургузар. Чамдык печниктер печканың бажың кырында ыш үнер дөрбелчин хоолайын тууйбуларны тургузур кылып каан болур. Ол дыка айыылдыг, тургуза салган тууйбулар кээп дүжүп, ыш үнер үттү дуглай чыдып болур. Тууйбуларны чыттыр салып кылганы айыыл чок. Хөмүр-даш-биле одаар печкаларның от болгаш ыш үндүр тыртар системазы, ыяш-биле одаар печкаларның ындыг системазындан алгыг болур ужурлуг.
Печканың хоолайы бажыңның крышазының кырыкы сиртинден 1 метр хире бедик болур ужурлуг, чүге дээрге оон чавыс хоолайларның хаттыгда от, ыш тыртары кошкаар, харын-даа мырыңай ышты печка иштинче киир үрүп болур.
Печка дээрге бажыңның кончуг чугула дериг-херекселиниң бирээзи – сооктан чылыдар, аңаа чем хайындырып ижер. Бир эвес ону багай эдилээр болза, бажыңның ээлеринге айыылдыг бооп болурун утпаза чогуур.
Бо чүүлдү бижээним чылдагааны – мээң таныыр, билир кижилерим печказын багайтыр эдилээш, айыыл-халапка таварышканын көрген мен. Печканы бак көрүп болбас, ону хайыралыг, ачы-буянныг эдим деп эдилээр.
К. САТ, күш-ажылдың хоочуну.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
