Он сая ажыг уруг алган
2023 чылдың бирги чартыында чаңгыс аай пособиени 10 сая ажыг уруг алган. Ол дугайында Социал фондунуң “Макс” капсырылгазының албан ёзугаар каналында дыңнаткан. Ук төлевирлерни 10,2 сая назы четпээн уругнуң ада-иелеринче шилчиткенин албан чери дыңнаткан. Чуртта ай санында деткимчениң хемчээли ортумаа-биле 9,2-ден 18,4 муң чедир төлеп турар. Оон аңгыда 256 муң чиигээр иелерге төлевирни тывыскан. Ооң хемчээли айда 10,3-тен 20,6 муң чедир.
Школага чаңчыгарынга дузалаар
Бирги классчыларга неделя ортузунда – среда азы четверг хүннеринде чиигелделерни киирерин Чырыдыышкын яамызы саналдаан. Ол угаан ажылын чиигедир болгаш школага хөй күш үндүрбейн чаңчыгарынга дузалаар. Школага чаңчыгар сентябрь, октябрь айларда 2, 3 дугаар кичээлдер соонда 20 минутаның немелде чапсарлары, ол ышкаш 40 минутадан эвээжевес арыг агаарга агаарлаашкын көрдүнген.
Төрээн дылынга өөредири кедилиг
Саң-хөө кичээлдерин национал дылдарга башкылаары чугула дээрзин Төп банкының даргазының оралакчызы Михаил Мамут медээлээн. Дыл талазы-биле ёзу-чаңчылдары күштүг регионнарга өөредилгени боттарының төрээн дылынга эрттирери дээштиг дээрзин ол демдеглээн. Шак ындыг төлевилелдери дээш Чувашияны, ылаңгыя көдээ черлерин, Мамут мактаан. Шак ындыг эгелээшкиннер Россияның чамдык регионнарында ажылдап эгелээн.
Мергежил шилиир программаны киирер
Школаларның доозукчуларынга мергежил шилиир программаны киирерин Күрүне думазының вице-спикери Борис Чернышев саналдаан. “Мергежил шилиир чыл” деп программада бирээзи-ле 3 ай үргүлчүлээр 4 белеткел модулю кирген. Программаның киржикчилери ажылдакчыларның саналдары кирген чурагайлыг портфолиоларны алыр. Чаа эгелеп турар төлевилелди элээн каш регионнарга, улуг компанияларны хаара тутпушаан боттандырар деп депутат санап турар.
Тудугларның хуусаазын дүргедедир
Россияга хөй аал чурттаар бажыңнар тудугларының хуусаазын 1250-ден 1 муң хүн чедир кызырбышаан, дүргедедир сорулгалыг. Ол дугайын тудуг болгаш чуртталга коммунал ажыл-агый сайыдының оралакчызы Юрий Муценек дыңнаткан. Ооң мурнунда хөй аал чурттаар бажыңны 2181 хүн тудар турган болза, сөөлгү чылдарда 1250 хүн чедир кызырлып келген. 2030 чылга чедир “Тудугнуң чаа ритми” деп федералдыг төлевилел-биле 1 муң хүн чедир кызырар сорулга салдынган.
Ажылдың бүгү чадаларынга тудугнуң хуусаазын өйлээри эки түңнелдерни көргүзе бергенин Ю. Муценек онзалап демдеглээн. Тудуг хуусаазын эвээжедири бажыңның шынарын болгаш айыыл чок чоруун кадагалап арттырарынга, документ-саавыр ажылдарын дүргедедиринге чугула херек. Ажылдың бүдүрүкчүлүүн болгаш чурагайлыг сайзыралды көрүп тургаш, тудугнуң дүргенин болгаш шынарын өйлээри чугула.
Күзенчиг эвес звоноктардан ойталаары
Күрүне Думазының даргазы Вячеслав Володин спам-звоноктарны өжүрер аргаларын сагындырган. Ону кылырда, ук операторже интернеттен хууда кабинет таварыштыр азы ооң хүлээп алыышкын оран-савазынга баргаш, билдириишкинни киирер херек. Оператор күзенчиг эвес звоноктарны болгаш дыңнадыгларны билдириишкин киирген хүннүң эртенинде хүнден эгелеп соксадып кааптар ужурлуг. Бо хоойлу ажылдап турарындан бээр чыл четкен. Ону 340 муң ажыг кижи ажыглап турар. Бир эвес ол чурум үрээшкиннери катаптаар болза, күрүне ачы-дуза порталын дамчыштыр хомудалды киирип болур. Ооң торгаалы 1 сая рубль чеде бээр.
2025 чылдың сентябрь айдан тура албан черлеринден кирген звоноктар телефон экранынга көстүп келир кылдыр маркировканы албан кылыр негелдени киирген. Ол хемчеглер хамаатыларны мөлчүкчүлерден болгаш бужурганчыг чарлалдардан камгалаарынче угланган.
Мөлчүкчүлерниң чаа аргалары
Сентябрь 1 мурнунда херектеннер класска херек чүүлдерже акша чыыр болгаш күрүнеден меге төлевирлер дээн ышкаш аргаларны ажыглап турар. Мөлчүкчүлер класстарның болгаш школалар чаттарынче шургуп киргеш, меге арыннар хоолгалап алгаш, ада-иелерге хораны чедирип турарын “Билиг” ниитилелинден Владимир Максименко сагындырган. Олар кол кижилерниң арыннарын дөмейлештир кылгаш, меге айтыглар кылгаш, кижилерниң хууда медээлерин билип ап турарлар. Чигзинчиг айтыгларже кирбейн, дыңнадыгларга келген кодтарны дамчытпайн, медээниң албан ёзугаар шынныын хынап алырын эксперт сүмелеп турар.
Вирустар дээш банк ойталаар
2027 чылдың март 1-ден тура бир эвес клиентиниң телефонунда вирустуг программа бар болза, банкылар шилчидилгелерден ойталап эгелээр. Ол дугайында ИХЯ-ның кибер-кем-херек үүлгедиишкиннери-биле демисел талазы-биле эргелели дыңнаткан. Кредиттер-биле ажылдап турар албан черлери капсырылгаларже болгаш сайтыларже вирус илередир тускай чүүлдерни салыптар. Бир эвес айыыл тургустунар байдал тыптып келзе, операция чорударга болдунмайн баар. Ук кызыгаарлаашкыннарга карта-биле төлевирлер, электроннуг акша-хөреңги төлевирлери болгаш Дүрген төлевирлер системазын (СБП) таварыштыр чорудар операциялар хамааржыр.
Чыжыргана СААЯ белеткээн.
Чуруктарны ТАСС-тың медээлеринден алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn