Апрель 30 – Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү. Ону РФ-тиң Президентизи В.В. Путинниң 2025 чылдың ноябрь 4-те үндүргени 799 дугаарлыг доктаалынга үндезилеп тургускан. Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында бир дугаар демдеглеп турар ханы уткалыг байырлалдың кол маадырлары Соңгу чүктүң, Сибирьниң база Ыраккы Чөөн чүктүң девискээрлеринде бурун шагдан бээр чурттап чоруур үндезин чоннары болган.
Ол хүн Кызылдың Орус культура төвүнге бир дугаар демдеглеп турар чаа байырлалга тураскааткан “төгерик ширээ” болуп эрткен. Ону Тываның Чазаа болгаш ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилели организастап эрттирген. Аңаа Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Тере-Хөл, Тожу кожууннарда общиналар төлээлеринден аңгыда, эрге-чагырга органнарының болгаш хөй-ниити организациялар төлээлери, депутаттар, эртемденнер чаладып киришкен.
“Төгерик ширээниң” киржикчилеринге ТР-ниң Чазак Даргазының мурнундан ооң оралакчызы А.А. Бузур-оол байыр чедиргеш, Соңгу чүкте, Сибирьде болгаш Ыраккы Чөөн чүкте эвээш санныг РФ-тиң үндезин чурттакчыларының Ассоциациязының тургустунганындан бээр 35 чыл оюн демдеглээн чылда Президент Владимир Путин оларның ада-өгбелериниң патриотчу чаңчылдарын сагывышаан, Ада-чуртту маадырлыы-биле камгалап турарын онзалап демдеглээнин дыңнаткан: “Эвээш санныг үндезин чоннар – үнелеп четпес ховар культураның болгаш төөгүден бээр боттарының онзагай бүдүштүг амыдыралының кадагалакчылары, республиканың чоргааралы болуп турар. Кадыг-дошкун агаар-бойдустуг, кыдыг-кызыгаар черлерде бойдуска хора чедирбейн, ону харын-даа кадагалап арттырары-биле боттарының амыдыралын уламчылап турар. Оларга социал-экономиктиг болгаш этнокультурлуг хөгжүлдени чорударынга кандыг шаптараазыннарга таваржып турарын боттарындан бөгүн дорт дыңнап, билип алыр аргалыг бис.
Тываның эвээш санныг үндезин чоннарының общиналарының демниг чоруу амыдырал-чуртталгазының шынарын экижидеринче угланган ажыл-херектерге чугула айтырыгларны көдүрүп, моон-даа соңгаар чедиишкинниг сайзыраарынга улуг идигни берип турар” – деп чугаалааш, шылгарааннарга күрүне шаңналдарын тывыскан.
ТР-ниң Чазак Даргазының Хүндүлел бижиин “Тос бөрү” Сибирьниң тожу тываларының Тыва Республикада Ассоциациязының президентизи Доржа Никитинге, “Тос-Карак” Кызылдың хамнар организациязының даргазы Чаялга Сатка, ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилелиниң кадрлар айтырыы, саң-хөө хандырылгазы болгаш хыналда килдизиниң консультантызы Айслана Донгакка тывыскан.
Байырлыг хемчегниң шаңнал тыпсыр албан ёзунуң кезээн ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилели уламчылааш, хүндүлел бижиктерин Сибирьниң эвээш санныг үндезин тожу тываларының общиналар даргалары Ирина Акка (“Ак”), Чаяна Чыкайга (“Хайыракан”), Анджела Колга (“Арбын-Кежиг”), Долаана Иргитке (“Лотос”), “Тос бөрү” Сибирьниң тожу тываларының Тыва Республикада Ассоциациязының президентизиниң аныяктар талазы-биле оралакчызы Базыр Имажапка, “Пор-Бажың” Сибирьниң тожу тываларының община ансамблиниң солистери Долгармаа Хуужаан биле Ласол Чадамбага тывыскан.
“Байлак Тожум” тожу тываларының аймак общиназының даргазы Чойгана Серен, Сибирьниң тожу тываларының общиналар даргалары Саита Колга (“Кара Доот”), Айызана Танайбан (“Тожама”), “Хайыракан” Сибирьниң тожу тываларының общиназының “Көк-Даш” ансамблиниң уран чүүл удуртукчузу Айдыс Араптан, ол-ла общинаның этногравы Айгуль Сайын болгаш общинаның ыяштан кылыглар чазаар мастери Төмүр Сайын, “Доштуг-оолдар” Сибирьниң тожу-тываларының общиназының баштаар чериниң кежигүнү Алдынай Сатка, “Пор-Бажың” Сибирьниң тожу тываларының общиназының “Пор-Бажың” ансамблиниң солизи Сай-Хаана Сат, “Верховья Енисея” Сибирьниң тожу тываларының община кежигүнү Артём Маады агентилелдиң өөрүп четтириишкин бижиктери-биле шаңнаткан.
Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң (ТГШИ) директорунуң хүлээлгезин күүседип турар Оттук Иргит сөс алгаш, Тываның археология, культура, этнографиязының дугайында дыка хөй шинчилелдерни кылганындан аңгыда, делегейге бир дугаарында тожу тывалары кымнарыл дээрзин эртем талазы-биле чырыткан сураглыг этнограф эртемден С.И. Вайнштейнниң 100 чылынче кичээнгей салып, Тожу кожууннуң удуртулгазынга институттуң болгаш Өөредилге яамызының мурнундан Хүндүлел бижикти тывыскан.
Ол шаңналдардан аңгыда, “Тос-Чадыр” Сибирьниң тожу тываларының Тыва Республикада Ассоциациязының президентизи Светлана Дёмкина чоокта чаа Россияның сумога элээди оолдар аразынга чемпион болган тожу тываларының төлээзи, аңчы, балыкчы, ивижилерге аай-дедир көжеринге кезээде дузазын көргүзүп чоруур 19 харлыг аныяк спортчу Ноян Акка чоргааралын илередип, Ассоциациязының мурнундан Хүндүлел бижикти тывыскан.
Ооң соонда “Эвээш санныг үндезин тожу тываларының ажыл-амыдыралынга деткимче: дүүн, бөгүн, даарта” деп агентилелдиң белеткээни кыска роликти таныштырган. Ында Россияның 15 субъектизинде 47 чонну эвээш санныг үндезин чурттакчыларның Чаңгыс аай даңзызынче кииргенин айыткан. 2020-2021 чылдарның чизезинден алырга, Тывада эвээш санныг үндезин тожу тываларының саны 7189 кижи болуп турар. Олар Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Тожу, Тере-Хөл кожууннарда чурттап турар. Ол-ла роликтен аңгы-аңгы национал төлевилелдер аайы-биле кандыг күрүне деткимчезин ап турарын, эвээш санныг үндезин тожу тываларының сарлык, иви, теве фестивальдарын эрттирип, оларның төлээлерин чурттан дашкаар шуулганнарга киириштирип, грантылар деткимчезин алырынга дуза дээш өске-даа чүүлдерни сан-чурагайны айтып тургаш, тодаргайы-биле көргүскен. 2017-2018 чылдарда ивижи өг-бүлелерге дуза кадары-биле боттандырган губернатор төлевилелиниң ачызында Чазылар суурга спутник таварыштыр харылзаа комплектилерин тургускан соонда, интернет ажылдай берген. 17 ивижиге спутник таварыштыр харылзажыр телефоннар, чылыг майгыннарны, 6 “Буран” харга-халыырны үлээн. Оон аңгыда ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы амыдыралы чедимче чок өг-бүлелерге, чааскаан чурттап чоруур улуска болгаш берге байдалга таварышкан өг-бүлелерге социал керээ таварыштыр деткимчени көргүзүп турарын база демдеглээн. Программаның ниити акшаландырыышкыны 834,4 сая рубль. 2026 чылдың квотазынче 3856 кирип турар: Тере-Хөл кожуунга – 47 кижиге 9,7 сая рубль, Тожуга – 110 кижиге 22,2 сая рубль, Мөңгүн-Тайгага – 95 кижиге 17,7 сая рубль. Кадык камгалалының шугуму-биле чедери берге черлерде чонга эмчи дузазын чедирер талазы-биле аңгы-аңгы программалар ажылдап турар. Ылаңгыя Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Тожу, Тере-Хөл кожууннарның чурттакчыларынче онза кичээнгейни угландырган. 2026 чылдың 1-ги кварталында мобильдиг эмчи бригадазы Эрзинниң — 107, Мөңгүн-Тайганың —82, Тожунуң — 274 чурттакчызынга эмчи шинчилгезин эрттирген. Оон аңгыда эвээш санныг тожу тываларының уруг-дарыынга ортумак болгаш дээди өөредилге черлеринге халас олуттарны берип турар. Чижээ, А.И. Герцен аттыг Россияның күрүнениң башкы университединче 2021 чылда 8 олутту 100 хуу ээлээн, 2022 чылда 15 олутту бээрге, 4 кижи өөренип кирген, 2023 чылда 10 олуттуң чүгле 7-зин ээлээнин айыткан. Ол ышкаш эвээш санныг үндезин тожу тываларының чурттап турар черлеринче агаар шугуму-биле чедерде билет өртээнге чиигелделер көрдүнүп турары дээш өске-даа солун барымдааларны, кылдынып турар ажылдар, шынап-ла, хөй дээрзин чыылганнар роликтен таныжып көрген.
“Төгерик ширээге” солун илеткелдерни Тываның эртемденнери кылган. Оларның бирээзи ТГШИ-ниң эртем ажылдакчызы Маргарита Кунгаа:
“Мээң илеткелим тожу тываларының аас чогаалынга тураскааттынган. Ниитизи-биле алырга, тожу тываларының аас чогаалы ниити тыва аас чогаалының системазында кирип турар. Ында маадырлыг тоолдардан эгелээш, биче хемчээлдиг жанрларга чедир колдуунда дөмей болуп турар. Ынчалзажок тожу тываларының аас чогаалында ылгалып турар талалар база бар. Ынчангаш илеткелимге чамдык ылгалдарны көргүзүп тайылбырлаан мен. Бо байырлал төөгүнүң культурлуг өнчүзүн камгалап алырынга аажок улуг ужур-дузалыг, катап база тожу тываларының ажыл-амыдыралын чонга чугаалап таныштырарынга, келир үеже угланган болуп турар. Чүге дээрге материалдыг культураны камгалаар болгаш сайзырадыр дээр болза-ла, сагыш-сеткил культуразын база эки билген турары эргежок чугула. Ынчангаш демдеглеп турарывыс чаа байырлал-биле бүгүдеге экини күзедим!” – деп, эртемден чугаалады.
“Төгерик ширээниң” киржикчизи, база бир Тываның сураглыг эртемдени, культурология эртемнериниң доктору А.К. КүжүгетРоссияда чарлаттынган бо чаа байырлалды культурлуг улуг болуушкун-дур деп үнелээн: “Ук байырлал чүгле эвээш санныг үндезин чоннарга хамаарылгалыг эвес, Россияның бүгү чурттакчыларының байырлалы кылдыр санаар-дыр мен. Ниитизи-биле Россияның культурлуг өнчүзү биче буурай чоннарның культуразы-биле алдаржып турарын демдеглевес арга чок. Россия дээрге чүгле хадыңнар, халбаңныг дүктүг бөрттерден аңгыда, дыка хөй эвээш санныг чоннарның культуразы – хөөмей-сыгыт, даш чонары, сөөктен кайгамчык чараш чүүлдерни сиилбиири дээш өске-даа чүүлдер-биле мөөңнелген культурлуг өнчү ниити чуртувус Россияның культуразын улам байыдып турар.
Чурттуң Президентизиниң эгелекчи саналы-биле тургустунган байырлалды шагда-ла эгелээр турган деп бодаар мен. Ынчангаш бо байырлалга хамаарышкан ам-даа улуг хемчээлдиг көскү чүүлдерни хөйнү эрттирер болза эки ышкаш-тыр. Эвээш санныг үндезин чоннарже хөй-ниитиниң кичээнгейин хаара тудары чугула. Мен бодум хуумда бо хемчегге белеткеп турарым номум дугайында чугаалаар дээш келдим. Номда 1914 чылда Норвегиядан 7 эртемденниң Тывага экспедиция кылып чораанының дугайында, Тожуга баргаш, көрген-билгенин шуптузун бижээш, ном кылдыр үндүргени “Примитивный народ” (бөдүүн, чөгенчиг чон) деп адаан номну сайгарып бижээн мен. Бо номну мен 20 ажыг чыл ажылдап кылган мен. Адын база ол-ла хевээр арттырып каан мен. Ол экспедиция дугайында Россияда кайда-даа бижиттинмээн, кым-даа билбес болуп турар. Ол үеде Норвегияның эртемденнери ол номун Тываның чурттакчылары кажан-бир шагда номчуй бээрин безин бодавайн турган. Ынчангаш мээң бо номумну чырыкче парлап үндүрер дугайында айтырыгны ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилел көдүрүп турар. Бир эвес ном парлаттына бээр болза, тожу тываларының ол үеде амыдырал-чуртталгазының дугайында дыка солун чүүлдерни билип ап болур. Дыка солун ном болур. Ынчангаш бо байырлал-биле бүгү чонга байыр чедирип, чүгле эвээш санныг үндезин чоннарга хамаарышкан эвес, ниити Россияның байырлалы деп санаар-дыр мен” – деп, эртемден Айлана Калиновна чугаалады.
Россияда бир дугаар демдеглеп турар байырлалдың кол киржикчилери бо хемчегге хамаарыштыр боттарының бодалдарын илереткен. Оларның бирээзи “Тос бөрү” Сибирьниң тожу тываларының Тыва Республикада Ассоциациязының президентизи Доржа Никитинүрде манааны байырлалды эрттирип эгелээнинге өөрүп турарын чугаалады: “Бо байырлалды бис дыка амырап хүлээп ап тур бис. “Төгерик ширээге” киржип, чылдары-биле кылып келген ажылдарывыс дугайында хөй кижи мурнунга таныштырар аргалыг болганымга база өөрүп тур мен. Бистиң Ассоциациявыста дөрт аңгы кожуундан тос община бар. Община дээрге коммерция чок организация база болуп турар. Ынчангаш аңгы-аңгы грантыларга киржир аргалыг болуп турарывыс эптиг. Ылаңгыя ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң чүгле общиналарга дээш тургускан грантызы бар. Тиилекчилер 300 муң рубльди ойнап алгаш, чугула ажыл-херектерин бүдүрүп ап турар. Сибирьниң эвээш санныг үндезин тожу тываларының общиналары дөрт кожуунда бактаап турар. Шупту бир демниг ажылдап турар бис. Грантыларга доктаамал киржип, боттарывыс чылдан чылче хөгжүлдеже чүткүлдүг чоруп олурар мындыг бис. Күрүнениң деткимчези бар-дыр. Боттарывыстың ажыл-амыдыралывыста кандыг нарын айтырыглар барын, ону канчаар шиитпирлеп болурунуң аргаларын дилеп, хурал-суглаа болгаш аңгы-аңгы шуулганнарга киржип тургаш, негелделерни чогуур черлерже дыңнадып турар бис. Чижээ, биске норма ёзугаар бир кижиге чыл дургузунда 21 килограмм балык тударын чөпшээреп каан турган. Ол дээрге тожу тываларының ук-төөгүден чемге ажыглап чоруур кол чеми ышкажыл. Ону ынчаар кызыгаарлаары шын эвес деп айтырыгны көдүрген түңнеливисте ол кызыгаарлаашкынны соксаткан. Ол ышкаш кыдыг-кызыгаар черлерде интернет чок болуп турар. Ол айтырыгны база доктаамал көдүрүп келгенивис түңнелинде бистиң Балыктыг сумузунда бо хүнде интернетти тургускан. Ам-даа немелде айтырыгларывыс хөй. Оларны чоорту шиитпирлээринге бистиң чазак-чагыргавыс улуг деткимчени көргүзүп турарын демдеглээри чугула”.
Ыраккы Мөңгүн-Тайга кожууннуң чонунга эгезинде эвээш санныг үндезин тожу тывалары деп боттарын адаары шала чиктиг болуп турган. Утказын чоорту билип, күрүнеден кандыг деткимчени ап болурун херек кырында көргеш, общиналар тургустунуп эгелээн. Ол дугайында Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүрен суму чагырыкчызы Адар-оол Дамбый-оол мону чугаалаан: “Бистиң сумуда бо үеде 4 община тургустунуп алган ажылдап турар. Бирээзинде “Лотос” Сибирьниң эвээш санныг үндезин тожу тываларының общиназының баштаар чериниң даргазы Долаана Иргит ажылдап турар, арткан үш община дээрге төрел аймактар общиналары болуп турар. Эрткен чылын Долаана Доржуевнаның общиназы грант-биле 300 муң рубль деткимчезин алгаш, “Сарлыкчыга чурагайлыг көвүрүг” деп төлевилелди боттандырары-биле спутник таварыштыр интернетти коштурар херекселди, хүн херелинден ажылдаар панельди, ноутбук дээш өске-даа чугула чүүлдерни садып белеткеп алган. Бо чайын шуптузун аалынга тургускаш, янзы-бүрү хемчеглерни, сарлыкты саарындан эгелээш, ооң сүдүнден кандыг ак чемнерни кылып болурун, ооң кежи, дүгү дээш шуптузунга хамаарышкан ажыл-чорудулганы интернет таварыштыр дорт эфирге көргүзер аргалыг болур. Солун чүвези – суурда интернет чок турда, ыракта Ак-Хөл деп черде малчын шак мындыг сайзыраңгай ажыл-чорудулгазын чонга көргүзер аргалыг болуп турары – күрүнениң талазындан эвээш санныг үндезин чоннарны деткип турарының көскү чижээ-дир. Ынчангаш Россияның эвээш санныг үндезин чоннарының хүнүнге тураскааткан байырлыг хемчегниң киржикчилеринге болгаш ниити чонга байыр чедирип, чаа байырлал, шынап-ла, ниити чоннуу болзун деп күзээр-дир мен”.
Ол хүн болган байырлыг хемчегниң киржикчилери чаа байырлалга өөрүп, “төгерик ширээге” чугула айтырыгларны, келир үеде планнарын сайгарып чугаалашкаш, сагыш-сеткил көдүрлүүшкүннүг тарап чанганнар.
Карина МОНГУШ.
Буян Ооржактың тырттырган чуруктары.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...