Россияның Президентизи Владимир Путин биле Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чоокта чаа ужуражып, республикага мелиорацияны улам сайзырадырының хемчеглериниң дугайында чугаалашкан соонда, Тыва мелиорация талазы-биле федералдыг программаже кирген. 2026 чылда мелиорация талазы-биле республиканың 10 төлевилелин, 2027 чылда 15 төлевилелин деткиир.
Тарылга шөлдерин чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселдерни садып алырынга чиигелделерни республиканың фермерлеринге 2026 чылдан берип эгелээн, Тываның бюджединден 10 миллион рубль акшаны тускайлап үндүрген. Чиигелдеге алган дериг-херекселдерниң өртээниң чүгле 10 хуузун фермерлер төлээр, арткан 90 хуузун субсидия акшазы-биле регион бюджединден дуглаар.
Чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселди чагыг киирген ажыл-агый бүрүзүнге бербес, ажыл-агыйын шуудады берген, бедик көргүзүглерни чедип ап шыдаан, ажыл-агыйжы фермерлерге шилилгелиг конкурстуң түңнелдери-биле берген. Барыын-Хемчик кожуунда А.А. Иргиттиң хууда ажыл-агыйы чаашкынналдырар дериг-херекселди алгаш, 15 га шөлде картофельди болгаш мал чеминге ажыглаар сигенни тарып өстүрүп, суггарып турар.
Улуг-Хем кожуунда Ш.Ч. Моңгуш биле М.С. Даңзы-Белектиң, Таңдыда А.С. Уйнукайның, Чаа-Хөл кожуунда А.М. Бавуунуң, Бии-Хем кожуунда А.Б. Соскалдың хууда ажыл-агыйлары чаа технологиялар ёзугаар чогаадып кылган, чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселдерни алганнар.
Республикага мелиорация четкизин сайзырадыр талазы-биле төлевилелдерниң утка-шынарын эрткен 2025 чылда улам ханылаткан. Суггарылга системаларын катап тургузарының, ажыглалга киирериниң төлевилел-смета документилерин ажылдап кылырының конкурузун чарлаан. 2025 чылда 2 төлевилелди 2 миллион рубль-биле акшаландырган болза, 2026 чылда 6-7 хире төлевилелди 5 миллион рубль-биле акшаландырып деткиир.
Фермер ажыл-агыйны хөгжүдеринге берген
Фермер ажыл-агыйны хөгжүдеринге республика бюджединден субсидия акша-хөреңгизи бээриниң 2026 чылдың май 17-ден июнь 11-ге чедир хуусаалыг шилилгелиг конкурстуң түңнелдерин Көдээ ажыл-агый яамызы үндүрген.
Конкурска документилерни негелделер ёзугаар шын тургускан 85 фермерни конкурска киириштирген. Оларның аразындан 29 киржикчи тиилекчи болган. “Агроүлетпүр комплекизин хөгжүдер” угланыышкынга деткимчени Т.Д. Дивии, Э.Н. Айыр-оол алганнар.
“Фермер ажыл-агыйын хөгжүдер” категорияга 27 фермер субсидияны алыр. Оларның аразында фермер ажыл-агыйны шуудады берген, улам хөгжүүрүнге байдалы тургустунган Ө.-С.А. Ооржак, А.Д. Дамба, Ю.Ш. Лойгу дээш өскелер-даа бар.
Бергелер шаптык болбаан
Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң хууда программазының угланыышкыны-биле акша-хөреңги деткимчезин Каа-Хем кожуунда аныяк фермер Адыгжы Ховалыг 2024 чылда алган. Ол акша-биле МТЗ марканың тракторун, андазын, сеялка дээш өске-даа кожуг дериг-херекселин садып алган.
Фермер 217 гектар шөлде тараа аймаан болгаш өске-даа чер ажыл-агыйының продуктуларын тарып өстүрүп турар. Адыгжы – бергелерге торулбас аныяк фермер. 2025 чылдың чазын 40 тонна сула үрезинин чашкан, агаар-бойдустуң аажок изииниң уржуунда сула кааңдаашкынга таваржып, дүжүдү чок болган. Ынчалза-даа Адыгжының ажыл-агыйжы тура-соруу кошкаш кынмаан. 2026 чылда база 40 тонна хире сула үрезинин чашкан. Фермер чаа технологияларны ажыглап, суланы ажаап өстүрүп турар болгаш, ооң өзүмү багай эвес. Агаар-бойдустуң кааңдаашкынныг-даа үезинде бедик дүжүттү тарып өстүрер дээш, чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселди садып алыр деп турар.
Эки шынарлыг 15 тонна дүк
Эрзин кожуунда “Бай-Хөл” көдээ ажыл-агый кооперативи хой ажыл-агый адырында чедиишкинниг ажылдап турар. Чылда ортумаа-биле 25 хире тонна дүктү азырап өстүрүп турары хойлардан кыргып ап келген. Хой дүгүн садып сайгарары берге үелерде безин малдың бо продукциязындан орулганы киирип алыр аргаларны ажыл-агый дилеп тып турган. Хойнуң дүгүн электри машиналары-биле дең-дески кыргыыр, өң болгаш шынар аайы-биле аңгылап сорттаар, тырып белеткээр ажылды багай эвес организастааны аңаа дөгүм болган. Эң бедик өртектиг хой дүгү – дески кылдыр кыргаан, чаңгыс өңнүг (колдуунда ак) бирги класстың дүгү. Нижнегородск хоорайда дүк болбаазырадыр комбинат-биле харылзажып, аңаа элээн улуг өртек-биле хой дүгүн “Бай-Хөл” кооператив дужаап турган.
Дүк болбаазырадыр цехти Кызыл хоорайда тутканы хойнуң баш санын улам көвүдедир өстүрер, олардан дүктү кыргып, ооң шынарын экижидер, орулганы үндүрүп алыр сонуургалды “Бай-Хөлдүң” малчыннарынга тывылдырган. Бо көдээ кооператив 15 тонна эки шынарлыг дүктү Кызылда дүк болбаазырадыр цехке дужааган.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының социал четкиде арнындан алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn