Тыва улустуӊ чаңчыл-ёзулалдарында шаг-тɵɵгүден бээр сүзүктери, сүзүглелдери хɵй чораан. Тыва чон делегейде кончуг биче сеткилдиг, дузааргак, хүндүлээчел, сарыг шажын база хам чүдүлгелиг, бойдус байлаанга сүзүктүг, камныг улус чорааннар.
Ыдык саннар база шээр малдың ыдык-сүзүктүг сɵɵктериниң дугайында, оларның амыдырал-биле холбаазының, харылзаазының дугайында таныжыңар.
3, 7, 9 база 108 деп санны ыдыктыг сүзүк-сан дижир. Шээр малдың, хой-ɵшкүнүң сɵɵктеринде ыдыктыг сүзүктүг сɵɵктер бар: довук, кыры, чода, чарын.
Шаг-тɵɵгүден бээр шээр малдың сүзүктүг сɵɵктерин хʏндʏлеп чорааны ханы уткалыг.
3 деп ыдыктыг сан
Эр кижиниң 3 каазы чүдел?
Эрес-кашпагайында, эзер-чүгенниг аъдында, херээжен эжинде.
ϴртемчейде 3 тудуу: дээрниң баганазы чок, дагның куржаа чок, сугнуң бышкызы чок.
ϴртемчейде 3 дүрген:
Бодап турда, бодал дүрген.
Кɵрүп турда, карак дүрген.
Адып турда, согун дүрген.
7 деп ыдыктыг сан
Бурунгу тывалар чеди назынны канчаар ылгаарыл?
Ылчыргай чаш назын, чаш назын, элээди назын, аныяк назын, ортумак назын, кыраан назын, чɵнээн назын.
Кижиде эки-бак 7 удурланышкак аажы-чаӊ бар:
Ак сагыш – кара сагыш.
Биче сеткил – бардам сеткил.
Дузааргак – туразы улуг.
Экииргек – харам.
Шынчы – мегечи.
Томаанныг – тенек.
Ажылгыр – чалгаа.
Тыва кижи чеди катап арыгланыр: саң салыр, чажыын чажар, йɵрээл кылыр, чалама баглаар, артыш-шаанак-биле айызаныр, арыг ак харга аңдааштаныр, чолукшуур.
9 деп ыдыктыг сан
9 карак.
9 чүдүлге (Хүнге, Айга, Дээр-Адага, Чер-Иеге, Суг, хем, хɵл ээлеринге, Артка, Адыг хайыраканга, Чеди-Хаан, Долаан бурган сылдыстарга база Сүтке сүзүктʏг).
9 дагылга (Дээр-Ада, Таңды, От, Кара суг бажы, Хам ыяш, Тел ыяш, Оваа, Суг үнер черлер, Даш кɵжээ дагылгалары).
9 эртине.
9 ыдык.
9 эрии-шаажы (шаанда феодалдыг тыва үезинде ажыглап чораан).
9 чаӊчыл.
9 аржаан.
Эр кижиниң ажып эртер 9 бергези.
108 деп ыдыктыг сан
Лама башкыларның эрегези 108 санныг болур. Эрегени лама башкыларның эргекке шуудуп олурары ханы уткалыг.
Эрегениң кадыкшылга салдары: улуг эргек – баш мээзинге, ийиги салаа – ижин баарга, үшкү салаа – шөйүндүлерге, дɵрткү салаа – баарга, бешки салаа – чүрекке.
/ Интернеттен хоолгалаан.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19