(Төнчүзү. Эгези № 19 "Шында).
Эдуард Донгак ‒ «Чалым-Хая» деп аттыг чаңгыс актылыг шиилер номунуң (1984), «Алдар-ат – ажыл-иште» деп очерктер чыындызының (1988) тургузукчузу. Оон аңгыда ол Степан Сарыг-оолдуң «Алдан дургун» деп чедир доостунмаан романын чырыкче белеткеп үндүрген.
Э. Донгактың шии бижиир талазы-биле сонуургалы 1970 чылдарда-ла илереп, «Буянныг араатаннар» деп Чолдак-Аңчының чаңгыс кезектиг, үш көжегелиг кыска шиизи «Талыгырда чаңгы» деп проза чыындызынга 1978 чылда парлаттынган. Чоорту ол «Келди» деп чаңгыс кезектиг үш көргүзүглүг комедия («Чалым-Хая» деп чыындыда, 1984 ч.), «Солуттунмас Соян Кечил» деп чаңгыс кезектиг шиини («Улуг-Хем» сеткүүлдүң № 48), төтчеглекчилер дугайында тос көргүзүглүг шиини, «Хоочуннуң сүмези» деп баштактаныгны («Хөлегеден дескеш» деп чыындыда, 1990 ч.) парлаткан.
Прозачы «Өң-баазын чечектер» деп тоожузун шии кылдыр эде бижээш, «Салымның шаажылалы» деп аттыг ийи кезектиг, хөй көргүзүглүг трагедияны аңгы чыынды кылдыр 1995 чылда үндүрген. Ук ном ‒ Э. Донгактың шии жанрынга тускай парлаткан ажылы болган.
Э. Донгактың чогаалдарынга аныяк салгалдың чогаалчыларындан сонуургал улуг бооп келген. 2020 чылда аныяк автор Кежик Коңзай Э. Донгактың «Сыгаан» деп чечен чугаазын драма кылдыр шиижидип бижээн. Ону Тываның В.Ш. Көк-оол аттыг национал театрынга көргүскен: режиссёр-тургузукчузу Марина Идам, чурук каасталгазы Начын Шалык, рольдарны артистер Шораан Куужаан, Орлан Оюн, Ачыты Салчак, Салбак Лапчар олар күүсеткеннер. «Сыгаан» деп драма көрүкчүлерниң сонуургалын оттурган.
Эдуард Донгак проза жанрынга ажылдаар бетинде «Шын» болгаш «Тываның аныяктары» солуннарынга журналист болуп, бодунуң арга-мергежилин публицистикага оранчок бедиткен. Ооң очерктериниң, уран чечен чурумалдарының болгаш репортажтарының маадырлары күш-ажылдың бөдүүн кижилери, оларның салым-чолдары болгаш күзел, бодалдары болган. Публицистикага уран мергежилин ылап быжыглап бедиткеш, чоорту чогаал ажылынче көвүрүгнү ол дидими-биле салып алганы үстүнде барымдаалардан тодаргай көскү.
Солун-сеткүүлдерге 1965-1978 чылдарда парлаттынган чогаалдарындан ап көөрге, Эдуард Донгак бодунуң бирги проза номунуң үнер мурнунда прозаның биче жанрлары: очерк, уран чечен чурумалдар, чечен чугаалар, ооң иштинде сатириктиг болгаш баштак чечен чугаалар дээн ышкаш хевирлеринге ажылдап турганы көскү, а кол-ла чүве прозаның ортумак жанры ‒ тоожуга.
Эдуард Донгактың 1970 чылда бижээни «Ээр-дагыр оруктар» деп чечен чугаазы баштай «Шын» солунга 1972 чылда, оон «Улуг-Хем» альманагынга 1974 чылда парлаттынган. Ийи кижиниң салым-чолунга хамаарышкан теманы Эдуард Донгак фотокорреспондент Омактың болгаш чолаачы кыс Азиймааның овур-хевирлерин чуруп тургаш, чогаалынга илереткени солун. Бо чечен чугаадан эгелеп, салым-чол темазы Э. Донгактың барык шупту чогаалдарының өзек темазы деп прозачының үндүргени номнарындан билдинип, маадырларның төөгүзүн тургузарынга кол быра болган деп чугаалап болур.
Эдуард Донгактың калбак чогаалдың ортумак хевири ‒ тоожу жанрынга бижээни «Талыгырда чаңгы» деп чогаалы ооң бирги чыындызының ады болган. Ук тоожунуң үзүндүзү баштай «Тываның аныяктары» солунга 1977 чылдың май 8-те парлаттынган. Долузу-биле 1978 чылда үнген «Талыгырда чаңгы» деп чыындының кол чогаалы болуп, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде тыва аалдың амыдырал-чуртталгазының база араттарның фронтуга дузалажып турганының дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда ук чыындыже «Хаварыктар», «Ийи чагаа», «Ээр-дагыр оруктар», «Далай эриинге», «Сайзанак» база «Эртенги дүвүрээзин» деп чечен чугаалары кирген. «Талыгырда чаңгы» ‒ Эдуард Доңгактың бирги тоожузу.
«Эдуард Донгактың уругларга чогаалдарының тематиказы» деп филология эртемнериниң кандидады Е.Т. Чамзырыңның база Чойнхор-Чаглак Салчактың демнежилге ажылында чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының үнген дөстерин, уругларга чогаалдарының тематиказын, сюжеттиң хөгжүлдезин, овур-хевирлерин ханы шинчилеп көргеннер. Э. Донгактың уругларга бижээни «Талыгырда чаӊгы» (1978), «Чолдак-Аӊчыныӊ чугаалары» (1982), «Кулузун-Шынаазы чурттуг оолдар» (2006), «Четкерлерге чагааларым» (2006), «Меӊниг-Сегел» (2008), «Хөгжʏмчʏ бора-хирилээлер» (2008), «Койгун-Хам» (2022) деп номнарындан бичии чаштарның-даа, элээдилерниң-даа, улуг улустуң-даа психологиязын эки билир, оларның хар-назынының аайы-биле сонуургалдарынга дүүштүр бижип шыдаан чогаалчы деп билдинип турар. Уругларга бижиттинген ук чогаалдарында төрээн чурт, кижи болгаш бойдус, ава, күш-ажыл, дайын, мөзү-шынар, ынакшыл темазын улустуң аас чогаал жанрларының аңгы-аңгы хевирлерин, этнографтыг кезектерни ажыглавышаан, сагыш-сеткилдиң илерээшкиннерин, аажы-чаңнарын, тыва кижиниң бот-медерелин чечен чугааларының, тоожуларының маадырларын дамчыштыр Э. Донгак номчукчуларынга чедирген. Прозачының тургусканы овур-хевирлерин бичиилер, улуг кижилер болгаш дириг амытаннар деп бөлүктерге чарып болурун үстүнде авторлар база айтып турарлар. 1982 чылда аңгы чыынды кылдыр үнген «Чолдак-Аңчының чугаалары» деп номда хоочун аңчының овур-хевирин, ооң дириг амытаннар, бойдус дугайында угаадыглыг чугааларындан Кижи, Бойдус база Чер-чурт деп чарылбас билиишкинни автор чедимчелиг уругларга дамчыткан. Номнуң төнчүзүнде кииргени «Буянныг араатаннар» деп Чолдак-Аңчының чаңгыс кезектиг, үш көргүзүглүг шиизи оран-чурт камгалалының темазынга бижиттинген, чечен чогаалдың кижизидикчи талазын оон эскерип болур.
Проза жанрының ортумак хевиринге – тоожуга Э. Донгактың киирген үлүг-хуузу улуг. Чогаалчының ук жанрга бижээни чогаалдары номчукчуларның сагыш-сеткилин доюлдуруп, боттарының хамаарылгазын солун-сеткүүл-даа арыннарынга илередип турганнар. «Хөлегеден дескеш» (1990), «Эрлик ораны киргеш келдим» (1997), «Оспаксыралдың тоожулалы» (2008), «Четкерлерге чагааларым» (2006) дээн ышкаш тоожулар номнарында тыва чечен чогаалга мооң мурнунда эки чырыттынмайн турган темалар, аян-сырыннар, сюжеттер көстүп келген. Маадырларның салым-чолунуң, амыдырал-чуртталгазының берге байдалдарынга келгеш, белен эвес шиитпирлерин, частырыгларын, ону шыдажып эртер дээш, муңчулугларын Э. Донгак тоожуларында илереткен. Улусчу чаңчылдардан хоорлуп, арагалаашкынның багай салдарындан, кем-херек үүлгедиглери дээш хоойлу мурнунга-даа, ал-боттуң-даа ялазынга онаашкан маадырларын чогаалчы нүүрүнден Э. Донгак ханы шинчилеп, овур-хевирлерни чедимчелиг ажыдып шыдаан.
Э. Донгак тыва роман жанрының хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген. Ооң «Эрги хонаштар» (1983), «Сыын чады» (1986) база «Кежик-кыс» (доостунмаан роман, 2010) деп романнары тыва литературада онзагай туружун тып, проза жанрының дээди хевирин чаа-чаа темалар, бир тускай овур-хевирлер, чидиг социал айтырыгларны көдүргени-биле байыткан. Роман жанрынга ажылдап келген бирги салгалдың С. Тока, С. Сарыг-оол, О. Сагаан-оол, ийиги салгалдың М. Кенин-Лопсан, К.-Э. Кудажы, С. Сүрүң-оолдуң соон дарый, үшкү салгалдың төлээлекчилериниң ‒ роман бижикчилериниң аразындан 1970-1980 чылдарда «Эрги хонаштар», «Сыын чады» деп романнары-биле Э. Донгак мурнуку шугумунче үнүп келген. Критиктиг үнелээшкинни база ол үеде алган. Чогаалчының «Эрги хонаштар» деп романының дугайында бодалдарын эртемден З.Б. Самдан «Попытки диалога», «Эрги хонаштарны» чаа көрүш-биле...» деп критиктиг допчулалдарында, филология эртемнериниң кандидады С.С. Комбунуң «Аас чогаал кавайынга өскен», Ч. Серен-оолдуң «Эрги хонаштардан» эскериглерим» деп чүүлдеринде илереткеннер.
Сураглыг критик А.К. Калзаңның «Өзүлдениң демдектери» деп номунда тыва прозачыларның кезек чогаалдарының тематиказынга хамаарыштыр чижектерни киирип тура, Э. Донгактың «Эрги хонаштарын» база демдеглеп, төөгү темазы тыва прозада кол черни ээлеп турарын эртемден демдеглээн: «Төөгү ‒ анаа-ла эрткен-барган чуртталга эвес. Ол бодунуң соонда үелер-биле, илчирбениң дээрбектери дег, салдынмас баглашкак болгаш чаа салдарны чедирип турар...». Билдингир чогаал шинчилекчизи А.К. Калзаңның үстүнде адаттынган ажылының «Прозаның ниити байдалы» деп допчулалында Э. Донгактың «Сыын чады» деп чогаалын өске кезек тыва чогаалчыларның номнарын чижек кылдыр киирип тура: «Чүнүң-даа мурнунда бистиң үениң прозазы амыдыралдың изиг тыныжындан чыдып кагбайн, шуут амгы шагны көргүзүп турар» ‒ деп бодалды илереткен. Критиктиң бодап турары-биле, «... чеденги-сезенги чылдарның прозазы мурнуку хөгжүлдениң анаа-ла уланчызы эвес. Ооң утказы-даа, стили-даа чаа шынарлыг, онзагай демдектерлиг» ‒ деп демдеглеп турары чөптүг. Эртемден З.Б. Самдан «Эрги хонаштарда» Амырыңның, Хой-Саарның, Долзаңның овур-хевирлери амыдыралга чоок, бүзүренчиг кылдыр тургустунган» деп үнелээн. Ындыг турбуже «Сыын чады», шынап-ла, «Эрги хонаштарга» бодаарга, кошкак, далаш бижиттинген. Сагыш-сеткилди онза дүвүредиптер овур-хевирлер чок» ‒ деп, чогаал шинчилекчизи түңнээн.
«Эрги хонаштарны» төөгү-амыдыралчы, «Сыын чадын» төөгү-философчу романнар жанрынга хамаарыштырып турарын критик Д.С. Куулар илереткен. «Бо ийи чогаал бот-тускайлаң чогаалдар аразында харылзаалыг. Автор тыва литературага элээн чаа чүүлдерни киирген. 30 чылдарда хуу быдаргай тыва улустуң кады ажылдажылгаже шилчээнин эки көргүскен» ‒ деп, Д.С. Куулар санап турар.
Филология эртемнериниң кандидады М.А. Хадаханэ С. Токаның болгаш С. Сарыг-оолдуң эгелээни бот-намдарлыг төөгү-революстуг тема тыва чогаалчыларның сагыш-сеткилин дүвүредип турарын демдеглеп, ук төөгү тоожулалдыг чаңчылды Э. Донгак «Эрги хонаштарында» уламчылап турарын бодунуң «Романның тургустунганы» деп чүүлүнде бижип турар. Чогаалдың чедиишкини национал аян-хөөннүүнде, уран-чечен кезектерни ажыглаанында, тыва үе хемчээлдерин көргүскени номчукчуларга солун болганын, аас чогаал дылының үлегерлери ‒ үлегер домактарда, ырлар, кожамыктарда илереттингенин чогаал шинчилекчизи онзалап демдеглээн. Романның четпес талаларын М.А. Хадаханэ база айтып турар: диалогтарның хөйү, чамдык овур-хевирлерни аңгылап, тускай кылдыр чуруваанын, сюжеттиг шугумнарны чаңгыс аай кылдыр чыыра тыртып шыдавайн, маадырларның эрткен болгаш амгы байдалдарын чергелештирбейн турарындан катаптаашкыннар тыптып кээрин эртемден айтып турар.
«Эрги хонаштарның» ийиги ному чырык көрбейн барган. Ынчалза-даа 1985 чылда «Тываның аныяктары» солунга парлаттынган кезек эгелеринден болуушкуннар Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде болуп, ында тыва эки турачыларның киржип турарын, ылаңгыя Амырың Нүүрүптүң овур-хевирин дамчыштыр дайынның даржыктыг уржуктарын, өлүм-чидимни, онза айыылдыг байдалдарны оон билип ап болур бис. Оозун бодаарга, Э. Донгак Амырыңның оолдарының салым-чолун таварыштыр Тываның база бир төөгүлүг үезин, байдалдарын көргүзер планныг турганын ук эгелерден тодарадып ап болур.
«Эрги хонаштарның» бирги номунда Алексей Селиверстов деп маадыр парлаттынмаан ийиги номнуң эгелеринде өскерликчи дайзын апарган, фашистерниң кээргел чок дужаалдарын күүседип, бодунуң-на чонун кыргып-хыдып турар, харын-даа Нүүрүптүң салым-чолун, амы-тынын шиитпирлээр кижи кылдыр чогаалчы көргүзүп турар. База бир солун чүүлдерниң бирээ- зи ‒ чогаалчының «Талыгырда чаңгы» деп тоожузунда (1978) киржип турар кол маадыр Седен-оол база ооң Дус-Дагдан эки турачы чангыс чер чурттуу Мунзук суглар ында көстүп кээр. Оон алгаш көөрге, Э. Донгак ук тоожуну улаштыр роман хемчээлдиг ажылдап, овур-хевирлерниң сайзыралын «Эрги хонаштарның» ийиги номунга көргүзер үзелдиг турганы илдең. Ооң романнары ‒ тыва литератураның сөөлгү чылдарда элээн улуг чогаалдарынга хамааржыр.
Ниитизи-биле Эдуард Донгактың чогаал бижиир аянының чамдык онзагайларынга дараазында чүүлдерни айтып болур бис:
‒ Аас чогаалы-биле чогаалдарының сырый харылзаалыы. Чогаалдарының барык шуптузунда аас чогаал үлегерлерин чогаалчының ажыглап турары тодаргай, бети дизе аас чогаалының кыска хевирлери ‒ үлегер домактар, чечен сөстер база ырлар, кожамыктар ооң чогаалдарында албан кирип, оларны байыдып турар;
‒ Долу социал шинчилээшкин. Чогаалчы кижи биле ниитилелдиң аразында харылзааларының янзы-бүрү талаларын дамчыдып турары илдең;
‒ Маадырларның сагыш-сеткилин бирден бирээ чокка ажыдары. Э. Донгактың чогаалдарында, чижээ «Эрги хонаштар» деп романында, «Хөлегеден дескеш», «Кѳвей-Аттыг», «Талыгырда чаңгы» деп тоожуларында маадырларының сагыш-сеткили тодаргай илереттинген;
‒ Хүн бүрүнүң айтырыгларын тургузарынче чүткүл. Амыдыралдың «дошкун шынын» чугаалап, үежилеринге мөзү-шынар кичээлдерин бээри – чогаалчының ёзулуг хүлээлгези деп Э. Донгактың чогаалдарындан көстүп турар;
‒ Сатириктиг жанрларны ажыглаары. Чогаалчы бодунуң үезиниң хүн бүрүнүң чидиг айтырыгларын көдүрүп, арагалаашкын, чоннуң мөзү-шынар чаңчылдарын хажыдары, ону сагывазы дээн ышкаш багай чүүлдерни чидии-биле көдүрүп келген;
‒ Сайгарылгалыг угаан. Чамдыкта Э. Донгакка уран-чечен тоожуушкуннуң хемчээли кызыы ышкаш сагындырар апаарга, ол бодунуң чугаазын ажыт-чажыт чок аткаарлаашкыннар-биле үзе кирип, ында болуп турар чүүлдерни тайылбырлап, тодарадып турар.
Эдуард Донгактың чогаадылгазынга социал айтырыглар, кижиниң болгаш ниитилелдиң хамаарылгаларының аңгы-аңгы талаларынга ханы сонуургал, чогаалдарының чөрүшкектиг угланыышкыны болгаш түңнелдериниң тускайы хамааржыр. Э.Л. Донгак ‒ өске чогаалчыларның оюп эртип турганы амыдыралдың чөрүшкектиг талаларын, үндезиннерин база чылдагааннарын тодарадып, чогаалдарынга оларны ажыдып, дидими-биле чырыдарынга эгелекчи базымны кылган чогаалчы.
Тыва чогаалга база культурага киирген ачы-хавыяазы дээш Эдуард Донгак «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атка төлептиг болган (2001). «М.А. Шолоховтуң 100 харлаанынга» деп медаль-биле 2005 чылда шаңнаткан.
Э.Л. Донгак 2008 чылдың сентябрь 16-да аар аарыгдан аарааш, Кызыл хоорайга мөчээн. Эдуард Люндуповичиниң адын мѳңгежидери-биле ооң төрүттүнгеш, өскен чери Дус-Даг суурда «Чогаалчылар сесерлиинде» хүндүткелдиң самбыразынче Э.Л. Донгактың адын алдын үжүктер-биле киир бижээн. Амгы үеде чогаалчының хөрек-тураскаалын төрээн суурунга байырлыг байдалга ажыдары-биле белеткел ажылдары чоруп турар.
/ Радион ДОНГАК,
чечен чогаал шинчилекчизи.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...