Э.Л. ДОНГАКТЫҢ 85 ХАРЛААНЫНГА
Тыва проза чогаалынга, ооң барык бүгү жанрларынга дүжүткүр ажылдаан чогаалчыларның бирээзи Эдуард Люндупович Донгак 2026 чылдың март 1-де 85 харлаар турган. Эдуард Донгак ‒ тыва чогаалчыларның үшкү салгалынга хамааржыр прозачы, публицист, драматург, очулдурукчу, журналист, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1993), ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2001).
Эдуард Люндупович Донгак 1941 чылдың март 1-де Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем (амгы Өвүр) кожууннуң Торгалыг сумузунуң Чоза деп хемге чурттап чораан арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ачазы Донгак Самдан оглу Люндуп ам Моол девискээринде апарган Торгалыгның Успа-Хөлче кирген аксынга кыштаар, чазын дүктүг арбай тарып чурттап чораан малчын, тараачын. Ада-иезиниң Шагааны эки уткуп, ужур-утка оштаан Чылан чылының башкы айында төрүттүнүп келген оглунга эргеледип-чассыткан Эзир-оол деп эргелиг адын ол чогаал ажылынче шымнып киргижеге чедир эдилеп, чаа Эдуард деп база бир чогаалчы адынга бүгү назынында төлептиг бооп, чонунга улуг чогаадыкчы өнчүнү ол арттырган.
«Шору чүве билир апарганымда, төрелдерим ачам дугайында сактып чугаалаарлар. Орлан-эрес, дурт-сыны делгем, эзерге олурупканда, эзир-биле адааннажыр кижи дээр. Ырлап-шоорлап турда, мырыңай янзы-бүрү аялгаларлыг, сөстерлиг кожаңнар бадырар кижи чораан дээр. Ачам дугайында билир-ле чүвем ол» – деп, Эдуард Донгак сактыышкынында бижээн.
Эдуард Донгак 1948 чылда Торгалыг ортумак школазының 1-ги клазынче киргеш, 1957 чылда ук школаның 7-ги клазын дооскан (ынчан Торгалыг школазы 7 чылдыг турган). Ол-ла чылын улаштыр Кызылдың башкы училищезинче дужаап кирип алгаш, ону 1961 чылда дооскан. 1964-1965 чылдарда Торгалыг школазынга тыва дыл, чогаал башкызы болуп ажылдаан. Дараазында чылдарда Тес-Хем кожууннуң Самагалдай, Чыргалаңды, Берт-Даг школаларынга тыва дыл, чогаал, күш-культура, ыры-хөгжүм башкылап, ол-ла кожууннуң Күрүне камгаладылгазының (Госстрах) даргазы кылдыр ажылдаан. Ажыл-амыдыралының аайы-биле Сүт-Хөлге башкылап, Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туругга профэвилел даргалаан. 1978-1981 чылдарда Хабаровскунуң СЭКП ТК-ның партияның Дээди школазынга өөренген.
Чоорту парлалга ажылынче шилчип, «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга, «Тыва» телерадиокомпанияга корреспондентилеп, Республиканың Чогаалчылар эвилелинге чогаал консультантызы, чоорту ук организацияның харыысалгалыг секретары бооп ажылдап, дараазында чылдарда Тываның ном үндүрер черинге үр эвес үе иштинде кол редакторлап, оон редактор болуп ажылдап келген.
Эдуард Донгактың чогаалчы болуп хевирлеттинеринге бот-намдар барымдааларының салдарын көрүп тура, ооң улуг даайы болур, Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оолдуң дугайында чугаалавайн барып шыдавас бис. Эдуард Донгактың авазы дээрге С.А. Сарыг-оолдуң кады төрээн хеймер кыс дуңмазы Түлүш (Кыргыс) Ханды Агбаановна (чонда ады ‒ Ɵшкү-Саар). Оларның ук-ызыгуурунуң, төрел харылзааларының дугайын база С.А. Сарыг-оолдуң салым-чаяанының үнген дөстерин эртемден З.Б. Самданның «Өскүс оолдан Сарыг-оолга чедир...» деп бижээни чүүлүнден таныжып, төрел-аймактың дугайында тургусканы таблицазындан тодаргайы-биле көрүп болур бис. Ук таблицаны чогаал шинчилекчизи В.С. Салчак чогаалчы Эдуард Донгактың тодаратканы-биле немей ажылдап кылган.
Филология эртемнериниң кандидады, чогаал шинчилекчизи З.Б. Самданның С.А. Сарыг-оолдуң амыдырал-чуртталгазының оруктарын шинчилеп тура: «Хан төрел кижилерниң чаяан-дөзү уктуг-ызыгуурлуг» деп чугаазының бир бадыткалы С. Сарыг-оолдуң төрелдеринге дорт хамааржыр. Ɵвүр-Торгалыгны, Ары-Торгалыгны дургаар чурттаан Дус-Дагның Улуг Түлүштериниң ук-ызыгуурундан элээн хөй чогаалчылар үнген. Оларның улуг өгбези С.А. Сарыг-оол ол болган» ‒ деп демдеглээни чөп. Шынап-ла, В.Ш. Көк-оолдан, С.А. Сарыг-оолдан эгелээш, Ɵвүр-Торгалыгның төрел аймактарындан үнген чогаалчыларга Калзан Одай-Сүрүңович Донгак, Бегзи Одай-Сүрүңович Донгак, Кызыл-оол Дадар-оолович Түлүш, Эдуард Люндупович Донгак, Владимир Седипович Серен-оол, Нина Даш-ооловна Серенот, Николай Шагдыр-оолович Куулар, Сылдыс Баазаңович Донгак, Любовь Кара-ооловна Мижит-Доржу (Балчый Кыргыс), Эрик Олегович Донгак, чогаалчының адазы Лүндүптүң талазындан Кызыл-оол Донгакович Санчы, Деспил-оол Донгакович Санчы дээш өскелерни-даа адап болур.
Бот-намдар барымдааларының салдарының дугайында демдеглеп тура, Өвүрнүң Дус-Даг чурттуг шүлүкчүнүң, Тываның улустуң чогаалчызы Николай Кууларның Эдуард Донгак дугайында ооң «Кежик-кыс» деп номунуң төнчү сөзүнге киирген бодалы, үнелели кончуг тодаргай: «Эдуард Люндупович Донгак ‒ шылгараңгай тыва чогаалчы, проза жанрының, уруглар чогаалының тергииннериниң бирээзи деп билир бис.
Бичии Эзир-оол (төрүттүнүп келгенде-даа, аныяанда-даа чаңгыс чер чурттуглары ону ынчаар адаар турган, Эдуард деп ат сөөлзүреди күштүг апарган) угундан-на чогаалчы төрелдерлиг оол болган: Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оол ооң төрээн даайы, авазының акызы, тыва сатира, юморнуң үндезилекчизи Түлүш Кызыл-оол (Степан Сарыг-оолдуң акызының оглу) база-ла чоок төрели. Ынчап кээрге, ол Өвүр Дус-Дааның төрел салгал чогаалчыларының аразынга өскен. Амыдыралга-даа, чогаалга-даа бодунуң тускайлаң оруун изээрин оралдажып келгеш, шынап-ла, ол чогаалчы деп атка төлептиг болуп, улуг даайының адын сыкпаан».
Эдуард Донгактың Торгалыг школазынга кады өөренип турган чаңгысклассчызы Сара Андреевна Балдаңның сактыышкыннарында ооң чоорту чогаадыкчы хевирлээшкининге, баштайгы чогаал билиглерин шиңгээдип алырынга улуг салдар чедирген башкызының дугайында медээ бар: «... «Эзир-оол (Эдуард) черле школага-ла талантылыг турган. 7-ги класска өөренип турувуста, биске А. Даржаа деп башкы Торгалыг школазынга ажылдап чедип келген. Ол башкы Эзир-оолдуң (Эдуард Донгактың) чогаадыкчы оруун ажыткан кижи ол деп бодаар чордум, литературлуг бөлгүмге келген оолдарның кым кандыг салымныын дыка эки тодарадып алыр турган. Оон аңгыда бистен бир класс бичии, 6-гы класска өөренип турган Владимир Серен-оол суглар – бо оолдарны шуптузун аңгы класска башкы кежээ чыып алгаш, бөлгүмнү эрттирер турду. Башкының чогаал талазы-биле кичээлдерин олар шыырак шиңгээдип алган болгаш, чогаалчы апарганнар боор деп бодаар мен».
Ынчап кээрге, Эдуард Донгактың чогаалчы болуп хевирлеттинеринге бот-намдар барымдааларының салдары улуг болганы тодаргай. Чоорту чогаалчы апаарынга ону долганган салым-чаяанныг төрел аймаа, талантылыг өг-бүлези, өскен-төрээн Торгалыының арат чону, Өвүр чериниң кайгамчык чараш бойдузу, бай-байлак аас чогаалы, ыры-хөгжүмү ооң поэтиктиг сонуургалын оттурарынга идиг болган. «Чаңгыс аалдың чогаалчылары» ‒ төрел аймааның чогаадыкчы улуг төлээлери В.Ш. Көк-оол, С.А. Сарыг-оол, Д.О.-С. Бегзи дээш өскелерниң-даа чогаадыкчы ажылы аңаа үлегер бооп келгени тодаргай.
Эдуард Донгак чогаал ажылынче 1965 чылдан эгелеп кирген. Ооӊ баштайгы ному 1978 ч. «Талыгырда чаӊгы» деп аттыг үнген (катап үндүрүлгези ‒ 2025 ч.). Дараазында чылдарда прозачының «Чолдак-Аңчының чугаалары» (1982), «Эрги хонаштар» (1983 ч., катап үндүрүлгези ‒ 2025 ч.), «Сыын чады» (1986), «Хөлегеден дескеш» (1990), «Бүрен ховузунуң чажыды» (1990), «Салымның шаажызы» (1995), «Эрлик оран киргеш келдим» (1997), «Көдээлейни көргенимде» (1992), «Кулузун шынаазы чурттуг оолдар» (2006), «Четкерлерге чагааларым» (2008), «Меңниг-Сегел» (2008), «Хөгжʏмчʏ бора-хирилээлер» (2008), «Оспаксыралдың тоожулалы» (2008), «Кежик-кыс» (2010), «Э.Л. Донгак. Роман, тоожу» (2019), «Койгун-Хам» (2022) деп номнары үнген. Ол ниитизи-биле 16 проза номнарыныӊ болгаш «Салымның шаажылалы» (1995) деп шии номунуң автору.
Эдуард Люндупович чогаадыкчы салгал дугайында база сагыш салып, «Ак-көк хемнер-2» (1993), «Хек-даван» (2001) деп чыындыларны редакторлап үндүрүп, аныяк чогаалчыларга арга-сүмезин доктаамал берип чораан. Ук чыындыларже Артур Хертектиң, репрессияга таваржып чораан Монгуш Идам-Сүрүңнүң чечен чугаалары база Арина Дугаржаптың, Зоя Донгактың, Нина Эртинениң, хоочун башкы Осур-оол Монгуштуң, Сылдыс Донгактың дээш өске-даа аныяк шүлүкчүлерниң шүлүктери кирген.
Радион Донгак, чечен чогаал шинчилекчизи.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...