Делегейде 15-20 чыл иштинде төрүттүнүп турар салгалдарны үениң онзагай байдалдарының аайы-биле тус-тузунда адап эгелээн. Чүге дизе ол кезек чылдар иштинде төрүттүнген улустуң делегей көрүүшкүнү, бодун алдынып чорууру, аажы-чаңы, үнелелдери колдуунда дөмей болуп турар. Салгалдарны америк шинчээчилер Уильям Штраус биле Нил Хау сайгарып көрген. Оларның шинчилээни-биле чер кырында кижи төрелгетенниң салгалдары дараазында аттарлыг:
Бумерлер салгалы
Олар дээрге 1946-1964 чылдарда төрүттүнгеннер-дир. Ийи дугаар делегей дайынының соонда «беби-бум» кылдыр эңдере төрүттүнген ажы-төл болганнар. Экономика катап тургустунуп эгелээн, культурлуг амыдырал чаа чадаже кирип турар үеде бир дугаар телевизор деп эттиң херечилери болганнар. Амыдыралга ынак, чырыткылыг келир үени тургусчурунга үлүүн киириштирип, янзы-бүрү хөй-ниити ажылдарынга киржип турганнар. Бумерлер колдуунда шыңгыы болгаш хенертен болу бээр өскерлиишкиннерни дораан хүлээп албас шынарлыг.
Х (Икс) салгалы
Олар 1965-1980 чылдарда төрүттүнген. Дыка хөй өскерлиишкиннер үезин чурттап эрткен: «соок» дайын төнчүзү, бир дугаар компьютерлерниң тывылганы. Политиктиг кризис болгаш экономиканың турум эвес байдалын чурттап эрткен болгаш, бодунуң күжүнге бүзүрээр, өскелерден хамаарылга чок болуксаар болгаш бодунуң чедиишкиннерин бедии-биле үнелээрлер. Икс салгалга кол чүве – турум акша-шалың, ынчалза-даа ол оларның көвүдедир «хөөдүп» алыр өнчүзү эвес, а амыдыраар аргазы болуп турар. Олар бодунуң угааны-биле хөлчок эки ажылдаар, шыдамык, турум. Херек болза, ажылынга хонарындан-даа чалданмас, ол хире бердинген болур.
Ү (миллениалдар) салгалы
1981-1996 чылдарда төрүттүнгеннерни миллениалдар деп адаар. Олар бир дугаар интернет четкизиниң болгаш мобильдиг херекселдерниң сайзыралының үезинде өскен. Өг-бүле тударынче далашпас, хостуг болуксаар. Ада-иези 40 харлыында бажыңныг, машиналыг, бедик эрге-дужаалдыг чораан болза, бо салгалга оларның-даа херээ чок. Ындыг болганындан миллениалдар ада-иезиниң бажыңындан белен ыраксавас, кады чурттап олурарын бодаар. Сөстүң хостуг чоруунга ынак, коррупцияга удур, эрге-чагырга ээлээн кижилерге «сөгүрер» хөңнү чок, орай өгленир болгаш банкылардан чээлилер алыксавас. Олар амыдыралга ынак, чуртталганың каазын кайыын-даа тып алыр болгаш, хууда бажыңы, машиназы чокка-даа, таваар чурттап чоруур шынарлыг.
Z (зумерлер) салгалы
1997-2010 чылдарда төрүттүнген ажы-төл интернеттиң, социал четкилерниң, янзы-бүрү смартфоннарның сайзыраңгай үезинде төрүттүнген болгаш, шупту чүвени дүрген билип, шиңгээдип алыр. Бажы-биле боданырының орнунга херек чүүлдерни интернет девискээринден дилеп, тып алыр. Кижилер-биле арыннарын көржүп алгаш, харылзажырының орнунга, экран өттүр, смартфон дамчыштыр хөй харылзажып турар. Ажык-чарлыг, шынчы чорукту үнелээр. Ажыл-агыйга удуртулгазы-биле база ажык, шынчы болуксаар. Черле турган ёзу-чаңчылдарга хамаарылгазы арай шүгүмчүлелдиг, арага-дарыга сунду чок, кадык-чаагай амыдырал суртаалдап чоруурлар. Зумерлер ниитилелде чидиг айтырыгларны шиитпирлежиринге үлүүн киириштирип, боттарының санал-оналы-биле үлежир төлевилелдерде хөй киржип турар. Хөй кезиинде онлайн-курстар, видео-кичээлдер, чурагайлыг технологиялар сонуургаар. Чаа чүүлдерге дүрген чаңчыгар болгаш, чурттаар чер болгаш ажыл, мергежил солууру амыр. Ажылга-даа, бажыңга-даа эптиг, аянныг чүүлдерге ынак. Бодунга ажык чок чүүлдер черле кылбас. Зумерлер эвилең-ээлдек, кым-бир кижини дорамчылап, куду көөр деп чүүлдерге хөңнү чок.
Чаа көстүп келген салгал-ла мурнуку салгалдың чедер-четпестерин кыжырып, боттарын кончуг бис деп санаар. Амгы үеде альфа салгалдың төлээлери төрүттүнүп турар, ооң соонда бета салгал үези келир.
Интернет четкизинден Идегел МОНГУШ белеткээн.
Чурукту кылымал угаан чураан.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19