«…Сактып чоруңар! Кандыг дер-биле биске аас-кежик
чаалаттынганын сактып чоруңар!...»
(Р. Рождественский).
1945 чылда Улуг Тиилелгениң чазындан бээр бо 2026 чылда бистиң чуртувус Улуг Тиилелгениң 81 чыл оюн демдеглеп эрттирди. Тайбың амыдыралды чаалап берген маадырларывысты кажан-даа утпайн, оларны мөңгежидип, салгалдарга өөредип, билиндирип чоруу-ру – хүлээлгевис-тир.
Михаил Сундуйнуң «Тыва эки турачы аъттыг эскадрон» деп номундан алгаш көөрге, дайынның бирги хүнүнден эгелеп дайынче чоруурун илереткен тыва араттардан 1079 билдириишкин кирген. Ол патриотчу тура-соруктан Кыстаа Ондар база чыда калбаан. Тыва эки турачы аъттыг эскадроннуң даңзызында шупту 220 кижи киржип турар, оларның 22-зи – Сүт-Хөлден чоруткан дайынчы оолдар.
Кыстаа Каражык оглу Ондар 1918 чылдың май 10-да Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкинге өг-бүлениң дун оглу болуп төрүттүнген. Улгадып келгеш, чайлаг школазынга өөренген. Ол моол бижикти база билир турган. АРЕВЭ кежигүнү бооп, арбан даргалап чораан. МЧАЭ үезинде школа тудуунга чудук бадырар бөлүктүң даргазынга соңгуткан.
1937 чылда Шаңгыр Норбу-Самбуу уруу Ондар-биле Үстүү-Ишкинниң Кара-Кожагар деп черге өг-бүле туткан. Дайын чоруур мурнунда ол арбан даргалап чораан. 1941 чылдың алды ай чаазында шериг албанын ТАР-ның аъттыг шериинге эрттиргеш, улаштыр фронтуже биче сержант эргелиг чоруткан. Кыстаа Ондар танкыга удур чепсектиң салбыр командири турган.
Төөгүнүң эвээш эвес материалдарында маадырлыг чаңгыс чер-чурттуувусту бижип турар. Боду бичиизинден-не эрес-шудургу, дидим чораан, дайын үезинде эш-өөрүнүң хей-аъдын кезээде көдүрүп, оларга төрээн черин алгап-мактаан ыры-шүлүүн чамдык кежээлерде чугаалап чорааны сактыышкыннарда бижиттинген. Сержант Кыстаа Ондар «Дайынчы шылгарал дээш», «Эрес-дидим чоруу дээш» деп медальдар-биле шаңнаткан. 1945 чылда ол маадыр бооп, төрээн Тывазынга ээп чанып келген. Ооң делгем хөрээн «Ада-чурттуң Улуг дайынының маадыры» орден, «Гвардейжи», «Эрес-дидим чоруу дээш», «Шеригжи эрес-дидим чоруу дээш» деп медальдар каастаан.
Эки чаагай чуртталга дээш үлүүн киирип чораан тыва эки турачы чаңгыс чер чурттуувус Кыстаа Каражык оглу Ондар бистиң аравыска чораан болза, бо чылын 108 харлаар турган. Фронтучунуң өөнүң ишти Шаңгыр Норбу-Самбуу уруу сумувустуң эң узун назылыгларының бирээзи чораан. Дайын соонда келгеш, Кыстаа Ондар ийи он чыл чурттаан. Олар уругларын чараш аажы-чаңга кижизидип өстүргеннер. Боттарының ажы-төлү 8, оларның салгалдары дыка хөй, өөр-өнер чурттап чоруур. Амгы үеде маадырның 5-ки салгалдары төрүттүнүп эгелээн. Салгалдарының онзагай чүүлү– кырган адазының төлептиг, хүндүлээчел аажы-чаңын дөзеп алганы. Оолдарының хөй кезии – дээди эртемниг шагдаалар. Улуг оглу Даш-оол Кыстааевичиниң оолдарын, оларның оолдарын онзагайлап демдеглээри чугула.
Эрткен чүс чылдың бирги чартыында болган коргунчуг дайынга кырган-ачазы боду киржип чораан болза, а ийиги чартыында чурт иштинге болган Чечен дайынынга ооң оолдарының оолдары 5 кижи киришкени кырган-ачазының салгалдарга арттырып кааны туруштуг, эрес-дидим, чуртунга ынак, төлептиг аажы-чаңы дээрзи билдингир. Олар Россияның девискээринде чоннарның хостуг, тайбың чоруу дээш чаңгыс эвес удаа дайынга киришкеш келгеннер.
Уйнуктарының бирээзи Роберт Ондар тускай шериг операциязынга киржип чорааш, маадырлыы-биле бажын салган. Роберт Ондарны төрел чону, чаңгыс чер чурттуглары чоргаарал болгаш хүндүткелдиң мөгейии-биле сактып чоруурлар.
Дайынга киржири дээрге-ле тайбың чорукту камгалажып, кижилерниң хосталгазы дээш демиселге киржири-дир. Эки турачы Кыстаа Ондарның салгалдарында амгы үеде ажылдап чоруур база хүндүлүг дыштанылгада иштики херектер шугумунуң ажылдакчылары хөй.
Тыва эки турачы Кыстаа Ондар ажы-төлүнүң кижизидилгезинче кончуг улуг кичээнгейни салып, чараш мөзү-бүдүшке өөреткен. Дайын соонда келгеш, ажы-төлүнге тайбың чорукту камгалаарын, быжыг корум-чурумга өөредип-кижизидип чорааны халас барбаанын салгалдары херечилеп турар.
2010 чылда сумувуска фронтучувустуң тураскаалын салгалдары тургускан. Бо чылдарда школавыс өөреникчилери тураскаалды аштап-арыглап, чаагайжыдып, янзы-бүрү хемчеглерни эрттирип турар.
Бодум хуумда бир онзалап демдеглексээр чүүлүм болза, тыва эки турачының салгалдары Кыстаа Каражыковичиниң 100 харлаанын бедик деңнелге эрттиргени. Чыл санында солун хемчеглерни организастап эрттирип чоруурун үнелеп чоруур мен. Тураскаалдың чанынга 100 ажыг салгалдары чыглып келгеш, рапорт берип, маргылдааларны эрттирерлер. Олар чуртувустуң төвү Москва хоорайга, найысылалывыска-даа болуп турар Улуг Тиилелгениң парадынга киржип, кырган-ачазының тайбың дээш чаалашкан кызыл күжүн үнелеп чорууру – хүндүткел болгаш чоргаарал.
Салгалдарының бирээзи Руслан Ондардан Чечен дайынынга киржип чораанының дугайында сонуургап айтырарывыска, мынчаар чугаалады: «1995 чылдың сентябрь 7-де Кызыл хоорайның иштики херектер килдизинге ажылдап тургаш, ажылывыс аайы-биле 15 кижи чорупкан бис. Барган черивис Дагестан Республиканың Кизляр деп хоорайның чоогунда Урегия— ферма, завод, балыктар ажаап турар черге, 5 постуну кадарып, 45 хонук турган бис. Элээн болганда баазавысче чеченнер халдап келген. Өлүм-чидим чок, чүгээр болган. Ийи дугаар 2000 чылдың август 8-те база-ла ажыл аайы-биле чораан бис. Ынчан барганывыста, дыка чылыг үе, бойдузу Тывага дөмейлешпес, тал хевирлиг ыяштар хөйү-биле үнген. Аңаа баргаш, эскерген чүүлүм – Дагестанга бодаарга, барган черивис даглыг чорду. Мен ынчан Сибирь округунуң 2 дугаар бригадазынга чораан мен. Аңаа Сибирь регионундан Чита, Красноярск, Забайкальеден чүс ажыг кижи турган бис. 6 ай иштинде эш-өөрүмнүң өлүм-чидимин-даа көрдүм. Баргаш, доктаамал турар черивис чок, чүгле дужаал-биле чоруур бис. Дүне удуп чыдырда, дужаал кээрге, айыткан черже чоруптар. Бир катап дүне чоруп олурувуста, хөй чыскаалган машиналарже халдаашкын болган. Мурнунда чораан машиналар чазылган, мөчээн, балыгланган кижилер база хөй. Минага чазылган кижилерниң холу-будун таарыштыр салып каар болду.
Дайын дугайында чүгле кинолардан көрүп, номнардан номчуп чорааш, дайынны көргеним ол-дур. Дыка коргунчуг, базым санында сени айыыл манап турар. Ынчангаш серемчилелди черле кошкатпас. Кырган-ачамны сагынмас-тыр мен, ынчан көңгүс бичии мен. Ынчалза-даа ада-иемден, кырган-авамдан кырган-ачамның дайынга киржип чораанының дугайында дыңнап чораан мен. Бир-ле дугаар аткылажыышкынны, частыышкыннарны көргеш, кырган-ачам база өске-даа тыва эки турачылар, совет чон тиилелгени кызыл тынын харамнанмайн, мынчаар тулчуп чорааш чаалап берген деп чүүлдү билген мен. Тайбың херээн чаалажып берген эки турачы кырган-ачалыг болганымга чоргаарланып чоруур мен.
Чечняның төвү Грозныйга баарывыска, тос каът бажыңның чартыы чок. Чурттакчы чону дезип чоруй барган, эвээш кижи бар болду. Олар келгеш диленирлер, бис бар аъш-чемивисти шаавыс-биле бээр турдувус. Кээргенчиг чон чорду. Чечняда байдалды караам-биле көрген болгаш, чаңгыс-ла күзелим – делегейге тайбың турзун!» – деп, ол чугаалаар болду.
Кырган адазы ышкаш дайын деп коргунчуг айыылды оолдары база көрүп, киришкеш келгеннер. Улуг полководчу Александр Васильевич Суворов бичиизинден кадыы кошкак, дурт-сыны бичежек оол турганын чогаалдарда бижээн. Бичии Александрны ачазы чажындан кадыг-бергеге дадыктырып, арыг-силигге, күш-ажылга өөреткени, ооң келир үеде амыдыралынга улуг идиг болган. Фронтучу Кыстаа Ондар Суворовтуң адазы ышкаш патриотчу чоруктуң үлегерин ажы-төлүнге көргүскен.
Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан.
Елена ОНДАР, Кызыл-Тайга ортумак школазының төөгү башкызы.
М. Сундуйнуң «Тыва эки турачы аъттыг эскадрон» деп номун ажыглап тургаш материалды белеткээн.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...