Хөгжүм – уран чүүлдүң база бир хевири. Ооң тыптып келгени бойдус-биле сырый холбаалыг. Кижилер чугааланырының мурнунда-ла бодалында кандыг-бир чүүлдү азы сагыш-сеткилиниң хөлзээшкинин болгаш шимчээшкинин үн-биле илередип чорааннар. Олар ол дааш-шимээнни сугнуң агымындан, чалгыындан, хат-шуургандан, оон ыңай оът-сигенден, ыяш-даштан, а дириг амытаннарның шимчээшкинин ойнап дешкилежиринден көрүп ап, ол-ла бүгүнү өттүнүп чоруй, сөөлзүредир улам сайзыраан.
Аңаа үндезилээш, хөгжүм улам сайзырап, эң ылаңгыя тыва улустуң «эзир дег девиир», «өл хаак дег ээлгир», «хат-казыргы дег ээргииштелир» деп деңнелге сөстеринге аялга чаяап бодараан. Ынчангаш тыва хөгжүм херекселдери болгаш аялга боду ала-чайгаар бойдус-биле холбаалыг болгаш кончуг шалыпкын сайзырап келген. Тыва хөгжүм херекселдеринге даштыкы болгаш орус-даа классиктиг чогаалдарын ойнап, ооң эге-даа, дээди-даа баазаларының хөгжүп турары демдеглексенчиг.
Бурун шагда ада-өгбелеривистиң өглеринге кандыг-бир-ле тыва хөгжүм херексели албан турар чораан. Оларның кол-ла ойнакчылары – хөөмейжилер, улуг назылыглар. Ол үеде кижи бүрүзү хөгжүмнүң херекселинге ойнап билир, кончуг-даа сонуургалдыг, салым-чаяанныг чорааннар.
А тыва улустуң кожаң-ырларын, хөөмей-сыгытты үдеп ойнаарда, национал тыва хөгжүм херекселдери кол болур ужурлуг. Өгбелеривистиң өнчү кылдыр арттырып кааны тыва хөгжүм херекселдерин ойнап билир кылдыр ажы-төлүнге, салгалдарга өөредип дамчыдары чугула.
/ Уран ТЮЛЮШ.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29
