Мөңгүн-Тайга – Тываның эң бедик, 3976 м черинде турар кожуун. Тайга, даглары кезээде мөңгүннелчек ак, меңги доштуг харлар-биле шыптынган, онзагай чараш, шириин бойдус-чурумалдыг оран. Ооң ажыл-ишчи кижилери долбанналган кызыл чаактарлыг, кызымак, эрес-шудургу, кежээ чон дээрзин айтып каайн.
Валентина Ондар 1979 чылда Кызылдың башкы училищезиниң школа назыны четпээн уруглар салбырын дооскаш, Бии-Хем кожууннуң Сесерлиг суурга уруглар садынга кижизидикчи башкы болуп, күш-ажылчы базымын эгелээн. 1985 чылдан тура төрээн чери Мугур-Аксы суурнуң «Чечек» уруглар садын бо хүннерге чедир удуртуп ажылдап чоруур арга-дуржулгазы байлак удуртукчу, башкы. 1996 чылда Кызылдың башкы институдунуң психолог башкы эртемин дооскан.
Валентина Алдын-ооловна чүгле удуртукчу башкы эвес, ол тыва уран-чечен сөстүң алгакчызы, улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң “Саны-Мөге” деп шүлүглелиниң кол маады- ры Саны-Шири өгбевистиң оглу Алдын-оолдуң уруу дээрзин номчукчуга онзалап сонуургадып көрейн.
Саны-Шири өгбевис Тываның төөгүзүнге шыдамыккай күш-ажылы-биле алдаржаан, бодунуң үре-салгалынга, чонунга балалбас төөгүлүг исти арттырганын билир бис. Ынчангаш Валентина Алдын-ооловнаны ол Саны-Шири өгбезиниң дугайында номчукчуларга таныштырарын дилээн мен.
“Ооржак Саны-Шири Шаңгыр-оолович өгбевис 1880 чылдың январь 1-де ада-иезиниң 2 дугаар оглу бооп төрүттүнген. Саны-Шири кырган-ачамның алыс чурту Хемчик бажының Биче-Шуйнуң Каргы-Адыр аксы ол чүве. Адазы Шаңгыр ирей, авазы Бөксе кадай хөй ажы-төлдүг, чединмес, ядыы-түреңги байдалга чурттап чорааннар. Улуг акызы Мага-Шири, бичии дуңмалары Артай-Шири, Шоваа-Шири.
Олар колдуунда улустуң ажыл-агыйын кылып, идик-хевин даарап, сүт-саанын саап, ажы-төлүн азырап чорааннар. Кыжын ажыг соок дүжүп, коргунчуг чут болу бээрге, Шаңгыр ашак, Бөксе кадай ажы-төлүн өлүмден чарып алырының аргазын бодап, чүгээр аъш-чемниг аалдарга ажы-төлүн хөлечиктедип каар турганнар. Мага-Шири, Саны-Шири алышкылар ада-иези-биле сүмележип, Мөңгүн-Тайга ажып, аңаа чурттаар болза, оларның бо түреңги амыдырал-чуртталгазы чүгээртээр чадавас деп чугаалашканнар. Шаңгыр ашак оолдарының чугаазын чөпсүнүп, оларын ынаар чоруткан.
Ынчалдыр Мага-Шири, Саны-Шири алышкылар Мөңгүн-Тайгаже ажып, Каргыга амыдырап-чурттай бергеннер. Ынчан 1890-1895 чылдар үези турган. Каргы, Мөген-Бүрен, Кызыл-Хаядан куду Аспанты ынчаар колдуу моолдар чурттап турганнар. Алышкылар моолдарның малын кадарып чораанындан оларның дылынга арыг чугаалаар кылдыр өөренип алган болгаш, ол чоокка казахтарның дылын база эки билир турганнар. Моол чурту тарбаган ораны, ооң-биле кады те-чуңма, аргар-кошкар, чээрен ол үеде аңаа кончуг хөй турган. Аңнап, адып боолаарынга ынак алышкыларга ол чурт кончуг-ла таарышкан болган. Ол чуттуг чылда Шаңгыр ирей ортун оглу Саны-Шири-биле бир бай чалаңның аалынга чылгычылай бергеннер. Ажылдаар хуусаазы төнерге, чалаң адашкыларга бир чылгы мал берген. Оозу сөөлүнде элээн өзүп, адашкылар мунар аъттыг-даа, төрүүр белиг-даа апарганнар. Ада-иези “кызыл-дустай” бээрге, Саны-Шири мал-маганын бичиилеп чыып, өстүрүп келгениниң түңнелинде хой-өшкү болгаш өске-даа мал-маганы көвүдеп эгелээн.
Ол үеде Саны-Шири Саглы чурттуг аңчының уруу Көк-Уруг-биле ажыл-агыйын кадып, кады чурттай бергеннер.
Чайын чайлаар чайлаглары аргар турлаа, Тоолайлыгның алдыы-үстүү Теректиг-Хемде Улуг, Биче белдирлер ол-ла болгай. Саны-Шири биле Көк-Уругнуң малы чылдан чылче өзүп, саар инектерлиг, сарлыктарлыг, мунар аъттарлыг, хой-өшкүзүнүң баш саны-даа көвүдээн. Ооң-биле кады ажы-төлү база көвүдээн. Олар 6 ажы-төлдүг болганнар. Оолдары Кара-оол биле Алдын-оол, кыстары – Серен, Сержин, Хачы, Ханды.
1941 чылдың июнь айда Мөңгүн-Тайга кожуунга Кызыл Шеригге эки тура-биле дузалаарының комиссиязын тургускан. Ынчан ооң даргазынга кожууннуң партияның агитация килдизиниң эргелекчизи А. Күдерек, оралакчызы Шөмбүл Кыргыс, кежигүннери Салчак Чымба, Сүрүн, а херээженнер даргазынга Сарыглар Хорлуу ажылдап турганнар. Саны-Шири Ооржак 1942 чылда мал бажы өстүрер планын күүсеткеш, ооң өг-бүлези мурнакчылар одуруунче кирип, эът, сүт, дүк дужаар онаалдазын ажыр күүсеткени дээш, өөрүп четтириишкинни чарлаан. Саны-Шири фронтуга 17 аът, 48 баш мыйыстыг бода малын болгаш өске-даа аъш-чем аймаа-биле дузалаан. “Шупту чүвени фронтуже!” деп кыйгыны удуртулга болдургаш, араттар аразындан эң-не идепкейлиг чоруун көргүзүп, демир-орукка чедир өске араттар-биле кады 800 аътты сүрүп чедиргеннер. Саны-Шири хөй катап чыыштарга киржип, тыва чоннуң мурнундан Москвага 2 удаа чүве чугаалаан. Совет Эвилелиниң удуртукчулары-биле ужуражылгага эш Молотов Саны-Шириже көргеш, “Эжишкилер бергеге билчир” деп ооң холун дыңзыг тутпушаан, “Ажыл-ишчи тылдың маадыры” деп атты аңаа тывыскан болгаш күш-ажылга ачы-хавыяазы дээш күш-ажылдың “Кызыл тук” ордени-биле шаңнаан. Саны-Шири Ооржактың онзагай алдар хүндүзү, ачы-хавыяазының бир онзагай талазы — Тываның төлээлери-биле кады фронтуга белек чедирип чорааны. Ол Сүт-Хөлде малчын Ынаажап, даараныкчы Барыңмаа олар-биле совет шериг удуртукчузу генерал-лейтенант Фадгонинскийге тыва торгу негей тонну кедирип бергени төөгүде онза болуушкун болуп арткан” – деп, Валентина Алдын-ооловна таныштырган.
Саны-Шири Ооржактың амгы үеде салгалдары улуг өгбезинге чоргаарланып, ооң чырык адын төөгүге мөңгежидип, Мугур-Аксы суурда кудумчуну ооң ады-биле адаан. Тиилелгениң 65 чыл оюнда, май 9-та, ооң тураскаал хөрек чуруун уйнук кызы, Тываның алдарлыг ажылдакчызы Валентина Алдын-ооловна Ондарның удуртулгазы-биле төрел аймак кырган-ачазы Саны-Шири өгбезинге тураскаалды Мугур-Аксы суурнуң Саны-Шири кудумчузунга байырлыг байдалда ажытканнар.
Василий Пивоваровтуң документалдыг тоожузунда Саны-Шириниң ады база демдеглеттинген. Ында ооң бижээн чагаазында мындыг одуруглар бар: “мээң чедирген аъттарым эрес-дидим кавалеристи дайынче чедирип, чедирген аъш-чемим дайынчыга чылыгны болгаш күштү киирип, дайзынны бистиң төрээн чуртувустан үндүр сывырзын!” деп бижээн болган.
Валентина Алдын-ооловна бо хүннерде Мугур-Аксы суурда “Чечек” уруглар садын удуртуп, бодунуң чырык черге чаяаттынганындан бээр амыдыралының 70-ги бедик артын демдеглээр. Ол 2 оол болгаш 1 кыстың энерелдиг авазы. Ооң ийи дугаар оглу улуг өгбезиниң оруун изеп, Ада-чуртун камгалап тургаш, Украинага маадырлыы-биле мөчээн.
“Чечек” уруглар сады 1947-1948 чылдарда туттунган, эргижирээн тудугларның бирээзи. 2006 чылда ооң техниктиг баазазы озал-ондактыг байдалда туруп, республиканың күрүнениң санэпидхайгаарал хыналдазының түңнелинде ”негелдеге дүүшпес” деп түңнелди үндүргени-биле уруглар сады хагдынарының кырында кээп, 80 ажыг чаштар садик чок, 30 ажыг ажылдакчы ажыл чок артарының кырында дүвүренчиг байдал тургустунуп келген. Ынчалзажок коллектив анаа олурбаан, бо берге байдалдан канчап уштунуп үнериниң аргазын тыварын чыглып хуралдааннар. Ук айтырыгны кожуун иштинден дилеп, уруглар садының чаа тудуунга херек акша-хөреңгини марафон эрттирип тургаш, тыварын шиитпирлээннер. Ук саналды кожууннуң чагырга чери деткип, хөй-хөй албан черлеринче дилег-бижиктерни чорудуп, кожууннуң тус чер хуралының депутаттары, Каргы сумузу катчып алгаш, чонну кыйгырып, ону тускай комиссияга көрүп бадылап алганнар. Ук кыйгыны деткээн садиктиң чаштары, ада-иелери, ажылдакчылары чонга солун концертин бараалгатпышаан, ачы-дуза марафонун организастап эрттиргеннер. Маңаа бүдүн кожууннуң чону киржип, албан организациялар, сайгарлыкчылар, ада-иелер күзелдии-биле киришкеннер. Уруглар садының эрги оран-савазын бүрүнү-биле бускаш, 3 ай иштинде (май 25-тен август 25-ке чедир) чаа тудугну кылып дооскан. Аңаа 40 уругга 2 бөлүктү, база 20 уругга санаторлуг бөлүктү тургускан. Маңаа чоннуң демниинден болгаш кожууннуң чагыргазының оралакчы даргазы Алексей Очур-оолович Ооржактың дарый хемчег алганының түңнелинде ийиги тудугнуң оран-савазын доозуп, аңаа 2 бөлүкке 40 уругну хүлээп алган. Бо тудугну тургузуп тутчурунга кожууннуң болгаш Мугур-Аксы, Мөген-Бүрен суурларның арат-чону, албан организациялар идепкейлии-биле киржип, мөңгүн-тайгажылар бот-башкарнып, “Чаңгызы – хөйү, а хөйү – чаңгызы дээш” деп кыйгырыгны удуртулга болдуруп, эр хей болганын демдеглевес арга чок!
Эрткен чылын садиктиң база бир бажыңының капитал септелгезин кылып алганнар. Ында ийи санаторлуг бөлүктү уругларның кадыкшыл байдалынга таарыштыр ажыткан. Садиктиң кижизидикчи башкылары республика иштинде болуп турар мөөрейлерден чыда калбайн киржип турары мактаксанчыг. Аныяк кижизидикчи башкы Чодураа Иргитовна Хунан-оол “Мээң тергиин кичээлим” деп мөөрейге 1-ги черни алгаш, улаштыр Москва хоорайга мөөрейге чедиишкинниг киришкеш келген. База бир башкы Эгина Базыровна Ондар республика мөөрейинге киришкеш, тускай номинацияга төлептиг болган. “Чечек” уруглар сады 1998 чылда Бүгү-россияның “Чылдың садиги-98” мөөрейниң тиилекчизи болган.
1984 чылдан тура 40 ажыг чылдар иштинде Валентина Алдын-ооловна ясли-садты эргелекчилеп, удуртуп-башкарып келгени-биле ооң ак сеткилдиг күш-ажылын, байлак арга-дуржулгазын Чазак бедии-биле үнелеп, 2025 чылдың октябрь айда “ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы” деп бедик шаңналды тывыскан.
/ Раиса ОНДАР, Улустуң башкызы, РФ-тиң Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12
