Шеми аъды чүгүрүк,
Шеми оглу мөге,
Шеми кызы чараш...
Любовь Николаевна Монгуш 1962 чылдың март 8-те Шеми суурга төрүттүнген. Авазы Дыртык-кыс Ичин-Норбуевна, ачазы Николай Маңзыр-оолович Кууларларның хөй ажы-төлүнүң ортун кызы. Ада-иези “Большевик” совхозтуң малын малдап чоруурлар.
Шүлүк чогаалынче оруктуң эгезин, ону канчаар бижиирин башкызы Зоя Кууларовна Серин-оолдуң салдары болган дээрзин Любовь Николаевна улуг хүндүткел-биле сактып чугаалаар. Баштайгы шүлүү “Шеми” 1976 чылда ”Ленинчи орук” солунунга үнген. 1978-1980 чылдарда чогаалчы Салим Сазыгович Сүрүң-оолдуң удуртканы “Дамырак” чечен чогаал бөлгүмүнче барып, поэзияның чажыттарын улам хандыр өөренген. Оон улаштыр-ла шүлүктерин удаа-дараа парладып келген. 1982 чылда Красноярск хоорайның садыг техникумун дооскаш, Бай-Тайга кожууннуң товароведи болуп күш-ажылчы базымын эгелээн. 1994-2007 чылдарда “Чуртталга-тудуг кооперативи–3-тү” удуртуп, даргалап ажылдаан. 2012 чылдан бо хүннерге чедир Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунда директорнуң ажыл-агый талазы-биле оралакчызы болуп ажылдап чоруур. Хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи.
Любовь Николаевна 3 уруунуң болгаш 4 уйнуунуң эргим ынак авазы болгаш энерелдиг кырган-авазы. Уругларын шуптузун дээди эртемге чедирип каан, олары чонунуң аразында эки чурттап, ажылдап чоруурлар. Уругларының адазы Михаил Сентябрьович Монгуш Кызылдың политехниктиг институдун дооскан. Ак-Довурак хоорайга орук-транспорт эргелелинге механиктеп, Бай-Тайга кожуунга чагырыкчылап, Культура яамызынга оралакчы сайыт бооп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
Любовь Николаевна Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, “Шүлүктерим аялгазы” бөлүктүң идепкейлиг шүлүкчүзү. Автор 2003 чылдың апрель айда “Төрээн Шемим делгемнерин сакты бээр мен” деп шүлүктер чыындызын парладып үндүрген. Любовь Николаевна шүлүк бижииринден аңгыда, шүлүктерни орузундан тыва дылче дамчыдып, ооң очулдурукчу сонуургалын, талантызын эскерип, үнелеп болур. Маңаа Любовь Николаевнаның очулдурган одуругларын номчукчуга сонуургадыйн.
Омар Хайям
Кара малгаш аразындан чүткүп үнгеш,
Хаан болуп хуулзуңза, канчап билир
Хааннарның дүжүлгези мөңге эвес,
Кара малгаш мөңге чыдар, ону утпа!
Чамдык улус чараш чечек чыдын билбес,
Чамдыктарга ажыг сиген, мед дег боор,
Чедимче чок чоос берген кижиң утпас
Чуртталгаңны өргүптер сен, эскербес боор.
Сеткил багы чударанчыг, чараш эвес
Сенче көрбес, думчуун өрү азарлар бар.
Байлак сеткил эртинезин четпээн болгаш
Бар шаа-биле хоолургап чорулар боор.
Анна Ахматова
Уттуптарлар? Кайгавас мен!
Удаа-дараа уттундуруп,
Чүс-даа катап мортукка мен
Чыткан-даа мен, чыдыр боор мен.
Любовь Николаевна огород тарып өстүреринге кончуг ынак. Огороду саглаңайнып, күзүн оон хөй ногааны ажаап ап, кышка белеткеп, шыгжап алыр. Аъш-чем кылып турда, холу чемзиг, черле ону кандыг дээр боор, херээжен кижиниң кылгы дег бүгү-ле ажылынга дески кижи. Оран-чуртун эргий кезип, аян-чорукчу кокпаларга база ынак. Ооң чараш-каазын магадап, сеткилиниң чараш сөңүн, шүлүктеринге алгап чоруур. Югославия, Венгрия, Румыния, Моол, Крым дээш четпээн барбаан чери чок.
Улуг оглу, бичии кызы юрист мергежилдиглер. Уруу Россияның Улустарның найыралы (РУДН) университедин дооскаш, ол-ла черде эрге-хоойлу факультединде башкылап ажылдап чоруур.
/ Раиса ОНДАР, Тываның улустуң башкызы, Россияның Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY