“Шагаа-2026-ны”, кызыл Аът чылын уткуп тура, тыва үндезин чаңчылдарны сагып, суму, кожуун, республика чергелиг спортчу маргылдааларны, тыва улустуң чечен-мерген аас чогаалынга, хөөмей-сыгытка, ыры-хөгжүмге мөөрейлер дээш ниитизи-биле 1200 янзы-бүрү хемчеглерни бедик көдүрлүүшкүннүг, хөглүг-омак байдалга эрттиргени кончуг солун.
Хоочун база чалыы ча адыгжыларының маргылдаазы
Спорттуң национал хевирлерин сайзырадыр төптүң организастааны хоочуннар аразынга тыва ча адар маргылдаа Кызылда дыштанылга парыгынга февраль 14-те байырлыг байдалга эгелээн. Төптүң директору Ушпас Куулар маргылдааны ажыткаш, тыва чонга, адыгжыларга, аарыкчыларга Шагаа-биле байыр чедирип, аас-кежикти, кадыкшылды, ак чолду йөрээген. Чаңчыл ёзугаар адыгжылар маргылдаа мурнунда саңын салып, ак чеминиң дээжизин өргүп, артыжын кывыскан. Ажыдыышкын соонда кончуг дүшкүүрлүг маргылдаа эгелээн.
Оолдар аразынга баг адарынга шаңналдыг 1-ден 3-кү черлерни Санчай Ондар, Данияр Санчай, Влад Каваа үлешкеннер. Уруглар аразынга борбаанды адарынга 1-ден 3-кү шаңналдыг черлерге Айлуна Сат, Аюша Аранчын, Аймира Сат төлептиг болганнар.
Хоочуннар аразынга дараазында адыгжылар шылгарааннар. Херээжен улус аразынга борбаанды адарынга 1-ден 3-кү черже кирген шыырак адыгжылар Аржаана Мортуй-оол, Эллада Доктугу, Мариана Даржаа, 4-тен 8-ке чедир шаңналдыг черлерни Марта Монгуш, Шеңне Саржат-оол, Аяна Тергин, Юлиана Мечин, Алдын-Кыс Донгак үлешкеннер. Эр улус аразынга 1-ден 3-кү шаңналдыг черлерге Юрий Ооржак, Андрей Серин, Эртине Хертек төлептиг болганнар, 4-тен 8-ке чедир шаңналдыг черлерни Амир Оспакай, Маадыр Кыргыс, Алдын Доктугу, Эрес Нурсат, Мусалим Кыргыс ээлээннер.
Хөл-шыдырааның тергииннери
Аныяктар өргээзинге февраль 14-15 хүннеринде 18 хар чедир назы-харлыг оолдар, уруглар болгаш шыырак ойнакчылар аразынга “Шагаа-2026-ның” хөл-шыдыраа маргылдаазы, ыржым-шыпшың байдалга-даа бол, бедик деңнелге болуп эрткен.
Мөөрейниң кол удуртукчузу Байыр Шыырап база кол шииткекчизи Адыгжы Куулар элээдилер аразынга 32 шыдыраачы ойнаарын чарлаан. Чидиг оюннарның түңнелинде оолдар аразынга 1-ги черни Начын Чамзы ап, тиилекчи болган, 2-3-кү черлерни Айдыс Дамба биле Намчыл Монгуш үлешкеннер. Уруглар аразынга шаңналдыг 1-3 черлерге Арина Иргит, Полина Иргит, Далида Чамургиева төлептиг болганнар. “Чараш тыва хеп” деп мөөрейге Ай-Кыс Байкара биле Далида Чамургиева шылгарап, тускай шаңналдарны байырлыг байдалга алган.
Хоочуннар аразынга маргылдаа февраль 15-те Гроссмейстер аттыг шыдыраа клувунга болуп эрткен. Ооң киржикчилери тыва улустуң чаңчылдарын сагып, Шагаага тураскааткан маргылдаага тыва хептерлиг келгеннер. Эр улус аразынга шыдыраага “Шагаа -2026-ның” тулган тиилекчизи дээш маргылдаага 35 эң шыырак шыдыраачылар идепкейлиг киришкеннер. Ачыр-дачыр, мерген оюннарның түңнелинде тулган тиилекчи деп атка шыдыраага республиканың 7 дакпыр тиилекчизи Эдик Ховалыг төлептиг болган. Дараазында 2-3-кү черлерни Чөөн-Хемчиктен Ужар Монгуш биле Кызылда дыңнаары кошкак спортчулар школазының тренер башкызы Алдар Ооржак алганнар.
Херээжен улус аразынга шыдыраага кончуг сонуургалдыг, арга-дуржулгалыг 15 шыдыраачы киришкен. Түңнелинде 1-ги черге Сүт-Хөл кожууннуң шыдыраачызы Шуру Ондар төлептиг болган. 2-3-кү черлерни Кызыл кожуундан Динара Хомушку биле Кызылдан Ада Түлүш үлешкеннер.
Элээди база хоочун шыдыраачылар аразынга тулган тиилекчилерни, 2-3 дугаар шаңналдыг черлерже кирген шыдыраачыларны Тыва национал спортту сайзырадыр төптүң удуртулгазы медальдар болгаш дипломнар-биле шаңнап, акша сертификаттарын база Олимпийжи үжүглел аттыг номнарны белекке тывыскан.
Шүүгү ажылдакчыларының шыдыраа маргылдаазы
Тыва Республиканың шүүгү ажылдакчылары от олуттуг кызыл Аът чылынга уткуштур февраль 14-те бурун өгбелерниң угаан сайзырадыр оюну шыдыраага шүүгү ажылдакчыларының республика чергелиг маргылдаазын эрттиргеннер. Ук маргылдааны “Россияның шүүгү каттыжылгазының” Тывада салбыры, республиканың Спорт яамызы, Шыдыраа чөвүлели организастаан. Маргылдаага ыраккы Тожу, Куңгуртуг, кызыгаарда Өвүр, Эрзин дээш өске-даа шупту кожууннардан шыырак дээн шыдыраачылар киришкеннер.
Бо маргылдааның тиилекчилери Сибирь девискээриниң шүүгү ажылдакчыларының бирги чери дээш маргылдаага киржир.
Шагаага уткуштур маргылдааның байырлыг ажыдыышкынынга Тываның Шыдыраа чөвүлелиниң удуртукчузу Ренат Ооржак ойнакчыларга, аалчыларга, шииткекчилерге чаа чылда быжыг кадыкшылды, ажыл-ижинге база спортка бедик чедиишкиннерни күзевишаан, байырны чедирген. Улустуң хөөмейжизи Мөңгүн-оол Ондар хөглүг-баштак хөөмей-сыгыды-биле шыдыраачыларның хей-аъдын көдүрген. Маргылдааның кол шииткекчизи, Спортчу белеткелдер төвүнүң тренер башкызы Чечек Ховалыг база дузалакчызы Ай-Хүлер Монгуш маргылдааның киржикчилеринге ак кадактарны чаңчыл ёзугаар сунуп, тиилелгени, чедиишкинни күзээннер. Солун чүүл – киржикчилер, шииткекчилер чараш тыва хепти кедип алгаш маргылдаага келгенин онзалап демдеглээр апаар.
Ойнакчыларның аразында хүндүлүг дыштанылгада шүүгү албанының хоочун ажылдакчылары Юрий Стал-оол (Кызыл), Марина Сат (Кызыл кожуун), Алексей Монгуш (Тес-Хем), Каадыр Шагдыр (Тере-Хөл) олар шыдыраага бедик арга-дуржулга, мерген угаан херек деп чүүлдү бадыткааннар.
Ачыр-дачыр оюннарның түңнелинде Кызыл хоорайдан Вячеслав Кызыл-оол бирги черге төлептиг болган. 2-ги черни Тере-Хөлден хүндүлүг дыштанылгада хоочун шыдыраачы Каадыр Шагдыр алган. Тес-Хемниң төлээзи Оолак Сат мерген көштерлиг чараш оюнну көргүзүп, 3-кү черже кирген.
Тыва Республиканың шүүгү чериниң удуртулгазы маргылдаага киришкен ойнакчыларның болгаш шииткекчилерниң шуптузунга Хүндүлүг бижиктерни тывысканнар. Шаңналдарже кирген ойнакчылар, кубок, медаль, диплом болгаш тускай өртектиг белектерни алганнар. Маргылдааның түңнел чыыжынга шүүгү ажылдакчыларының аразынга шыдырааны улам сайзырадыры-биле мындыг хевирлиг маргылдааларны удаа-дараа эрттирери чугула деп шиитпирни үндүргеннер.
Бо маргылдааның тиилекчилери Сибирь девискээриниң шүүгү ажылдакчыларының бирги чери дээш маргылдаага киржир. Эң шыырак шыдыраачылар Россияның шүүгү ажылдакчыларының спартакиадазынга киржири-биле белеткелди чорударлар.
Сумотори Амыр-Санаа Даваа төрээн Тывазында
Японияда профессионал сумо школазында 9 чыл иштинде өөренип, белеткенип, хүрежип чоруур, 2023 чылдан сумонуң дээди Макуути деп чадазында маргылдааларга ай санында киржип чоруур (спортчу профессионал ады Роуга) Амыр-Санаа Даваа февраль 11-де төрээн чери Тес-Хемниң Ак-Эрик суурга келген. Мөгениң авазы баштаан төрелдери, чаңгыс чер чурттуглары Шагааны уткуп, хүндүлеп, хөөрежип, сонуургап шаг болганнар. Амыр-Санаа тыва дылын утпаан, япон дылга арыг чугаалаар. Шагаа таварыштыр чонунга байырны япон дылга чедиргени солун болган. Февраль 14-те Кызылга келгеш, сумо мөгелери болгаш тренерлери-биле ужурашкан. Февраль 15-те Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг мөге-биле ужуражып, “Тыва Республиканың мурнунга ачы-хавыяазы” деп медаль-биле шаңнааш, ам-даа бедик спортчу чедиишкиннерни күзээш, байырлашкан.
Ол-ла хүн 15.00 шакта “Херел” спорт залынга сумо хүрежинге “Мерген өөредиг” арга-дуржулга солчур бедик өөредигни эрттирген. Ужуражылгага мөгени деткиири-биле республиканың Сумо чөвүлелиниң даргазы Каң-Демир Куулар, делегей чергелиг шииткекчи Адар Куулар, Чаан мөгелер Сайын-Белек Түлүш, Айдың Монгуш дээш оон-даа өске ат-алдарлыг мөгелер киришкен. Амыр-Санаа аныяк мөгелерге аргаларны көргүзүп, айтырыгларынга харыыны бергеш, мөге эш-өөрү-биле байырлашкаш, Хандагайтылап Улан-гомче аъттаныпкан. Чүге дээрге кыска шөлээзи төнүп, база март айда Улуг ай хүрежинге белеткенир үези чедип келген болган.
Мөгеге ак орукту база бедик спортчу чедиишкинни бүгү тыва чоннуң мурнундан күзевишаан, чедиишкинниң йөрээлдерин салдывыс.
Бүгү-Россия чергелиг XLIV “Бүгү-российжи хаак оруу”
Бүгү-россия чергелиг XLIV “Бүгү-российжи хаак оруу” массалыг маргылдааның республика чергелиг чадазы "Тайга" станциязынга февраль 14-те эрткен. Аңаа регионнуң шупту кожууннарындан болгаш Кызыл хоорайдан 270 хаакчылар киришкен. Хаак спортунга ынактарның саны Тывада хөй, олар эки спортчу белеткелдиг дээрзин хаак оруунга чарыш көргүскен.
Эң бичии – 14 харга чедир бөлүктүң эр хаакчыларының аразынга 1-ги черге Чимит-Доржу Баяндай төлептиг болган, 2-3 дугаар черлерни Сергек Байыр-оол биле Алдар Шимет алганнар. Уруглар аразынга 1-ги черни Олча Ондар чаалап алган, 2-3 дугаар черлерни Янжимаа Чүлдүм биле Эмили Шимит үлешкеннер.
Дараазында 15-18 хар чедир бөлүкке оолдар аразынга чарышка 1-ги черге Эртине Ондар төлептиин бадыткаан, 2-3 черлерни Каң-Болат Стебаков биле Сергей Золотов үлешкеннер. Уруглар аразынга 1 дугаар черни Насмин Маады алган, 2-3 дугаар черлерни Кристина Куулар биле Алина Ондар үлешкеннер.
Шыырак эр хаакчылар аразынга 1-ги черге Саян Байыр төлептиг болган, 2-3 черлерни Экер Салчак биле Норжу Ондар алганнар. Шыырак херээжен хаакчылар аразынга 1-ги черге Асель Бегзи-Хуурак төлептиин бадыткааны улуг чедиишкин, 2-3 черлерни Аделина Күжүгет биле Дэйлиа Салчак үлешкеннер.
Улуг эр болгаш херээжен хаакчыларның 19-49 хар чедир бөлүүнүң киржикчилери 10 км хемчээлге чарышканнар. Эр улус аразынга 1-ги черни ээлеп, Чиңгис Доржу тергиидээн, 2-3 черлерни Эдуард Локов биле Чойган Доржу ээлээннер. Херээжен улуска 1-ги черге Светлана Котельникова төлептиин бадыткаан, 2-3 черлерни Октябрина Чыртак-Уруг биле Айдыс Ондар үлешкеннер.
Дараазында 50 хардан өрү хар-назылыг хоочун хаакчылар чарышканнар. Эр хаакчылар аразынга 1-ги черже Орлан Салчак үнген, 2-3 черлерни Аяс Таргын биле Владимир Казаков алганнар. Херээжен хаакчылар аразынга 1-ги черге Ирина Самит төлептиин бадыткаан, 2-3-кү черлерни Долаана Биче-оол биле Агафья Баяндай үлешкеннер.
Тулган тиилекчи дээш маргылдаага эр улус аразынга Радион Байыр-оол кымны-даа мурнай маңнап келгеш, эң шыырак хаакчы деп атка төлептиг болган, 2-3 черлерже Олег Саяты биле Орлан Түлүш киргеннер. Херээжен хаакчылар аразынга шыырак хаакчы деп атка Айгуль Денисова төлептиг болган, 2-3 черлерже Валерия Донгак биле Чойган Монгуш киргеннер.
Тиилекчилерге база 2-3 дугаар черлерни ээлээн хаакчылар шаңналга кубок, медаль, диплом база өртектиг белектерни алганнар.
Маргылдаа соонда хоочун хаакчылар хаакка маңнаарын школаларга, өөредилге черлеринге, яамылар, ниитилелдер аразынга калбаа-биле сайзырадыр чаа төлевилелди тургузарын чугаалашканнар.
Шагаа хүрежиниң түңнелдери
Ыраккы Каа-Хемде чаа ажыттынган “Тиилелге” спорт-культура төвүнге февраль 16-да Шагаага уткуштур 18 хар чедир аныяк мөгелер база командалар аразында “Хана-хана” хүреш маргылдаалары байырлыг байдалга болуп эрткен.
Баштай 18 хар чедир 80 аныяк мөгениң хүрежинге 1-ги черни Чамыяң Кара-Сал (Сүт-Хөл) ап, шүглүп үнген, Айдаш Серижикбей (Чөөн-Хемчик) үжүүрлешкен. 3-4-кү черлерни Дамирлан Байыр-оол (Улуг-Хем) биле Артына Монгуш (Чөөн-Хемчик) үлешкеннер, 5-8 дугаар черлерже Болат Сотпа (Барыын-Хемчик), Аюш Түлүш (Улуг-Хем), Сүрүң Балдан (Эрзин), Сайдаш Дакыр-оол (Улуг-Хем) киргеннер. Тускай шаңналдарга: “Чараш арга” – Сүрүң Балдан (Эрзин) база “Чараш девиг” – Айдыс Куулар (Чөөн-Хемчик) төлептиг болганнар.
Кубок дээш "Хана-хана" хүрешке 11 команда изиг-изиг ачыр-дачыр хүрешкеннер. Түңнелинде 1-ги черге Улуг-Хем кожууннуң демниг, найыралдыг командазы (Чаан мөге Айдың Монгуш, Начын мөге Бады-Маадыр Самдан, Начын мөге Субудай Шойдун, Начын мөге Александр Доржу, Начын мөге Демир-Хая Самдан) төлептиг болганнар. Үжүүрлүг 2-ги черни Чөөн-Хемчик кожуун командазы (Арзылаң мөге Мөңге-Эртине Куулар, Хартыга мөге Начын Монгуш, Начын мөге Кежик Ооржак, Айслан Самбый-оол, Сайын-Белек Монгуш) алганнар. Үшкү черни Сүт-Хөл кожуун командазы (Хартыга мөге Кайгал-оол Ондар, Хартыга мөге Начын-Мерген Ооржак, кожуун Арзылаңы Аяс Монгуш, Сүлде Донгак, Аңчы Ооржак) алганнар. Тулган тиилекчи, шаңнал кирген мөгелер база командалар кубок, медаль, диплом, акша сертификаттарын белекке алганнар.
Мөгелерге, аарыкчыларга Шагаа-биле изиг байыр.
/ Алексей Чамбал-оол, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны Тыва спорт, ТР-ниң Спорт яамызының сайтыларындан алган.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19