Валерий Николаевич Куулар РФ-тиң болгаш ТР-ниң кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы, Өвүр кожуун эмнелгезиниң кол эмчизи. Ук эмнелгениң тургустунганындан бээр 80 чыл болган ою-биле чергелештир Валерий Николаевич бо чылын амыдыралының 65-ки артын демдеглээр.
Валерий Куулар 1960 чылдың июль 27-де Шеми суурга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Ол Красноярск хоорайның эмчи институдун болгаш интернатуразын 1986 чылда дооскаш, Өвүр кожууннуң Саглы сумузунуң участок эмчизинге кол эмчи бооп, күш-ажылчы базымын эгелээн. 2002 чылдан тура бо хүннерге чедир Өвүр кожууннуң эмнелгезиниң кол эмчизи, терапевт бооп ажылдап чоруур. Ооң оглу Николай Валерьевич Куулар адазының изин салгаан буянныг эмчи мергежилин шилип алган стоматолог бооп ажылдап чоруур.
Валерий Николаевичиниң ук эмнелгени удуртуп келген үелеринде кадык камгалал системазын боттандырып, ажыл төлевириниң чаа хевирин болгаш “Кадыкшыл” национал төлевилел дээш амыдыралдың бурунгаар чаа депшилгелиг өскерилгелерин көрүп, ооң күүселдезин амыдыралга боттандырар дээш, идепкейлии-биле киришкенин демдеглээр апаар. Ол ышкаш кожууннуң 5 сумузу – Солчур, Ак-Чыраа, Чаа-Суур, Саглы, Дус-Дагга чаа эмнелгени туттурган. Баштайгы санитарлыг эмчи дузаламчызын чедиреринге эмнээшкин амбулаторияларын ажыткан болгаш дүрген дуза чедирер эмчи машиналары-биле хандыртынган.
Валерий Николаевич чүгле билдилиг удуртукчу эвес, медицинада сайзыралдың болгаш олче турушту дилеп тыварынга чүткүлдүг специалист болуп турар. Чигир аарыын эмнээринге тыва, тибет эмнээшкинни ажыглап, эртем статьязын 2021 чылда парлаткан. Чаңчылчаан эмнээшкин-биле амгы медицина билиглерин катай ажыглааны ооң чедиишкинниг ажылы болур.
Апрель 22-де Тываның Алдан-маадыр аттыг национал музейинге меценат, Тываның уран чүүлүнүң чыыкчызы (коллекционер) Валерий Николаевич Кууларның чыып чорааны чонга ат-сывы билдингир апарган ус-шевер кижилерниң кылган ажылдарының делгелгези болуп эрткен.
Меценат – культураның, уран чүүлдүң, эртем болгаш өөредилгениң хөгжүлдезинге бодунуң эки туразы-биле акша-хөреңгизин үндүрүп чоруур кижи-дир. Азы бөдүүнү-биле чугаалаарга, бодунга ажык-кончаа сүрбейн, чурукчуларга, театрга, музейге азы эртемденнерге дузалажып, уран чүүлдү болгаш чырыдыышкынны деткип, шыгжап, төөгүге арттырып, кадагалап чоруур кижи-дир.
Сөс алган кижи бүрүзү-ле Валерий Николаевичиниң бо онзагай коллекционер талантызын үнелеп, чылыг сөстерни чугаалап турганнар. Ооң чыып чоруур чүүлдериниң чамдыызы музейниң фондузунда безин чок бооп турарын чугаалаары артык эвес.
Валерий Николаевич кайгамчык кижилерниң бирээзи. Ол эмчи мергежилдиг-даа болза, 20 ажыг чылдар иштинде тыва уран кылыгларны, эдилелдерни чыып келген. Ооң кырган-ачазы, ада-иези амыдыралга херек уран чүүлдүң эдилелдерин боттары кылып чорааны-биле, ол ону сонуургап чораан. Ооң ол сонуургак чоруу, ус-шевер мастерлер, даш чонукчулары-биле чоокшулаштырып, чоок билип алгаш, оларның ажылдарын садып ап чораан. Ол болза тыва бижектер, көгээржиктер, даңзалар дээш оон-даа өске.
Эң баштай чоннуң ус-шевери С.Х. Кочааның тыва бижектерин садып алган. Оларны демирден, ыяштан, кештен кылган бооп турар. Оон ус-шевер Дойбухаа Дондуктуң чонар-даштан кылган ажылдарын садып алган.
Ооң чыып чоруур ажылдары музейни каастап, көрүкчү чоннуң улуг сонуургалын оттурган дизимзе, хөөредиг болбас боор.
В.Н. Куулар Өвүр кожууннуң хөй-ниитижизи. 2006-2010 чылдарда Улуг Хуралдың депутады кылдыр соңгудуп чораан. 2011 чылдан 2023 чылга чедир Тыва Чазактың Хамааты эгелээшкиннерин деткиир эвилелдиң кежигүнү чораан. Ол тыва культураның болгаш даш чонар уран чүүлдүң мөгейикчизи, чыыкчызы, меценат.
Валерий Николаевичиниң база бир онзагай сонуурга- лы — шыдыраа оюну. 2010 чылда ол шыдыраага чемпион болган. ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидат, Тывага болгаш Сибирьге болган шыдыраа маргылдааларының каш дакпыр тиилекчизи. Дуржулгалыг шыдыраачы болгаш, ол оюнга хөй аныяк шыдыраачыларны өөредип-кижизиткен. Оларның аразында бодунуң уруу – республика иштинде шыдыраага каш дакпыр тиилекчи, Тываның төөгүзүнде шыдыраага баштайгы спорт мастери болгаш 5 дакпыр прокуратура ажылдакчыларының спартакиадазының чемпиону болганы онзагай.
Валерий Николаевичиниң шаңнал-макталдары арбын: 2012 чылда – РФ-тиң Кадык камгалалының Хүндүлел бижии, 2023 чылда – РФ-тиң Кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы, 2024 чылда “Медицина династиязы” база 2006 чылда Ие-чашты камгалаарының талазы-биле мөөрейлерниң тиилекчизи дээш оон-даа өске.
“Холу шевер – ховар, караа шевер – хаая” деп бо мерген сөстерни Валерий Николаевичиге хамаарыштырып, бистиң аравыста мындыг кайгамчык кижилерниң бары онзагай.
/ Раиса ОНДАР, РФ-тиң улус өөредилгезиниң тергиини, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг болгаш улустуң башкызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...