Тываның найысылалы хүнден хүнче чаарттынып турар. Удавас болур IV делегей чергелиг буддийжи шуулганга белеткел ажылдарының сөөлгү чадазы эгелээн. Аалчыларын уткуп-хүлээр аэропорттан эгелээш, найысылалдың төп кудумчуларында, хөй аал чурттаар бажыңнарда улуг чаартылгалар, ол ышкаш хоорайның ногаанчыдылгазы, чырыдылгазы кидин түлүк чоруп турар. Ооң-биле чергелештир улуг шуулганны бедик деңнелге эрттирер сорулга-биле хоорай, суурларда дыштаныр черлерни болгаш культурлуг база шажын-чүдүлгениң онзагай черлерин чаартыр, септээр ажылдарга республика бүгү күжүн мөөңнээн.
Чижээлээрге, Кызылдың аэропортунуң ишти-даштын чаартып, септээр ажылдарны «Сүбедей» дизайн-студия хүлээнип алган. Ажылдың чорудуун дизайн-студияның чиңгине директору Сайдаш Самдан тайылбырлаан: «Амгы үеде бис, хүлээнип алган организация, аэропорттуң оран-савазының даштыкы болгаш иштики кезээнде комплекстиг септелгени чорудуп тур бис. Бирги чадазы доозулган, даштын болгаш иштин будаан, реставрация ажылдары кылдынган, дыка хөй мраморну солудувус. Улуг реклама конструкциязын, улуг үжүктерни тургузуп база угулза-хээлер-биле каастадывыс».
Мындыг улуг үжүктерлиг конструкция Тывага мооң мурнунда турбаанын, амгы үеде ажыл шалыпкын чоруп турарын Сайдаш Самдан демдеглээн. Дараазында бир-ийи хонук дургузунда специалистер кожар-эптээр ажылын доозуп, бажыңны долгандыр неоннуг чырыкты чорудар, мурнуку болгаш артыкы ханаларынга прожекторларны тургузар. Чаартылга ажылдарын июль 29-ка чедир доозар.
Оон аңгыда аэропорттуң чанында чаа, амгы үениң светодиодтуг экранын база тургускан. Улуг экранга Тыва дугайында роликтерни көргүзер.
"Бо экран 5 сая пиксельден тургустунган. Ында энергияның хереглелиниң болгаш караңгы үениң датчиктери база коштунган" — деп, светодиодтуг экраннар тургузар төптүң директору Сергей Перфилов чугаалаан.
Хуурактар бажыңынга ламаларны хүлээр
Тубтен Шедруб Линг хүрээзиниң девискээринде база тудуг ажылдары шудургу чоруп турар. Шуулганга делегейниң янзы-бүрү булуңнарындан кээр лама башкыларны чурттадыр хуурактар бажыңын кыска хуусаа иштинде тудуп турар. Күжүгет Шойгу аттыг фондунуң база Тыва Республиканың Чазааның деткимчези-биле боттанып турар объектини август 16-га чедир доозары көрдүнген.
Объектини айыттынган хуусаазындан озалдатпас дээш, тудугжулар хостуг үе эрттирбейн, ажылын шалыпкын чорудуп турар. “Восток” ниитилели тудугну хүлээнип алган.
"Тудугнуң хуусаазы арай кыска, объектини тударынга чүгле чартык чыл айыттынган. Ынчалза-даа тургустунган графиктен озалдатпайн, четтигип тур бис. Хуурактарның чурттаар чери 800 дөрбелчин метр шөлдүг, тудугнуң ниити шөлү — 1300 дөрбелчин метр. Бо хүнге чедир тудугда 40 кижи иштики болгаш даштыкы ажылдарда, инженерлиг четкилерде хаара туттунган. Амгы үеде суг хандырылгазының даштыкы четкилерин чорудуп турар. Бажыңның даштыкы ханазын будуп эгеледивис" — деп, «Восток» ниитилелиниң төлевилелдер удуртукчузу Анвар Додхоев чугаалаан.
Амгы үеде коммуникацияны шөйүп, даштыкы хананы чараштап, техниктиг системаларның кожугларын дуглап, хары угда элээн каш ажылдарны чорудуп турар. Тудугжулар удавас ажылдың сөөлгү чадазынче шилчиир.
Төлевилел ёзугаар аңаа хемчегниң 22 киржикчизи чурттаар, херек апарза, 44 кижи чедир хүлээп ап болур.
Цеченлинг хүрээзинде чаартылгалар
Цеченлинг хүрээзиниң чанында девискээрниң чаартылгазы доостур четкен. Интернациональная кудумчузунуң белдиринден хүрээге чедир Щетинкин-Кравченко кудумчузунуң оруунуң септелгези доозулгалак. Ында чадаг кижи болгаш машина оруктарын долузу-биле солааш, светодиодтуг сайгылгааннар-биле чырыкты тургускан. Хүрээниң чанында машиналар тургузар делгем шөлдү кылган.
Бо хүнде ында чолаачыларга дөрт дилиндектиг орукту, чадаг кижилерге чаа тротуарны чаткан. Бо бүгү найысылалдың чурттакчыларынга болгаш аалчыларынга таарымчалыг болгаш эптиг байдалды тургузар.
«Техниктиг албан черлериниң ажылынга эптиг орукту паркче киир кылырын планнап тур бис. Август айның эгезинде бо бүгү ажылды долузу-биле доозар бис» — деп, Кызылдың мэриниң оралакчызы Вячеслав Сүдер-оол дыңнаткан.
Орук тудуунда чүгле чадыгның кырынга демдектер шыяры арткан. Хүрээниң девискээри база бүгү талалыг өскерлиишкиннерни манап турар. Ооң төлевилелин республиканың Тудуг яамызы хуу организация-биле кады белеткеп турар. Хуу албан чери ажылдың хүлээникчизи болуп, чарыгдалдарны боттарынга ап, чаартылганы халаска чорудар.
Канализация болгаш суг хандырылгазының четкилерин чорударын база планнап турар. Хүрээниң иштики девискээрин чаартыр ажылдарны сарыг шажын шуулганының бетинде доозар. Улуг хемчег чоокшулаан тудум, белеткел ажылынга кижилер хөйү-биле киржип турар.
Вячеслав Сүдер-оол хоорайның идепкейлиг чурттакчы чонунга өөрүп четтиргенин илереткен: «Арыглаашкынга мэрияның ажылдакчыларындан аңгыда, яамылар база киржип турар. Янзы-бүрү ажылдарга дузазын көргүзеринге белен аныяктар ниитилелдери идепкейлиг катчып кээп турар. Хүлээнип алган организациялардан аңгыда, чурттакчыларның ачызында хоорайывыс дүргени-биле чаарттынар дээрзинге бүзүрээр мен».
Ол ышкаш Кызылда амгы үениң арыгланыр черлериниң (туалеттериниң) тудуу чоруп турарын хоорай чагыргазы дыңнаткан. Бирээзи Цеченлинг хүрээзиниң артынга, өскелери Аныяктар сесерлиинге болгаш Кызыл партизан кудумчузунда «Өдүген» аалчылар бажыңының артынга турар.
Айыыл чок хоорай
Найысылалдың хүрээлеңин хайгааралга алыр видео-бижидилгелиг системаны удавас салып эгелээр. «Айыыл чок хоорай» видео-хайгаарал системазын Кызылга боттандырары — шуулганга белеткелдиң кол угланыышкыннарының бирээзи.
«Тываның Баштыңы Владислав Товариштайович Ховалыгның айтыышкыны-биле төлевилелди боттандырып эгелээн бис. Айыыл чок хоорайның бир чепсээ кылдыр биометриктиг медээлерни, машина-техниканың күрүне дугаарын санап үндүрүптер дээн ышкаш амгы үениң “угаанныг” видеокамераларын салыры негеттинип турар.
Ниитизи-биле 142 видеокамераны салыр. Оларның 110-у автомашинаның күрүне дугаарларындан, 32-зи биометриядан танып каар шынарлыг. Камераларны хоорай иштинге, солагай талакы эрикте дачалардан эгелээш ыраккы Каа-Хемге чедир тарай салыр» — деп, ТР-ниң чурагайлыг хөгжүлде сайыды Эдуард Ховалыг чугаалаан.
«Айыыл чок хоорай» камералары кижилерниң арнын, дурт-сынын, автомашиналарның күрүне дугаарларын танып, хөй улус мөөңнежип келгенин азы кудумчуда каапкан бир-ле чүүлдү илередиптер.
Стадион — онзагай объект
Шуулганга чедир бир айдан эвээш хуусаа арткан. Хемчегниң кол шөлдериниң бирээзи — Совет Тываның 5 чылы аттыг стадион. Маңаа «Көшкүн чоннуң өртемчейиниң өпей ыры» деп театржыткан массалыг көргүзүгнү республикага бир дугаар көргүзер. Төлевилелди Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунуң, Тыва Республиканың Чазааның, Тываның Культура яамызының деткимчези-биле боттандырып турар. Оюн-көргүзүгге 800-тен хөй күүседикчилер киржип, хөгжүм, танцы-сам, сценажыткан овур-хевирлерниң дузазы-биле Тываның төөгүлүг өнчүзүн болгаш амгы үезиниң культуразын көргүзер. Спортчу объектиниң директору аалчыларны уткуп, оюн-көргүзүгнү бараалгадыр дээш, стадионну канчаар белеткеп турарын тайылбырлаан.
«Бүгү делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга белеткенип, дараазында ажылдарны кылдывыс: стадионнуң трибуналарын чаартып будаан, 3 метр турган ханазын солуп, 4 метр чедир бедиткен. Чаа дериг-херекселдерни кожар дээш, электри күчү-күжүн 90 киловаттан 500 киловатт чедир улгаттырган» — деп, Спортчу хемчеглер эргелелиниң директору Чаян Ооржак чугаалаан.
Ол ышкаш оран-саваны чырыдар дериг-херекселди тургузуп, 30 хире амгы үениң сайгылгааннарын кожуп турар. Стадионнуң девискээринде адрестиг планны чаартып, чырып турар бижикти кылган. Объектини долгандыр светодиодтуг кожааларны чорудар, көрүкчүлерниң олуттарынга алды-алды, VIP-трибунага 7 күштүг немелде прожекторларны кожар. Ниитизи-биле объект амгы үениң технологиязы-биле дериттинер дээрзин Чаян Ооржак демдеглээн.
Чоокку хүннерде улуг экранны, үн болгаш чырык дериг-херекселдерин, баскетбол шөлүнге, спортчу белеткел шөлүнге болгаш маңнаар орукка чадар үүрмектээн резинден кылган шывыгны эккээрин манап турар. Ол бүгүден аңгыда, аалчыларга болгаш киржикчилерге эптиг болзун дээш, ижер сугларны, 22 бок октаар урналарны болгаш 11 кабиналыг модульдуг ийи туалетти тургузар.
Стадионнуң чаартылгазы Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг биле деткикчилерниң кады ажылдажылгазының ачызында боттанып турар дээрзин демдеглээри чугула. Ажылды чорударынга «Ареал» компаниязы дузазын каткан, акшаландырыышкынның чамдыызын республиканың бюджединден аңгылаан. Кол сорулга – стадионну республиканың чурттакчыларынга болгаш аалчыларынга амгы үениң хөй талалыг ажыл-чорудулгалыг оран-савазы кылдыр кылыры деп, регионнуң удуртукчузу онзалап демдеглээн.
“Совет Тываның 5 чылы аттыг стадион — биске онзагай объект. Бистиң сорулгавыс — чараштап шеверлээр септелге ажылындан аңгыда, делегей чергелиг бедик негелделерге дүгжүп турар амгы үениң таарымчалыг болгаш айыыл чок оран-саваны тургузары. Сарыг шажын шуулганы ышкаш улуг хемчеглер эрттиреринден аңгыда, хамык чүвениң мурнунда, республиканың чурттакчыларының боттарының, аныяктарывыстың болгаш спортчуларывыстың дыштанылгазынга болгаш белеткелинге чаарттынган бааза чугула херек” — деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чугаалаан.
Стадионнуң белеткелин чоокку үеде доозарын планнап турар. Тывага IV делегей чергелиг сарыг шажын шуулганы август 17-ден 20-ге чедир болуп эртерин сагындыраал.
/ А. СОЯН белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn