(Тоожудан үзүндү)
От-оол суур иштинге аай-дедир көскүлеңнеп халдырга-даа, ону доктаадыр кижи чок болган. Садыынга баарга, одавышаан, таңныылдап хонган Саша акызы артында бодунуң кылаштаар кокпаларындан кудумчуже үндүр садыг мурнун тазартыр ширбип каапкаш, саваларда белеткеп алган хөмүрүн киир дажып турган. Мендилешкеш, кады кире бергеннер. Саша одун чүшкүргүлепкеш, ханада азып каан полкадан стакан алгаш, саазын аржыыл-биле чодуп-чодуп, изиг суг куткан.
– Шай азы кофе бе, былгап иш че – дээш, столунуң тумбазындан хлеб, колбасалыг тавак уштуп салган. Боду аскыда турар куртказының карманындан таакпы уштуп алгаш, тыртарынга белеткени берген.
– Эки хондуң бе? Суур шыпшың хонган-на хевирлиг аа? – деп айтырбышаан, суккан шайының хапчыгажын шопулаанга хендири-биле ораай туткаш, шайын стаканче дырыладыр сы тудупкаш, диизага салып каан.
– Оожум дүн эртти. Чаап турар болгаш, чылыг. Харын кезек-кезек бургурадыр уруп каап хонду бо кудай, даңгаар эртен аясты – дээш, таакпызын кыпсыпкаш, бир-ийи сорбушаан, суугу мурнунда сандайынга олуруп алгаш уламчылаан: – Дөрбет-оол кээп чорду, шынап. Ам база бир шоодай хөмүр дилеп чор. Божуп алган уруун үндүрүп эккээр дээн, өл ыяш чер албас-тыр деп.
– Берип, дузалап чорда-ла, ынчап баары кончуг улус-тур ийин харын. Ам канчаар, каш хүн аалга бодун ажыглаар ыйнаан мен. Бердиң де?
– Ам канчаар, чаш уруг доңурар эвес – деп, шынында алды шоодайны уруп бергенин чажырган.
– Бодуң база таптыг тур, шаак! Кижи чымчаан кижи тывар, магалыг-ла улус тып алган-дыр сен. Ол чаңың кагбас болзуңза, шалыңыңдан тыртып эгелээр мен. Камераны база өжүрүп кааптар-дыр сен сен!
– Боду өжүп каар чүве чорду, мен ону кайын сайгарар мен, билбес кижи...
– Мегелеп билбээчеңнеп олурба, шаак! Сагындырып кааным ол эвеспе – дээш, үнүп бар чыда, азыгда арага шили көрүп кааш, дам хорадай берген.
– Көгел биле Чаргаш ижипкеш бардылар. Чартык шил чүвелиг улус чорду черле. Өлзейниң аалынга малдар сокчупкаш, бадып келген эрлер чорду – деп, бар шаа-биле шынын Саша акызы тө каап берген.
– Арага ижер чер эвес-тир, дежурныйлар, «участковой» кырын орта кирип келген болза, канчаар сен?! Бээр улус чыгба деп чеже чугаалаар кижи мен. Дыңнавас болзуңза, үндүрүптер мен, билдиң бе?
– Үндүрүвүт! Бөдүүн чон амыдыралы билбес байлар, ынчап баар болгай силер – деп, Саша маргыжар сагыштыг апарган. Ооң-биле улаштыр тутчуп болбас. Аргажоктан үндүрүптер болза, От-оолду чүү манап турарын кайызы-даа дыка эки билир.
– Шилиң ырат-ырат. Хой үнмээнде, аал баргаш келийн. Дөгерер чүве эккээримге, бажыңга аайлап бээр сен көрем – дээш, От-оол көгүткени-даа, билдинмес, шынап хой дөгерер деп турары-даа билдинмес кылдыр чугаалангаш, үнүп чорупкан.
Аалындан иртчигеш эккелгеш, Сашага аайладып кааш, улаштыр чүү билдинер эвес дээш, катап база чортуп үнүпкен. Имир дүжерге-даа, чүве билдирбээн. Ирт эъдин аайлап кааш, Саша өөренген чаңы-биле бодунга алыр чүвелерин хаптап алган. Ооң алыс черле кежээзи кончуг. Хой дөгергеш, ижин-хырын аштаар кадайлар-даа хереглевес, шуптузун боду кылып кааптар. Деспи долдур эътти, баар, бүүрек, өкпе, чүрек, чөремезин, ханын кезип белеткээш, мүнүн тараа-биле чемнеп каан. Бажың ээлери кайызы-даа келбес боорга, боду өйлеп чигеш, мүнүн ишкеш, чаныпкан. Өөренген чаңы-биле шоочалааш, дүлгүүрүн аскыда чүген-чулар кырынга азып каан.
От-оол Кызылдавайн барганынга шугулдаза-даа, кадайын тыппаанынга хомудап чанып келген. Бажың чылыг, эът-чем белен. Саша амыр болгай черле деп боданмышаан кирип кээрге, Салбакайы бо олурган. Чемге дегбээн хире. Телефонда оглу-биле чугаалажып, диванда олурган.
– Дүүн акша чорудуп бээримге, көрүп алган курткаң садып алдың бе ынчаш, оглум?
Оозунуң харыызы От-оолга дыңналбаан. Ол чугаа соонда кайывыс мурнай алгырып эгелээр ирги бис деп бодал-биле От-оол олурбайн-даа, көрүп алгаш турган. Салбакай чугаазын дооскаш, телефонун стол кырынга салып кааш, өрээлден үнүп бар чорда, ашаа ооң холундан шеле сопкан. Чөңгээниң эгези ол болган хире. Салбакай анчыгзынып, ооң аажызынга удур харыылап, өштүнче шанчып дүжүрген. Та кайыын чедип келген күш чүве, боду безин кайгай берген. Ашаа артында-ла алгырыпкаш, өштүн тудуп, диванче хыйыштыр чыдыпкан.
– Ммм, сээдең куруяк сен бе? Бар күжүң-биле шашкыланып турар – деп, мырыңай дүрүштүр чыдары дам барган.
– Бодуң эгеледиң – деп, оозу дүште-даа чок харыылааш, өрээлден үнүп чоруптары-биле дап бергеш, кайгап калган: Кара-Кадайның кара кужу телевизор салыр шкавының кырында олурган.
Девидей бергеш, бодунуң холдарын бурунгаар сунгаш, көрүптерге, база-ла адыгныы дег дүктүг, чоон болгаш дыргактарлыг болган. «Чаңгыс аай улаштыр ууштаптас сен» деп чугаа кулаанга дыңналып келген. Корга бергеш, кушче көрнүп кээрге, оозу харын аан дээнзиг көрүп олурган. Бир эвес ашаа улаштыр чугааланып сөгленген болза, шынап-ла, чаңгыс часкаар турган боор. Экизи көрген, оозу ыыттавайн, уунда човуурун төп чыткан.
Дыңналган үнге «Чок!» деп харыылааш, бажыңындан кылаштап үнгеш, хөртүктей ширбип каан харже ийи холун супкан. «Кончуумну, шынап-ла, мынчаар албыстаар кижи боор мен бе ам. Кара-Кадайның чугаалааны дег болур болза, ат болган чүве-дир оң. Улус-даа кайгаар ыйнаан. Оглум-на кончуг-дур» – деп боданмышаан, бажыңынче кирип келген. Холдары катап бодунуу апарган, шуваганчының кара кужу база көзүлбейн барган. Дөрде өрээлче эртип кээрге, От-оол ужуп калган эзирик кижи дег удуй берген чыткан. Диванның хааржаандан чуга чоорган ужулгаш, ооң кырынче октап каан.
*** *** ***
Шокар-Хая баарында агып чыдар хемни сүзүп кешкеш, хаяның хүн үнер талазында шыргай мыйгак-хараган аксын дуй үнген куйже Салбакай кылаштап кире берген. Өрү көөрге, хензиг тигден дээр көстүп, чырыдыр эвес-даа болза мүн-не хүн херелдери кирип турар болган. Шала кудулдур азып каан дүңгүр аяар ээртинип турган. Дөрже кылаштап бар чыдарга, кончуг улуг көк бөрү ширээде кижигилештир олурган. Ооң будунуң адаанда ойнап халып турган бөрзек Салбакайже уткуй халып келгеш, буттарынга ораажып, чассый берген.
– Амыргын-на, кызым! Кончуг үезинде чедип келдиң көрем. Бээр олур, мээң баарымче – деп, кокай мурнунда чадып каан каът-каът олбукче имнээн. Салбакай сезинмишаан, оожум баргаш, олуруп алган.
– Мээң адым чажыт, уруум, сеңээ айтып бербес мен. Харым база адавас мен, дыка хөй – деп, Салбакайже ээгип, сымыранып чугаалангаш, демги көк бөрү ногаан торгу тоннуг дыка улуг назылыг херээжен кижи кылдыр хуула берип: – А сээң адың кымыл, аймааң кайызыл? – деп айтырган.
– Мени Сарыг Салбакай Васильевна дээр, чогум Куулар кижи мен. Ачамны Куулар Василий Даш-оолович дээр.
– Таңдаштың оглу Санчайның Даш-оглунуң Бачыылай деп азырандаа барган ортун оглунуң уруу сен-дир сен харын. Улаачы кызым айыткан кижи. Кара куштуг Кара-Кадай дээрзинге душкан, соодашкан болдуң эле? Чүнү билдиң? – дизе-ле, ооң баарында улуг өгбениң боску шыйыңайнып, тыныжы бачыдап олурар хире апарган. Салбакай чүнү канчаар аайын тыппайн, девидей бээрге, өгбе элээн үр чөдүрүпкеш, “Даңзам тип бээйт” деп дилээш, озалааш черде кырганның бажыңынга көргени дег даңзазын өгбе сунган. Канчаар тигерин билбес хирезинде таакпыны типкенин кайгап, Салбакай боданып олурда, өгбе даңзаны үзүк чокка элээн үр соргулапкаш:
– Мээң эдээмден туттун, уруум – диген.
Салбакай ногаан торгу тоннуң эдээнден туттунуп алырга, өгбе ооң бажын суйбап, ооргазын шала дыңзыдыр каккылап чоруй, үстүнден бадып олурар дүңгүрүн доскаш, ооң хойнунче орбазын октай каапкаш, дужааган:
– Тут-ла, шымда! Төөректелдир ужуптаалы!
Ынча дээн соонда Салбакай бир миннип келирге, өгбе-биле кады куй иштин чаңгыландыр дүңгүр хап, долгандыр ушпушаан, куй дүндүүнде тигден ужуп үнгеш, булуттар кырынга барган. Хөвең дег ак булуттар кырынга ужуп үнүп келирге, хүннүң эң чырык чидиг херели ооң мага-бодун өттүр чиңнеп кире берген. Чаңнык-даа дүшкензиг, чажырт-ла дээн. Диңмирээшкин кыпсынчыдыр көңгүрт диген...
Бүгү боду суг дер дүжүп, чүрээ ушта халый бер чазып оттуп келирге, удуур өрээлинде чааскаан чыткан. Дүжүнүң коргунчуундан сириңейнип, арай боорда оожургап алгаш, туруп келирге, дүнекиниң дөрт шак болган. Тургаш, өске өрээлде чыдар ашаан барып көөрге, бодунуң шуглап кааны хевээр удуп чыткан.
*** *** ***
Ашак-кадай кажан-даа чокшуп көрбээннер. От-оол-даа аңаа хол дээп көрбээн, чүгле аксы-ла кончуг: оо-хоран. А Салбакай хөй чүве чугаалавас, оожум бүдүштүг. Сагыш-сеткилин хөй кезиинде көрүжү-биле илередир. Улус аразынга ашаа артык чүүлдер чугаалап, мактаныксап азы бир-ле кижи багын сурай бээр болза, оозунче шириин кылдыр көрүп каар. Өөренгени аттыг, оозу база өпеш кыннып, чавызаш дээш, чоорту чугаазының уун өскертиптер. Ийи боду маргыжып, сөс каржыр апарганда, От-оол чүү деп-даа турар, ааспыраа чалчык кадайлар-ла. А Салбакай ызыртынган диштерин өттүр: «Ыыттава дидим!» – дээш, солагай талакы холунуң чудуруунуң кырынга айтыр-салаа биле ортаа-салаазын клавиатура баскан ышкаш токкуладып каар. Ол дээрге-ле улаштыр үн чокка маргыжар бис дээни ол. Эгезинде кыдыраашка бижип маргыжар турган болза, үениң аайы-биле смартфоннарже шилчип келгеннер. Бижииринге От-оол пат, а Салбакай чилиинче киир бижип каар. От-оол ону номчааш, орталаны-даа бээр, буруузун миннип, өршээл-даа дилээр. Чамдыкта могаттынган кижи болуп, неделязы-биле чиде бээр. Кайда чоруурун кадайы айтырбас-даа, уунда-ла ажылдап чоруп турар. Бажың ажылын кылчып бээр улузу бар: садыында аштакчызы, одакчы таңныылы. Экииргек, харам эвес, төлээри эки болурга, хостуг үезинде бажыңда ажылын кылчы кааптарлар. Эге чылдарында малын суурга тудуп турган болза, баш саны өзерге, кыштаг кылып, аалынче үндүрүп алганнар. Ында кадарчыларынга база шалыңын төлеп турар. Идик-хевин, аъш-чемин, эм-таңын – шуптузун хандырып турар. Оларының уруг-дарыы өгленир деп барган болза, мал-маганын аңгылап берип, эрттиржип бээрлер. Олары От-оол биле Салбакай эвес, Багай-оолович биле Васильевна деп хүндүлеп адаарлар.
*** *** ***
От-оол оттуп кээрге, Салбакайы телевизор көрүп олурган. Шимчээрге, мага-боду аар ажыл кылып турган дег, чуурук-ла чүве.
– Канчап барган кижи мен? Бажым аарыырын – деп, арай боорда олуруп алган.
– Аас-дыл кылып, от-көс мурнунга кыскаш аксы аңгаңнадып, хүл тыртар демир октап, калчаараарыңга, ол-ла-дыр – деп, кадайы чемелээн: - От ээзи-даа килеңней берди-ле ыйнаан.
– Ча-чаа, чүве таарыштырарың аайлыг бе сээң, от-көс деп алган! Кезээде бодуңга чүве хүлээр эвес сен, кажан-даа буруулуг болбас ийик сен чоп. Мен чааскаан буруулуг бооп артып калыр – деп, бурунгу кежээки-ле маргыжының көзүн чүшкүре берген.
– Чээрби көпеек эвес, чээрби муң акша эвес, ийи чүс сезен муң акша чок болган чүве-дир ийин, чүс муңнар аан. Ам ынчаар төтчегленир апарган кижи сен бе? Чүнү канчап турар кижи сен?! Садыгның бараанын мен чагыдып тур ышкажыл мен, акшаны баш удур шилчидипкеш, эккеп бээр кылдыр. Шыгжап каан акша чүс муңнар-биле чирлип эгелээрге, сенден айтырбайн, кымдан айтырар кижи мен ынчаш?
От-оол тулуп калган. Салбакайны оон акша айтыра бээр деп дүжевээн-даа. Чүге дээрге ол өг-бүлезиниң сайгарлыкчы ажылының акша-хөреңгизин кажан-даа санап, хынап чорбаан, бодунуң күрүнеде ажылынга бараан болуп, хууда ажыл-агыйын ашаанга бүзүрээр турган. Үе-шагның сайзырааны-биле компьютерге тускай программаларны ажыглай бергеш, Салбакай кайызын-даа деңге сайгарып, хүннер, айлар хамаанчок, шактан шакче акшаларның канчаар тырыкыланып турарын эки билир апарган. Бажыңындан кызыл-даван үндүр кыйгыртыпкан маргыжы чогум-на акша-биле холбашпаан. Салбакай ашааның өске уруг-биле бүдүү чугаалажып, бижижип, ужуражып турарын үш ай чедир хайгаарапкаш, бодунуң караа-биле номчуп, көргеш, харын-даа кады чорда, тырттырып ап четтигипкен. Шак ынчаар шынзыдар чүүлдерни белеткеп алгаш, чылча шаапканы ол болган. От-оол агартынар арга чок болу бээрге, хейде-ле кадайын буруудаткан: мени тоовастаан сен, меңээ ынак эвес сен, та чүң көрүп алган чоруп турар сен, өг-бүлең эвес, ажылың кончуг... Ол эвээш-тир бе дээнзиг, сээң улузуң ындыг-мындыг деп-ле аныяанда эрткен-барган херекчок сөстер, чаңнаашкыннар коптарып, дылын былгап, өгүн караңнадып шаг болган. Салбакай ашаандан хөңнү булганып, шын арны көстүп келгенин билип, өөдежок эштиг чурттап чоруурунга хомудап, өө тынып ыглаан соонда, оожум кыйгы эдерип үне берген турганы ол.
– Эриннерин дөрбейтир сыкырткаш, карактарын көзүлбес кылдыр аът чели чыпшырып алган, эмиг-төжүн, ужазын достайтып алган шалдаң херээжоктарже чүс муңнар суп эгелээн болзуңза, чарлыр бис, ол-ла! Меңээ сээң өнчү-хөреңгиңниң херээ-даа чок! Кызылда бодумнуң бажыңым бар, бодум адымда машинам черле бодумнуу-дур! Сээң чүңнү-даа албас мен! – дээш, Салбакай үнгеш, гаражтан машиназын үндүр чортупкаш, халдып чоруй барган.
От-оол чонаада ааспырак боду чугааланыр-даа харыы чок болган. Бажы чарлыр чыгыы аарып турар боорга, сыртыкче ийлендир чыдыпкан. Ооң мага-бодун тараалыг хөм барба-биле базырып каан дег, аары кончуг апарып, тыныжы бачыдай берген.
*** *** ***
Шокар-Хая, көк бөрүден улуг назылыг херээжен кижи кылдыр хуула берген өгбе-биле кады дүңгүр хап, куй дүндүүнде тигден дээрже ужуп үнген элдептиг дүжүнүң соонда Салбакай кайгамчык оранче кире берген.
Кайда чоруурун-даа мырыңай ылгавастаан. Кудумчуда кылаштап чоруур улусту көөрге, чамдыызы инек дег мыйыстарлыг, херээжен улустуң эдээнден ыглап-сыктаан чанагаш ажы-төл халбактанган. Чамдык чаштарны көөрге, долгандыр челээштелдир чыраан, ховаганнар үглээн чечектерлиг, бир чамдык бичии уруглар хан-чин борашкан идик-хептиг. Бир шагда телевизорга караң көрнүр кижиниң мындыг дүрзүлүг азалар бар деп көргүзүп турган чуруктарында дег чииртим дүрзүлүг амытаннар хоорайның автобустарының кырында-даа чоруур, бажыңнар подъездтеринде, октаттынган ээн тудугларда дээш кайда-даа бар болган.
Албыстаан кижи-дир мен дээш, корткаш, бажыңындан үнмейн чыдыптарга, демги дүжүнде кырган-авай апаар көк бөрү кээп эгелээн. Ам мырыңай оларның чанынга чурттап туруп алгаш, ашаа-биле канчаар чугаалажырын айтып берип эгелээн. Чүнү-даа кылырда, ол өгбениң чагыы ёзугаар күүседип туруп бергенин миннип эгелээрге, бөрзээн чанынга арттырып кааш, чоруурда, мындыг чагыг берген.
– Билектээжиң холуңдан черле ужулбас сен, уруум. Улаачым кара куштуг Кара-Кадайдан арга-сүмеден айтырып, башкартып алгаш, хам кижиниң дериг-херекселин бүрүнү-биле эдилээр сен. Аймааңга ачы-дузаң көргүзүп, уштап-баштаар үең келгени ол-дур. Изиг болба, дедир чаң база сенде бар-дыр, далаш шиитпир хүлээген ажыы чок. Ашааңны өскээр билип тур сен. Бодуң дузалашпас болзуңза, тенниг херим артынга баар-дыр эвеспе, актыг черден. Ак халаттыг кижилерге дужар сен, оон шупту чүве билдинип кээр. Эки турар сен, уруум, оглумну сеңээ арттырып бергеш, мен чоруптум. Бергедежи берзиңзе, шуваганчының бажыңынга баар сен. Ынаар барбазыңза, Шокар-Хаяда куювусче кый дептер мен.
Улуг өгбе ынчаар чугаалангаш, бажыңдан үндүр кылаштааш, улаштыр көк бөрү кылдыр хуулуп алгаш, Шокар-Хая баарынче шошкуй аарак чорупкан.
(Уланчылыг).
Идегел КАҢ-ЧОЙГАН.
Чурукту https://ru.pinterest.com/pin/737394139024839771/сайтыдан хоолгалаан.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn