(Тоожудан үзүндү)
(Төнчүзү. Эгези № 30,31,32 «Шын» солунда).
Кара куштуг Кара-Кадай шуваганчының уруу болуп, хилинчек-човулаңга таварышкан улуска дуза кадып, оларны айыыл-халаптан чайладып, камгалап, болу берги дег хайны дозуп, ак халаттыг кижилер эмневес аарыглыг улусту сегидип эгелээнден бээр Салбакай алды чыл ажыр амыр-дыш чок албатыга бараан болуп келген. Ынавайн баар арга чок кылдыр кээргенчиг кижилер кээп-ле турар, кээп-ле турар. Даң адар, хүн үнер – соңга пөзү ажыттынар: бажың даштында машиналар эвээш дизе-ле 5-6 турар. Оларны хүлээпкеш, чорук-херек чогудуп, ыңай-бээр шимчептер дээрге, кончуг ырактан арт-сын ажыр адап-сурап четкилеп кээр улус саны көвүдээн. Ам черле дузалакчы тып албас болза, канчап-даа четтикпес хире апаргаш, эгезинде угбазының хамнай бергенинге таарзынмайн, одап, сөглеп, хыйланып халып турган дуңмазын дилеп алган. Ажы-төлү өскүлээн болгаш, Саяна шору хостуг. Күрүне ажылы база кылбайн, идик-хеп даарап, чагыглар-биле ажылдап турар. Угбазының хевин база ол даарап берген. Саяназы чалап алыр дээн, келгеш, кирип алыр дээн улусту даңзыже киирип, ай-хүнүн, шагын, канчаар чоруурун баш бурунгаар дугуржуп, демдеглей берзе-ле, дуза дилеп чоруур улус оочуру ийи дугаар айны безин ажып эгелээн. Эмин эрттир дыш чок, улай-улай кылыр чоруктар турбас кылдыр таарыштыр дугуржуп, боттарының төрел аймаанда байыр-дой хүннерин бодай аарак салыптар апарган. Шак мынчаар аайланыптарга, амы-хууда чуртталга база катап эвинче кирип келген. Оон башка бажың-балгат-даа, чаңгыс оглу-даа, алган ашаа-даа уттундуруп, чоок улузун, кады төрээннерин, назылап кыраан авазын-даа эргиир харыы чок апарган турганы ол. Бажың иштинде амыдырал үстүп, чүгле чон хүлээринге өйлежир деп баарга, От-оол аңгы бажыңны оолдар хөлезилээш, туттура шаапкаш, чылыг, чырык болгаш сугну бажыңындан кожуп үндүрүпкен.
Бо-ла бүгү төөгүнүң дүүшкүнү болур Кара-Кадай кырган-авайны мынча чылдар дургузунда хам чаяанныг деп суурундан чаңгыс-даа кижи билбес чорааны база тывызык. Ам-даа Салбакай биле Көстүкпенинден өске амылыг чүве билбес хевээр. Силиг кылдыр кеттинипкеш, дыка улуг эвес хүрең хөм барбазын тудупкаш, машина дозуп, хоорайлап чоруурун-на улус билир. Кайнаар барып, чүнү кылып чоруурун кым-даа сонуургавас, айыткан черинге дүжүрүп кааш, херекке-даа албас. Шынында кадайны хереглээр улус-ла хөй, чүгле чажыт, колдуунда бедик эрге-дужаал эдилээн даргалар. Олар бот-боттарынга безин кадайның дугайында чугаалавас, чажырар.
Бир-ле катап кожуун чагырыкчызы орай чанып олурда, кончуг-даа кызаңнаашкын, диңмирээшкинниг чаъс кудуп келген. Машиназының мурнуку шилин аштатпышаан, арт кырынче аяар үне халдып олурда, тайганың тайгазындан херээжен кижи үндүр кылаштап келгеш, орук кыдыындан ону дозупкан. Хевиниң суу дырылаар, идииниң ишти мойтулаар кырган-авайны кээргээш, олуртуп алырга, каш хонуктан сүлчээлешкен бөлүк ооң ат-алдарын баксырадып, «үймээн» белеткеп турарын сагындыргаш, мырыңай хартаачызының долу адын адапкан. Шак ол кырган-авай Кара-Кадай болганы ол. Чаъс-чайыкты ол чагдырып, диңмиредип, кызаңнадыпкаш, кел чытканы ол болган. Амылыг амытанга ооң дугайында чажытты ажыдып болбазын чагааш, тарбыдай каапкаш, чиик эрте бээр, харын-даа боттары четкизинге туттунар деп чугаалап каан. Шак-ла ынчаар болган-даа чүве-дир.
Салбакайны эге дээрезинде ол чаа-ла өөреткен. Сырын уунче дидим көрүп, кайда чүү чоруп турарын билип, аң-меңниң, чечек-чимистиң чүнү дамчыдыксаанын безин билиптер апарган. Чүгле харын куштар чугаазы билдинмес хевээр, чаңгыс-ла шуваганчының кара кужунуң чугаазын дыңнап билир. А өгбелери бөрзээн дамчыштыр, оозу ам улуг көк бөрү апарган болгай, сааскан номун тып ал, ону-ла тып алзыңза, куштар-биле кижи ышкаш чугаалажыр апаар сен деп дамчыдып, албадап-ла турар. Ол кончуг хуулгаазын номну хамнар, ламаларны истеп-сүрүп, тудуп-хоругдап, боолап шиидип турар үеде кончуг шыырак хам тайгага чажырып каапкан деп медээлеп турар. Өгбелер келгеш, тайылбырлап-даа турар: ол номнуң улуу кижи дурту хире. Арыннарын туруп алгаш, ийи холдап ажыдар, кылын. Албан бир чүвеге чөлендир тургузуп алыр ужурлуг. Ону өл-шык үревезин дээш инек кежи хөмден номга таарыштыр даараан барбада суккаш, хөм баглар-биле так шидип каан. Ону кончуг улуг хуулгаазын хам эдилеп чораан: куш-даа, бөрү-даа кылдыр хуула бээр. Күчү-күжүнүң улуундан кара-бажыңга суп каарга, шаараш демирни үзе чылгаптар чораан. Аал-коданын, ажы-төлүн сагынгаш, бөрү-даа, куш-даа кылдыр хуулуп алгаш, каш-даа катап чангаш келир турган деп Кара-Кадай шуваганчы база өгбелерге немей төөгүп берген. Салбакайдан аңгыда, ол чоок-кавыга чаяаны ажыттынып келген орлан-шоваа көңгүс чаш оолда база ол номну тыварын чагып турар. Аныяк оол-даа дилеп-ле турар, Салбакай-даа дилеп-ле турар, ол хирезинде ийи боду база чаңгыс черге черле дужуп көрбээннер. Салбакай мурнай тып алзымза, аныяк эр кижиге дамчыдып бээр мен, ол дуңмайга дузалажыптайн деп бодалдыг дилевишаан.
Хамнап эгелээр мурнунда өг-бүлезинге эдилгелерни кылып алган. Кырган-авайның чугаалааны дег, холунда билектээжи кончуг дузалаан. Оозун суп алган холун сыртык адаанче суккаш, удаан ышкаш чыдыптарга, дүжү ышкаш кылдыр айтып, сымыранып берип, дүрзү-хевирлерни, саннарны шокараш кылдыр көргүзе кааптар болган. От-оолдуң Чимис-биле иелээн Красноярскыже хаптарынга шуут белен, чүгле бензин кудуп ап турган черинге шаап четкен. Боостаа бези хынадыптар дээш, малчыннар эмнелгезинге чеде берген турда, шынап-ла, дыңнааны дег, ак халаттыг эмчи уруг танып кааш, бүгү байдалды тө каап берипкен. Чүге дизе ол аныяк кыстың ашаа Чимис-биле холбашкаш, хоойлуга удур хоруглуг «бараан» туттургаш, шииттирип алган болган. Ийи дугаар өг-бүле база бустур эвес дээш, От-оолдуң дугайында сурагланып, айтыртынып чоруп тургаш, Салбакайны билип алганы ол. Москвада студент оглу Оттук, шынап-ла, бир уруг-биле таныжа берген болган. Оглунче ужуп четкеш, таныжын авазынга көргүзерин дилээрге, ыядып турза-даа, эккеп таныштырган. Салбакай уругну көрүпкеш, сырбаш дээн – От-оолдуң авазы сугда хоолап каан турар аныяк чуруу. Ук-төөгүзүн айтырарга, мурнуу кожууннарның бирээзинде чурттап чоруур Узун-Коля деп кижиниң уруу болган. Бир-ле катап кунчуузундан дыңнаан төөгүзүн сактып келген: үш улай оол уруг божупкан олурда, Узун-Коляның иези болур угбазы аалынга келгеш, оолдарының ортунун ушкарып алгаш чорупкаш, олчаан бербээн. Шак ынчаар От-оолдуң бир кады төрээн акызы азырандыга чоруй барган. Арай деп оолга чединген, төлденмейн олурган улус, демгилери оглун-даа алымнай бербээйн дээш, ырадыр көжүп чоруй барган. Шак ынчаар кара чаңгыс оглу Оттук ачазының кады төрээн акызының уруу-биле таныжа берген болурга, ужур-чөвүн чугаалап, соксадырга, чалыылар эгезинде хүлээп албайн, ыглажып-сыктажып, могаттынып шаанга киргеннер. Төрел аймак эдеришпейн, үстү берген чинчи ышкаш тоо-быдарадыр чурттаарга кайын боор, хан төрел алышкылар, угбашкылар таныжып, өгленчип турар апаргай-ла дээш, От-оол биле Салбакай төрел аймаан чыып, ада-өгбезиниң дагып чораан черин эргип, сергедип, дагылганы кылганнар. Дараазында чылдарда база чыглып, дагып турар кылдыр чаңчыга бергени Салбакайның ачызы болбайн канчаар.
*** *** ***
Бир-ле хүн өске кожуунче чалалга чорупкаш, ол бажыңче Салбакай кирип чадап шаг болган. Күчү-күштү эдертип чоруур бөрүзү немеп бээр болгаш, ол хөөкүйнүң бо чуртталгада коргар чүвези-ле хөй. Машинадан дүшкеш, бажыңче кирер дээрге-ле, оозу сыйыңайнып, кудуруунче бажын киир суп, Салбакайның эдээнче сыңныр болган. Оозу-биле чугаалажып турарын улуска көргүспезин кызыдар болгаш, Салбакай чугааланмайн, буду-биле бүдүү иткилээн. «Кончуг улуг боо бар-дыр» – деп, оозу кара шору, дедир тепкеш чыдыпкан. Өгнүң ээзи аныяк оол киир чадап, эжиин ажыдып алгаш туруп берген. Иштинде херээжен ээзиниң аяк-шынак столче салып, девидеп халып турары көзүлген.
– Бажыңыңарда боо бар бе, дуңмай? – деп, Салбакай чадаарда айтырган.
– Чо-ок, угбай, аңнап, балыктап-даа билбес кижи-дир ийин мен – дээш, катап база чалаан.
– Мээң кады чоруур дузалакчым ынавайн тур, боо бар дээш турар аан. Дилеп көрүңерем. Шын боо эвес, дөмей эдилел-даа бооп болур азы ойнаарак.
Бажың ээлери бир кылдыр чиңчерленгеш, чүве тыппааннар. Дедир ээптер кылдыр белеткени бергенде, аскыда тоннар аразындан оглунуң ойнаар автомадын тып алганнар. Оозун үндүргеш, кудумчуда ойнап турган оолдарга берипкеш, ырадыр ойнаар кылдыр чорудуптарга, чүгле ынчан бажыңче киргеннер.
Ол чалалгадан чанып келгеш, эртенинде кожа суурда далып-тыртып турар кылдыр аараан өөреникчи уруглуг өг-бүлеге чедип, уругну эдип, чаларап бадып келгеш, ол кысты шилип алган өгбени ээрежип тургаш, дедир үдеп чорудупкаш, чанып келген. Кажан-даа ынчаар аарып көрбээн боду орундан турар харык чок кылдыр чыдыпкан. Дембээреп, суг дер дүжүп, сириңейнип, сөөк-даяа ыстап, шыңган эъттери курлуп, хилинчээн төге берген чыдырда, Шокар-Хаяда улуг өгбези чеде хонуп келгеш, аажок-ла хыйланган:
– Мен чагываан-даа болзумза, Кара-Кадай сеңээ чугаалаваан чүве бе? Аштаан-суксаан сен бе сен? Эктиң элеп, хырның хозаан бе? Чүге багай улустан эңдерик акша ап алган сен? Бичии уругнуң авазы ону арай деп тып алган, ону каяа билир сен харын! Эгит дидир мен ол акшаң, дораан чедир! Бурууң миннип, баарынга сөгүр! Оон башка эттинмейн, төре аралчааның ол эвеспе, кулугур!
– Мен акша албадым, кырган-авай, чүү-даа албадым... менде акша чок... Кырган-авай, бодумдан акшадан чедирип берейн бе азы...
Шак ынчаар чугааланып чадап, кургап калган эриннерин чадаарда кургаг дылы-биле чылгап, хилинчектенип чыдар кадайын От-оол бүдүү дыңнап турган.
– Ынчаарга бо турган өөдежок ашааң алган-дыр. Аппарып бээр кылдыр чугаала! Моон соңгаар улустан акша ап, сээң ара-албатыңга бараан болур үүле-херээңче хирлиг холун сукпазын, шигжей-язы! – деп чаңчаттынгаш, өгбе оглунда-ла барган: – Сен чүнү көрүп турган сойлук сен?! Бо секти албаты аразынче шуут киирбе, чоокшулатпа, билдиң бе?
Салбакайның шынчы өңнүү бажын согаңнадып, чөпшээрежип олуруп-олуруп, От-оолдуң холундан ызыргаш, үндүр сөөртү берген.
– От-оол! Кайда бардың? Бээр келем... дүрген... – деп, кадайы кыйгырып чыдырда, демгизи кортканындан Сержиңден алган бежен муң акшазын дедир эгидер дээш хап чорупкан. «Сээдеңимни-сээдеңимни, куругладыр чурттап чоруур кижи эвес мен, ону чоп алырым ол, мелегейни мени-даа: хоптак-чазыйы-даа билдинмес, аамайы-даа билдинмес... Сээдең сек-тир мен» – деп иштинде бодун кончувушаан, чедирип берипкеш, канчап билип каапканын ам кээп кайгай берген. Шынында ол өгбени-даа, өдээнде кады чоруп турар кокайны-даа, безин чадаарда Кара-Кадайны-даа билир эвес.
Салбакай кижи хевиринче кирип, туруп келген. Кокайы огланып, сагындырып каап олуруп-тур: «Кажан-даа аарыг улустан, дуза дилеп келген хилинчек эдилээн кижилерден көвей акша алба – бодуңга багай болур. Өгбелер-даа килеңнээр. Бо өртемчейде чыылган кара күштерни базып, хилинчек-човулаңындан хамык чонну адырып, шын орукче углап-баштаар дээш келген болгай бис. Шак ол улуг үүлени албан-биле сеңээ хүлээдип бергенин утпа. Чүге дээрге сен өскелерге көөрде, шыдал-быралыг, амыдыралың чедер кижи ышкажыл сен, улустан улуг эт-даа, алдын-мөңгүн-даа, акша-көпеек-даа алыр хире эвес. Шупту бодуңда бар-дыр. От-оолдуң чедер-четпестерин эскербейн баар-дыр сен. Бо хүнден эгелээш, мен ону таптыг кижизидейн. Оглуңар аяс дээр дег ак-көк карактыг, алдын чаштыг орус омактыг уруг эдертип кээри ол-дур. Ыраккы Чөөн чүк чурттуг Оксана деп орлан кыс-тыр. Иштинде ийи айлыг өпейи бар. Кедизинде билектээжиңни ол өпейниң кыс уруу эдилээр эвеспе».
*** *** ***
Эпилог орнунга
Самолётче билеттерин бүрүткедип алгаш, Оттук киоскудан кончуг чараш сеткүүл садып алган. «Сокровища планеты» деп кылагар арыннарлыг, өңнүг, орус, кыдат, англи дылдарда парлаан сеткүүлдүң бирги арнында авазының чуруу барган. Ында «Великая шаманка нашла уникальную книгу» деп статья бар болган. Дыка дүрген чүгүртү номчугулапкаш, элээди уруунга чугаалаан:
– Доченька, смотри, твоя бабушка нашла ту самую книгу...
– Тывалапсыңза, ачай, я же тувинка – дээш, каткыжы кызы Онзагай аэропорттуң манаашкын залында удумзураан улусту сергедир каттырыпкан.
– О, какая гордость, дорогой! Наша мама – гений! – деп, Оксаназы кофезиниң бирээзин ашаанче сунган. «Москва – Кызыл» рейизин чарлаар үе келбээнде, Оттук авазынче долгай берген...
Идегел КАҢ-ЧОЙГАН.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn