Кижиниң кадыы ышкаш үнелиг эртине чок. Чаа үениң дериг херекселдери-биле четчеленген улуг, делгем, чырык эмнелгелерде ажылдап турар тускай эртемниг эмчилер хөй. Ындыг-даа болза тыва чоннуң өгбелерден дамчып келген эм оъттар-биле эмненир улусчу эмнээшкининден аңгыда, судал тудуп эмнээр ховар салым-чаяанныг улус база бар.
Тывада “судал тудар эмчи келген” деп дидир-дидир республиканың чурттакчыларының аразынга дораан тарай берген. Тубтен Шедруб Линг хүрээзинде төвүт эмнээшкин башкылап келген судалдаар эмчиге кириксээн чон эртенгиниң 08:00 шактан кежээкиниң 20:00 шак чедир оочурлап турар апарган. Чоннуң ол хире сонуургалын оттурган эмчиниң адын Самба Мергенович Тюлюш дээр. Ол 18 харлыында Индияже чорупкаш, аңаа 12 чыл өөренгеш, төвүт эмнээшкин талазы-биле дээди эртемниг эмчи болуп 2025 чылдың август айда Тывага чедип келген. Ховар эртемниг эмчини “Шын” солуннуң редакциязынче чалап, номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис. Ам аңаа сөс:
– Бодумнуң ук-төөгүм Улуг-Хем кожууннуң Торгалыгдан эгелээн. Авамны Чечек Хуураковна Тюлюш дээр. Боду черле ол чер чурттуг. Кызылдың эмчи училищезин дооскаш, бүгү назынында эмчи сестразы болуп ажылдап чоруур. Ачам бичии турумда-ла, чок болган. Бодумдан беш хар улуг кады төрээн Байырмаа деп угбалыг мен. Ам 31 харлыг мен.
4-5 харлыымга чедир колдуунда Торгалыг суурга кырган-авам Биче-кыс Кыргысовна Тюлюш, даай-авам Оюмаа Хуураковна Тюлюштуң чанынга өскен мен. Авам Шагаан-Арыгның эмнелгезинге ажылдап турган болгаш, школаже кирер үем кээрге, чанынче ап алган.
Шагаан-Арыгның 1 дугаар школазының гимназия клазынга 1-ден 6 класска чедир өөренгеш, 7 класска Тываның республика лицейинче шылгалдалар дужаагаш, ынаар өөренип киргеш, 9 класска кээривиске, эртемнер аайы-биле аңгылапкан. Мен физика, сан талазын ханы өөредир бөлүкче киргеш, 11 класска чедир школаны аңаа дооскан мен.
Чүдүлге, сарыг шажын, төвүт эмнээшкин дээн ышкаш чүүлдерже сонуургал бир дугаарында 9 класска өөренип турумда тыптып келген. Ол үеде улуг лама башкының бижээн номунга таваржы бергеш, ону номчаан мен. Ол номда кижиниң чырык черге бодарап келири, бо орандан чоруй баары дээш өске-даа хөй чүүлдерни ханы сайгарып бижип каанын, сарыг шажынның философиязын сагыш-сеткилимге чоок кылдыр хүлээп, дыка сонуургаан мен.
Күштүг күзел Индияга чедирген
Лицейни доозупкаш, мергежил шилиир үе келирге, бодум шагда-ла шиитпирлеп алган турган мен. Сарыг шажын талазы-биле эртем чедип алыр азы төвүт эмнээшкин талазы-биле билиглер чедип алыры-биле Индия чедер сорулгам улам дыңзыг апарган. Школа соонда ол даштыкы чуртче чоруурда, виза дээн ышкаш саазын айтырыгларын шиитпирлеп алгаш, 2013 чылдың январь айда Кызылдан үнүпкен мен.
Чаңгыс-даа ындыг узун орук чоруп турбаан-даа болзумза, чааскаан дидимненипкеш, бергелер мурнумда бар, ону ажып эрте бээр ужурлуг мен деп чиге бодап алган мен. Баш бурунгаар интернет таварыштыр Индияның Варанаси хоорайында сарыг шажынның дээди төвүт шинчилел университединге өөренип турган тыва оол Чеченбай Монгуш-биле таныжып алгаш, оон арга-сүме ап, кандыг арга-биле аңаа чедерин билип алган мен. Чеченбай меңээ ол университеттен студентилерниң чалалга-бижиин чорудуп бээрге, Москвада Индияның төлээ черинден ап алгаш, Кызыл— Новосибирск — Дели деп маршрут-биле Индияга ужуп четкен мен. Лицейге англи дылды дыка эки өөредип турганы, меңээ даштыкы чуртче чааскаан чоруптарынга быжыг бүзүрелди берген. Дыл билбес турган болзумза, дыка хөй бергелерге таваржыр турган боор мен.
Чаңгыс хүн кыштан чайже
Кажан Индияның төвү Делиге ужуп келгеш, демги тыва студентиниң кончуг таптыг айтып бергени ёзугаар такси-биле чедер черимге чедир кандыг-даа шаптараазын чок чедип келдим. Өске чурт, өске кижилер, агаар-бойдус база көңгүс өске. Кыштан чайже чаңгыс хүн шилчип, изиг чуртка келгеним уттундурбас.
Ол хоорайның кыдыында төвүттер чурттап турар черге чеде бээримге, ында өөренип турар лама башкылар мени уткуп алдылар. Ол-ла башкылар мени поездиге олурткаш, Варанаси хоорайже үдепкен. Ында университетке чеде бээримге, Чеченбай мени уткуп алды. Ол университетке бир чыл чартык үе дургузунда чүгле төвүт дыл өөренип турдум. Чаңгыс чер чурттуум меңээ дыка дузалашкан. Төвүт дылды 4 кезектиг – чугаалаар, бижиир, номчуур, билип алырынга өөрендим.
Ол университеттиң өөренир болгаш студентилер чурттаар чери чаңгыс девискээрде турар. Студентилерни хүнде үш катап халас чемгерип турду, колдуунда индий чоннуң чиир чеми — рис, арбай колдаан, чүзүн-баазын ажыг холуксааларлыг болур. Эът аймаа шуут чок. Эгезинде, чемни холдап чип өөренмээн болгаш, шопулак-биле чемненип турдум. Аңаа чаңчыгары берге турду. Ындыг болур деп баш бурунгаар бодумну белеткеп алган турган болгаш, чоорту шыдажып, өөрени берген мен.
Белеткел курузунга өөренип чеде бергенимде, студентилер аразында ийи, үш мен ышкаш кижи бар болган. Бис студентилер санынче кирбейн турган бис. Университеттиң девискээринден дашкаар үнүп, хүн бүрүнүң чугула херек үүрмек чүүлдерин садып алыр дээш, садыгларга кире бергеш, шын адап чадап, бергедеп турдум. Төвүт дыл билбезинден элээн бергедээшкиннерге таварышкан-даа болзумза, өөренир дээн күзелим ол бүгү нарын айтырыгларны тиилеп үнүп кээр турду.
Лама хеп кедип көрбээн
Ол университетке өөренип чеде бергеш, бо-ла кедип чаңчыккан хевим-биле өөренип турдум. Чамдык улус мени лама башкылар ышкаш кылдыр хүлээп көөр. Мен херек кырында лама кижиниң сагылын хүлээвээн болгаш, ламаның хевин кедер эргем чок. Мээң мергежилим төвүт эмнээшкин талазы-биле эмчи болуп турар. Ол дээрге хөй талалыг мергежил-дир.
Эгезинде, Варанаси хоорайга белеткел курузун эрткеш, Далай-Лама башкының турар чери, Гималай дагларының эдээнде Индияның соңгу чүгүнде турар Дхарамсала хоорайда ном саңында төвүт дылдың эге билиглерин өөредир черге улаштыр өөренир аас-кежиктиг болдум. Аңаа 1 чыл чартык өөрендим. Ниитизи-биле 3 чыл дургузунда чүгле төвүт дыл өөренгеним ол. Ооң соонда Дхарамсаладан чартык шак халдыр черде турар Сара деп хоорайда колледжтиң студентизи кылдыр кирдим. Бир эвес колледжти бистиинде ортумак тускай өөредилге чери кылдыр санаар болза, Индияда колледж – дээди өөредилге чери кылдыр санадыр.
Колледжке сарыг шажынның философиязын, литератураны ханы өөредип турду. Ооң соонда шылгалдалар дужаагаш, бүдүн делегейде билдингир апарган Дхарамсала хоорайда Төвүт эмнээшкин болгаш сан-чурагай институдунга 7 чыл өөрендим. 5 дугаар курузун доозупкаш, интернатураны Дхарамсалага эрткеш, төвүт эмнээшкинниң бакалаврын дооскан мен. Аңаа астрологиядан эгелээш шуптузун өөредир чорду. Чогум төвүтте шак мындыг институт бар, 100 чыл оюн безин эрттирип каапкан. Индияда институтту ооң соонда ажыткан. Ол Далай-Лама башкының ажыдып каан институду болуп турар. Ону Менсикан дээр. "Мен" – эмнээшкин дээн, "си" – сан-чурагай, "кан"– оран-сава дээн. Бо институттуң салбырлары бүдүн Индияда 50-60 чедип турар.
Ажык сеткилдиг кижилер колдаан чурт
Өөренип доозупкаш, Индияга ажылдап турдум. Кинолардан-даа көрүп турар болгай бис. Ол чурттуң байлары – дыка бай, ядыылары – хөлүн эрттир ядыы. Ындыг-даа болза чурттакчы чонунуң аажы-чаңы ажык сеткилдиг, тайбың, оожум, мерген угаанныг судур-ном сиңген деп эскерер чордум. Чүге дээрге сарыг шажынның угаадыглары мында муң-муң чылдар дургузунда сагыттынып келген болгаш, аажы-чаңында ынчаар сиңген деп бодаар мен. Бодум чаңгыс өрээл квартира хөлезилеп чааскаан чурттап турдум. Бир айда 10 муң рупия, электри чырыы дээш 500 рупияны төлеп кээримге, амыдыраарынга көңгүс чедер, ажырбас боор чорду.
Ажылдап турган үемде меңээ кээп турган индий чонну судалдаарымга, дыка сонуургаар болду. Эм оъттардан кылган эмнеривисти канчаар кылып турарын айтыргылаарлары-даа бар.
Гималайның эдээнден чыгган эм оъттар
Бистиң ажыглап турар эм оъттардан кылган эмнеривисти институттуң фармацевтика салбырында кылып турар. Эм кылыры – эң-не чидиг айтырыг-дыр. Чаңгыс эмни (пилюляны) 35 аңгы оъттан кылыр. Оът бүрүзүнүң хемчээлин чазыг чок немээ- ри – дыка улуг ажыл-дыр.
Бистиң ажыглап турарывыс эмнерни амгы үениң химикаттар холуксаалыг эмнеринге деңнээри болдунмас. Индияда эм оъттардан кылып турар эмнерде кижиниң организминге хора чедирипки дег чүүл чок болганы-биле үнелиг болгаш арыг. Амгы үениң эмнери дыка күштүг бир аарыгны эмнеп шыдаптар-даа болза, организмниң бир өске черин хораннап турары база бар. Арбидолду солуптар эм бар бе деп айтырыыңарга – бар, ындыг эм бисте бар деп харыылаар мен.
Бис институтка өөренип турган үевисте, август айда чайгы практиканы 4500 метр бедикте турар Гималай дагларының эдээнге эм оъттар чыып эрттирер турдувус. 60 ажыг студент майгыннар тип алгаш, бир ай оът чыып чайлаар бис. Ол кандыг оъттар дээрге – хадыыр-сарыг, шафран, гранат дазылы дээш өске-даа үнүштерниң будуу, уну, бүрүзү, чечээ, чимизи дээш шупту аңгы-аңгы. Ол чыып алган оъттарны кургадыр, када бээрге, хоюдур соктаар дээш эм болурунга чедир кылыр ажылы дыка хөй чадалыг. Чамдык оъттар Тывада база үнүп турар. Ынчалза-даа хөй кезии чүгле Гималай эдээнде өзүп турар боор.
Ол чайгы практикалар меңээ солун болгаш ажыктыг болган. Чамдык студентилер дагже бедип үнген тудум, бергедеп, агаар чедишпейн тур дээш, практиказын ара соксадып-даа турду. Бедик даглыг Тыва чурттуг болгаш ындыг болган боор мен, тооваан мен.
Ниитизи-биле Индияга өөренип тургаш, Тываже чылда чаңгыс катап 2016, 2017, 2018, 2019 чылдарда чанып кээп турган мен. Оон ковид эгелей бээрге, чанары болдунмастай берген. 2022 чылда визам төне бээрге, ону узадып ап чорааш, 15 хонук чанып кээп чордум. Ооң соонда бо чылын, 2025 чылдың август айда, чанып келгеним бо.
Судал тудары дээрге...
Тывага дыка чараш сарыг шажынның Тубтен Шедруб Линг хүрээзи туттуна бээрге, төвүт эмнээшкин талазы-биле ажылдап болурун сүмелээн. Августа Тывага келгеш, сарыг шажын университединиң ректорунуң сүмези-биле ында төвүт эмнээшкин талазы-биле башкылавышаан, чонну амы-хууда хүлээп турар мен.
Судал тудары дээрге кижиниң организминде дамчып турар хан-дамыр таварыштыр оларның аарыг-аржыынга хамаарыштыр диагностиканы чорудары болур. Төвүт эмнелгеде тайылбырлап турары-биле, кадык кижиниң судалы биле аарыг кижиниң судалы кандыг болурун чиге өөредип каар.
Судал дээрге хан-дамыр болгай. Хан-дамыр кижиниң мага-бодун эргип турар болганда, кижиниң органнарында дамчып чоруп турар хандан бүгү медээни билип ап болур. Ол ышкаш "кайгамчыктыг судал" деп чүве бар. Ол дээрге аарыг кижини таварыштыр ооң чоок дөргүл-төрелдериниң кандыг аарыгдан аарып болурун илередиптер болур. Ол судал тударының дээди чадазы-дыр.
Амгы үениң эмнээшкини, өгбелерден дамчып келген эм оъттар-биле эмнээшкин бар. Улусту эскерип турарга, шилип эмненип турар. Кижи бодунуң кадыын быжыктырарынга кайы эмнээшкинни ооң организми тааржып турарын эскерип тургаш, шын шилип алыр болза эки. Кайы-даа эмнээшкин аарыгны узуткаарынче угланган болур. Бир эвес эм оъттар-биле эмненирин күзээр улус бар болза, Тубтен Шедруб Линг хүрээзинге чедип келгеш, сүмени ап болур.
Аас-кежикти кижи бодундан дилээр
Амыдырал-чуртталгамда бүгү кылып турар ажыл-херээмден аңгыда, хостуг үемде өөрлерим-биле стол теннизин ойнаарынга ынак мен. Оон аңгыда Тываның чараш бойдустуг бүгү булуңнарын кезип, аржаан, хөлдеринге дыштаныксаар-дыр мен. Хөй чылдар өөредилгеже, бот-сайзыралче үне берген болгаш, аныяк улустуң кылып четтигер чүүлдеринден арай-ла озалдап чоруп олурар мен. Чогум таныжым бар. Келир үеде өске улус ышкаш өг-бүлелиг, 2 азы 3 ажы-төлдүг болуксаар мен.
Сарыг шажынның кол өөредииниң бирээзи – кижи бүрүзү аас-кежиктиг болзун деп турар болгай. Ынчангаш ол аас-кежикти кижилер өске кайыын-даа дилевейн, бодунуң сагыш-сеткилин арыглап, аас-кежиктиң үндезинин бодундан тывар болза эки деп бодаар мен. Багай чүүлдерден ойталап, эки чүүлдү мурнады кылып чоруурга, амыдырал чогунгур болур.
Кандыг-даа кижиниң сагыш-сеткилинде оожургал чок болза, чанында чоруур аас-кежииниң үнезин безин билбес болур. Оон аңгыда кандыг-даа кижи ада-иезиниң чагыг-сөзүн дыңнап, хүндүлеп чоруур болза, өске кижилерге салдары эки болур, хүндүткелдиг болур деп улуг лама башкыларывыс бисти ынчаар өөредип турду.
К. МОНГУШ.
Чуруктарны С. Тюлюштуң хууда архивинден алган.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15
