Тыва акшаны ажыглалга кииргени
Тыва Арат Республика 1921 чылда тургустунган соонда 1925 чылда Күрүне банкызын ажыткан. ТАР биле ССРЭ-ниң чазактарының аразында дугуржулга ёзугаар Тывага совет акшаны садыг-саарылгага ажыглап турган. ТАР-ның саң-хөө адыры элээн сайзырай бээрге, тыва күрүнениң бодунуң национал акшазын ажыглалга кииреринге белеткелди чорудуп, 1935 чылда ССРЭ-ге тыва акшаны парлап белеткээн. ТАР-га акша реформазын чорудуп, 1936 чылдың январь 1-ниң хүнүнде 1, 3, 5 болгаш 25 тыва акшаны ажыглалче киирген.
Хаанныг Россияга, ССРЭ-ге күрүнениң саң-хөө органының дээди удуртукчузунуң холунуң үжүүн акшаларга парлаар ёзу-чаңчыл турган. Ол чаңчылды өттүнүп, тыва акшаларга ТАР-ның ол үеде саң-хөө сайыды болгаш садыг-үлетпүр банкызының даргазы Оюн Данчайның холунуң үжүүн парлаан. Бо чүүл тыва акшаның болгаш Оюн Данчайның салым-чолунга коргунчуг салдарлыг болган. Оюн Данчайны чоннуң болгаш күрүнениң дайзыны деп буруудадып, ону 1937 чылда тудуп хоругдаан үеде, 1938 чылда боолап шииткен соонда безин, ооң холунуң үжүүн парлаан акшаларны ажыглалдан үндүрүп, чок кылып турган. Ол чүүл кижилерниң аразынга күрүне эрге-чагыргазындан коргар, бот-боттарының аразындан “чоннуң дайзынын” дилеп тывар, эрге-чагырга органнарынга хоп-нүгүл чедирер чорукту тывылдырып, политиктиг репрессияның Тывага калбарыырынга салдарлыг болган.
Садыг-саарылгада акша бүрүзүн чок кылыры болдунмас херек дээрзи билдине бээрге, чаа хевирниң акшаларын парлаарын ССРЭ-ге чагаан. Чүгле 1940 чылда кымның-даа холунуң үжүү чок тыва акшаны парлап үндүрген.
Тыва Арат Республиканы 1944 чылда РСФСР-ниң автономнуг облазы чергелиг кылдыр ССРЭ-ниң составынга киириптерге, тыва акшаны ажыглалдан үндүрүп, совет акшаны Тывага ажыглап эгелээн.
Акша-көпеек аймаан дилеп тывар, кадагалаар, шинчилээр, төөгүзүн коптарар төөгү адыры нумизматикада баштайгы тыва акша кончуг ховар, дыка үнелиг, өртээ база кончуг бедик бооп турар. Делегейниң нумизматиктери тыва акшаны тып азы садып алырынга хөй акшаны төлээринге белен.
Фронтучунуң 105 хары
Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлыкка эки турачы Тонгак Хорун-оолович Таржаа 1921 чылдың январь 15-те төрүттүнген. 1944 чылда Украинада Деражно суур дээш тулчуушкунга эң баштай балыглаткан. Ровно хоорайны немец шериглерден хостаар тулчуушкунга аар балыглаткаш, госпитальче кирген. Оон үнгеш, совет шериглерниң өске кезектеринге дайынчы оруун уламчылаан. Тыва эки турачы эскадроннуң командылалы Тонгак Даржааны тыппайн баргаш, Ровно хоорай дээш тулчуушкунга дайынчы эрес-маадырлыы-биле амы-тынындан чарылган, ында орнукшуткан дугайында дыңнадыг бижикти ада-иезинче чоруткан. А шынында Тонгак Таржаа Грузияның Гори хоорайда госпитальдан үнгеш, 2-ги Балтий фронтуга дайылдажып турган. Прибалтикага болгаш Пруссияга тулчуушкуннарга 3 катап балыглаткан.
1945 чылдың май 9-та фашистиг Германияны тиилээнин чарлапкан-даа болза, Курляндияга бүзээлеттирген немец шериглерни чылча шавар тулчуушкуннар уламчылап турган. Ол тулчуушкуннарның бирээзинге Тонгак Таржаа база бир балыглаткан. Госпитальга балыгларын эмнедип сегээн соонда, дайынчы Тонгак Таржаа 1945 чылдың октябрь айда чанып келген. Ооң дайындан дириг чанып келгени ада-иезинге, төрелдеринге, чаңгыс чер чурттугларынга өлген кижи дирлип келген ышкаш болган.
Совет солдаттарга эң хүндүткелдиг дайынчы шаңнал “Эрес-дидими дээш” медальдың эдилекчизи Тонгак Хорун-оолович Таржаа Ада-чурттуң Улуг дайынының мурнунда “Аревэ шыны” солунга ажылдап чораан болгаш, Тиилелге соонда журналистеп ажылдай берген. Тываның радио комитединиң директорунга, кол редакторунга ажылдап чораан. Тыва АССР-ниң күрүне архивиниң директору ажылдан пенсияже үнген.
Мөңгүн суунуң бүдүрүлгези
Амгы Кызыл кожууннуң Баян-Кол суурдан ырак эвесте, Баян-Кол хемниң үстүкү агымында Терлиг-Хая деп черге, 1971 чылдың январь 14-те, 55 чыл соңгаар, мөңгүн суу бүдүрер заводту тудуп эгелээн. Ону 1972 чылдың төнчүзүнде ажыглалга киирген. Бо заводка Терлиг-Хая суурнуң чурттакчыларының барык шуптузу ажылдап турган. Нарын технологияларга ажыглаар, хоралыг шынарлыг мөңгүн суун 1972 – 1986 чылдарда, 14 чыл дургузунда, 380 тоннаны бүдүрүп үндүрген. 1986 чылда заводтуң ажылын соксаткан.
Саң-хөөчү Бүдегечиев
Тыва Арат Республиканың тургустунган чылы 2021 чылды Тываның хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген кижилерниң төрүттүнген чылы деп санап турары анаа эвес. Бо чылда төрүттүнгеннерниң аразында латинчиткен тыва алфавитти тургускан Моңгуш Лопсан-Чимит, билдингир күрүне ажылдакчызы Күжүгет Сереевич Шойгу, И. Репин аттыг шаңналдың эдилекчизи алдарлыг ус-шевер Байыр Сарыгович Байынды дээш өскелер-даа бар. Оларның бирээзи Тываның эң шыырак саң-хөөчүлерниң бирээзи, хөй чылдар дургузунда Тыва АССР-ниң саң-хөө сайыды чораан Бүдегечи Конзулакович Бүдегечиев. Ол 1921 чылдың январь 15-тиң хүнүнде Улуг-Хем кожууннуң Ийи-Тал сумузунга малчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген. 1935 чылда 7 чыл школазын дооскаш, Кызылда бухгалтерлер школазынче өөренип кирген. Ону дооскаш, кассирлеп ажылдай берген. Кассирден Тыва АССР-ниң саң-хөө сайыдынга чедир улуг орукту эрткен. Кассирлеп, бухгалтерлеп, сайыттап-даа чорааш, ол саң-хөө эртем-билиин доктаамал бедидип, ажылынга кончуг харыысалгалыг кижи чораан. Республиканың саң-хөө сайыдының албан-дужаалынга 17 чыл ажылдааш, Тываның хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген.
Тываның саң-хөө болгаш экономиктиг хөгжүлдезинге Бүдегечи Конзулакович Бүдегечиевтиң киирген үлүү бедии-биле үнелеткен. ССРЭ-ниң “Күш-ажылчы Кызыл тук”, “Улустарның найыралы”, Хүндүлелдиң демдээ” орденнер дээш өске-даа орден-медальдар-биле шаңнаткан. Ооң адын “ХХ векте Тываның алдарлыг кижилери” номче киир бижээн.
Уран шевер сиилбикчи Елизавета Байынды
Дашты уран шевер сиилбип чонарынга бүгү Россияда болгаш делегейде ат-сураглыг ус-шеверлер Байындылар салгалының төлээзи Елизавета Байыровна Байынды 1951 чылдың январь 9-та Тыва автономнуг областың Чаа-Хөл районунуң Ак-Туруг суурга төрүттүнген.
Ооң ачазы Байыр Сарыгович Байынды – И. Репин аттыг шаңналдың эдилекчизи, Байындыларның ус-шеверлер салгалының үндезилекчизи. Ооң оглу ус-шевер Эрес-оол Байынды – Тываның улустуң чурукчузу. Узаныр-чазаныр чорук Байындыларның бойдустан хан-дамырында болгаш, Лиза бичиизинде-ле янзы-бүрү дүрзүлерни терек чөвүрээзинден, чонар-даштан чазап эгелээн. Кызылдың уран чүүл училищезиниң уран чүүл салбырынче 1967 чылда Елизавета өөренип кирген. Ооң сиилбип чазап кааны дүрзүлерни көргеш, ачазы уруун мактап каар чораан.
1976 чылда Москвага болуп эрткен IV Бүгү-российжи “Совет Россия” уран чүүл делгелгезинге ооң киирген ажылдарының сюжеттери турум эвес, үеде болгаш долгандыр девискээрде шимчээшкинни сиилбип чуруп каанын жюри кежигүннери демдеглеп, эки деп үнелээни аныяк ус-шеверниң чогаадыкчы тура-соруун аажок көдүрген. Оон-на ажылдарын янзы-бүрү делгелгелерге, Моолга, Японияга, Канадага болгаш Америкага-даа болган делгелгелерге киирип, бедик үнелелди ап келген.
1980 чылда Елизавета Байыровнаны ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнүнге хүлээп алган. 1991 чылда “Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу” атты сиилбикчи чурукчуга тывыскан. 1991 чылда Культура болгаш уран чүүлге Россия Федерациязының Күрүне шаңналының лауреады болган. 1998 чылда Россияның Чурулга академиязының мөңгүн медалы-биле шаңнаткан.
Ус-шевер сиилбикчи чурукчу Елизавета Байындының ажылдары Санкт-Петербург хоорайның этнография музейинде, Москва хоорайда улустуң сиилбикчи уран чүүл музейинде, Кызылда Алдан-Маадыр аттыг национал музейде дээш Россияның болгаш даштыкы чурттарның музейлеринде кадагалаттынып чыдар.
35 чыл соңгаар “Эне сөзү” чырыкче үнген
1991 чылдың январь 8-те херээжен чоннуң тыва дылда “Эне сөзү” солуннуң бирги үндүрүлгези чырыкче үнгени – тыва парлалганың төөгүзүнде онзагай болуушкун. Херээжен чоннуң Россияга үнүп турган 100 ажыг солуннарның аразындан чүгле “Эне сөзү” национал дылга, тыва дылга, үнүп турганы солун.
Республиканың херээжен чонунуң хөй-ниити идепкейин көдүреринге, ниитилел-политиктиг болуушкуннарга туружун ээлээринге, чогаадыкчы чоруун сайзырадырынга “Эне сөзү” улуг рольду ойнаан.
Солунну үндезилеп тургузарынга журналист, Тываның улустуң чогаалчызы Артык Ховалыг бодунуң улуг үлүүн киирип, солуннуң кол редакторунга ажылдап чораан.
Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15