Башкы, чогаалчы
1955 чылдың март 22-де Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты сумузунга Тываның улустуң чогаалчызы Мария Амын-ооловна Күжүгет төрүттүнген. Школачы чылдарында-ла шүлүктер бижииринге хандыкшаан. Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге шүлүктер бижиир салым-чаяаны улам чазылган. Студент чылдарында-ла шүлүктерин республиканың “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннарга болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге парладып эгелээн. Эң эки шүлүктери аныяк чогаалчыларның 1978 чылда чырыкче үнген “Дамырак” чогаалдар чыындызынга парлаттынган.
Кызылдың педагогика институдун дооскаш, Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык, Тээли, Ак-Довурак школаларынга дыл болгаш литература башкылап чорааш, ооң чогаадыкчы ажылы улам хөнүккен. Шүлүктериниң чыындызы “Сактыышкынның чадаганы” ному 1994 чылда чырыкче үнген. Ооң соонда “Салымымның кавайы”, “Идегел”, “Сеткилимниң орбазында” дээш өске-даа номнары парлаттынып, номчукчуларның сонуургалын хайныктырган.
Башкы ажылы-биле чергелештир өөреникчи оолдар, уругларны чечен чогаалга хандыкшыдар ажылды идепкейлиг чорудуп, ажылдап чорааны школаларга чечен чогаал бөлгүмнерин ажыдып, өөреникчилерни чогаадыкчы чорукка хаара тудуп турган.
1997 чылдан Тываның күрүне университединге башкылап ажылдап, тыва улустуң аас чогаалы, тыва литература болгаш литература чурт-шинчилел курстарынга лекцияларны номчуп турган. Национал школаның 5, 6, 8, 9 класстарынга “Тыва чогаал” өөредилге номнарын тургузарынга киришкен. Тываның күрүне университединиң студентилеринге тыва литература болгаш литература чурт-шинчилел талазы-биле өөредилге-методиктиг номну ажылдап кылган.
Тыва литература болгаш чурт-шинчилел башкылаар ажылы-биле чергелештир университетке тыва литератураның музейин тургузар талазы-биле ажылды чорудуп турган. Ооң түңнелинде Тываның күрүне университединге тыва литература музейи ажыттынган. Тыва литератураның, тыва чогаалчыларның үнелиг экспонаттары музейниң өрээлин долдур делгеттинген, харын-даа мырыңай аңаа сыңышпастаан. Ол музей — Сибирь федералдыг округтуң дээди өөредилге черлеринде эң баштайгы национал литература музейи. Тываның күрүне университединде литература музейи чечен чогаал номнарының, чогаалчыларның дугайында материалдарның чүгле шыгжамыры эвес, тыва литератураның хөгжүлдезиниң төвү апарган. Бо музейге аныяк чогаалчыларның “Сорунза” чечен чогаал бөлгүмүн Мария Амын-ооловна организастаан, бөлгүмнүң кежигүннериниң аразындан республикага чогаалчы ат-сывы билдингир апарган аныяк чогаалчылар үнген. Республика чергелиг номчулга конференциялары, мөөрейлер, билдингир чогаалчылар-биле ужуражылгалар дээш өске-даа литературлуг хемчеглерни музейге эрттирери — тыва национал литератураны улам сайзырадырынга ооң улуг ужур-дузазының херечизи.
Тываның улустуң чогаалчызы Мария Күжүгеттиң адын Тываның күрүне университединде литература музейинге тыпсырын чогаалчы эш-өөрү, улусчу башкының студентилери болгаш номчукчулар саналдап турар.
Чурукчу Владимир Ховалыг
Төрээн Тывазының чараш агаар-бойдузун, ажыл-ишчи кижилерин чуруурунга ынак чораан, кайгамчыктыг салым-чаяанныг чурукчу, ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Владимир Ховалыг 1949 чылдың март 23-те ол шагда Тыва автономнуг областың Улуг-Хем районнуң Шагаан-Арыг хоорайга төрүттүнген.
Шагаан-Арыг хоорайның соңгу талазында агып бадып чыдар арыг-кылаң суглуг Улуг-Хем, Шагаан-Арыгдан көөрге, оранчок өрү бедип үне берген ак туман өңнүг ыдыктыг Хайыракан даг дээш бичии чурукчунуң сонуургак карактарын боттарынче чайгаар-ла хаара тырта бээр төрээн чериниң чараш агаар-бойдузу бичии Володяны чурукчу кылдыр чаяап каан деп болур.
Чуруурунга ынак оол Кызылдың ийи дугаар школазынга өөренип тургаш, Тываның база бир шылгараңгай орус чурукчузу, эрги “Азия төвү” тураскаалдың автору Василий Дёминниң удуртуп турганы уругларның чурулга студиязынга барып, чурулганың эге билиглерин шиңгээдип, чурукчу салым-чаяаны улам чазылган. Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынга өөренген чылдарында чуруурунуң профессионал аргаларын билип ап, бодунуң чуруур аянын чуруктарынга көргүзе берген.
Салым-чаяанныг аныяк чурукчу төрээн Тывазының агаар-бойдузун, ооң ажыл-ишчи кижилерин чуруурунга дыка ынак чораан. «Мээң кырган-ачам», «Сарлыктар», «Тере-Хөлдүң кыжы», «Саянда кыш», «Эзирниң самы», «Балыкчылар дыштанып олурлар», «Каргы ишти» дээш Владимир Ховалыгның өске-даа хөй чуруктарында оларның овур-хевири кезээ шагда артып каан.
Аныяк чурукчу республика, Россия Федерациязы, Совет Эвилели чергелиг чуруктар делгелгелеринге ажылдарын үргүлчү киирип турган. РСФСР-ниң автономнуг республикаларының, областарының болгаш округтарының чурукчуларының 1971 чылда Москвага эрткен делгелгезинге Владимир Ховалыгның “Тыва чечек-чимис” деп чуруу национал өңнери, чураан аяны-биле көрүкчүлерни магадаткан. Ол натюрморт делгелгениң жюризиниң бедик үнелелин алгаш, шаңналга төлептиг болган. Бо тиилелге аныяк чурукчунуң чогаадыкчы хөөнүн улам көдүрген.
1975 чылда Владимир Ховалыгны ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелинге хүлээп алган. Тываның аныяк оолдар, уругларының овур-хевирин чуруктарынга ханы уткалыг болгаш онзагай кылдыр көргүскени дээш, 1982 чылда Тываның комсомолунуң шаңналын тывыскан.
Чурукчу Владимир Агыр-оолович Ховалыгның эң эки чуруктары Россия Федерациязының Чурукчулар эвилелиниң, Тыва Республиканың национал музейиниң болгаш Омск, Томск, Барнаул, Красноярск хоорайларының музейлериниң фондуларында камныы-биле шыгжаттынып чыдар.
Хомушку Чүргүй-оолдуң Алдын сылдызы
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 1945 чылдың март 24-те Чарлыы-биле биче лейтенант Чүргүй-оол Намгаевич Хомушкуга Совет Эвилелиниң маадыры атты, Ленин орденин болгаш “Алдын сылдыс” медальды тывыскан.
1944 чылдың март 5-те Киев областың Рыжановка болгаш Кобыляки суурларны хостаар тулчуушкунга, 1944 чылдың март 13-те Мурнуу Буг хемни кежер тулчуушкунга эрес-маадырлыг чоруу дээш дайынчы танкының механик-чолаачызы Чүргүй-оол Хомушку Совет Эвилелиниң эң бедик шаңналдарынга төлептиг болган.
Совет Эвилелиниң Маадыры Чүргүй-оол Хомушку дайынчы оруун уламчылааш, Молдавияны, Румынияны, Венгрияны хосташкаш, Тиилелгени Чехословакияга уткаан.
Чаптый – Катя
1930 чылдың март 27-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Сүт-Хөл сумузунуң Кара-Чыраа деп черге уран дарган Моңгуш Дөчүкей оглу Дүктүг-оол биле Ондар Доржапай уруу Мижиттиң өг-бүлезинге кыс уруг төрүттүнген. Ада-ие уруун Чаптый деп чассыдып адаар чорааннар. Школаның эге класстарынга Чаптыйбайның сеткилинге Катя деп ат аажок тааржыр болган. Ооң аайы-биле уругнуң адын Катя кылдыр класс журналынга эде бижээн, сөөлүнде документилерге Екатерина кылдыр киирген. Комсомолчу кыстың ачазының Дүктүг-оол деп ады документилерге Туктуг-оол апарган. Екатерина композитор Альберт Танов-биле өг-бүле тутканда, ат-сывы Екатерина Туктуг-ооловна Танова апарган. Тываның улустуң чогаалчызы Е. Танованың ат-сывының төөгүзү безин ындыг солун.
Журналист, шүлүкчү, прозачы, драматург, төөгү эртемнериниң кандидады Екатерина Танованың чогаадыкчы ажылы база дыка солун. Чогаалчы “Акым дугайында тоожу”, “Дошкун чылдарның чазы” деп тоожулар дээш прозаның болгаш шүлүктерниң 20 ажыг номнарның автору. “Анай-Хаак”, “Чырык күзел”, “Хадыңчыгаш”, “Чаъстыг чай” дээш 30 ажыг ырларның сөстериниң автору. Ол ырларының хөй кезииниң аялгаларын уруг-дарыының ачазы композитор Альберт Танов бижээн. Екатерина Туктуг-ооловна биле Альберт Седип-оолович Тановтарның чогаадыкчы ажылы, номнары болгаш ырылары тыва чонга эки билдингир.
“Чылгычының ырызының” автору
Чайынныг ай черниң кырын чырыткылаан,
Чаагымны күскү доңат ошкап суйбаан...
деп эге одуругларлыг ырларны дыңнаваан, ырлаваан кижи Тывада чок деп чугаалап болур. “Тыва” ансамбль биле америк ыраажы Энрике Угалде бо ырыны клип кылдыр тырттыргаш, делегейниң четкизинче үндүр салыпкан соонда, “Чылгычының ырызы” бүгү делегейде чаңгыланып турар. Кайгамчыктыг чараш сөстүг, аялгалыг ырны ырлажып, дыңнап чорааш, ооң авторлары дугайында кижилерниң билбези, биликсевези-даа хомуданчыг.
“Чылгычының ырызының” сөзүн “Шын” солунга ажылдап чораан журналист Шаңгыр-оол Доржу, аялгазын ыры-хөгжүм башкызы Тойлу Салчак бижээннер.
Тойлу Сүрүнович Салчак 1929 чылдың март 29-та Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал сумузунуң девискээринде Мешкен-Хөл кыдыынга Чанзан Шынарап биле Машпайган Кунгааевна Салчактарның өг-бүлезинге беш дугаар оглу болуп төрүттүнген. Бойдустан-на ыры-хөгжүмге, чуруурунга Тойлу Салчак аажок салым-чаяанныг болган. Бай-Тайга, Барыын-Хемчик кожууннарның школаларынга ыры-хөгжүм, чурулга башкылап ажылдап чораан.
Чогаалчыларның шүлүктеринге элээн хөй ырларны бот-тывынгыр композитор Тойлу Салчак бижээн. Чижээлээрге, Олег Сувакпиттиң сөзүнге “Чараш карак”, Алексей Хуурактың шүлүүнге “Тыва кыстар” деп ырыларның аялгаларын бижээн. Оларның аразындан эң нептереңгей ыры – “Чылгычының ырызы”.
Тойлу Салчактың бижээн ырылары «Аян тудаал», «Чечектел-ле, төрээн Тывам», «Частың аялгалары», «Ырлажыылы» деп ырлар чыындыларынга кирген.
/ Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң болгаш эш-өөрүнүң хууда архивинден алган.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26