Школадан техникум чедир
1946 чылдың март 28-те Бүгү-эвилелдиң большевиктер партиязының Тыва автономнуг область комитединиң бюрозу садыг-кооператив ажылдакчыларының школазын Кызыл хоорайга ажыдар шиитпирни хүлээп алган. Чүге дээрге ТАР-ны ССРЭ-ге каттыштырган соонда, Тывага садыг-кооператив ажыл-чорудулгазының хемчээли улгаткан, ону чорударынга чогуур билиг-мергежилдиг ажылдакчылар херек апарган. Өөредилгезиниң хуусаазы 1 чыл садыг-кооператив школазынга баштайгы өөредилге чылында бухгалтерлер болгаш садыгжылар салбырларынга 26 сургуулду хүлээп алган. Оларның өөредилге болгаш чуртталга хандырылгазы күрүнении турган. Тыва автономнуг обласка садыг-наймаа кидин-не сайзырап турган болгаш, школага өөренир күзелдиг кижилер хөй болган. Ынчангаш өөредилге чылының ийиги чартыында поварлар, кондитерлер болгаш хлеб аймаа быжырыкчыларының салбырларын немей ажыткан.
Садыг-кооператив школазының директорунга Моңгуш Лопсанович Дажы-Норбуну томуйлаан. Ол шагда Дажы-Норбу орус дылды багай эвес билир, шыырак эртем-билиглиг кижилерниң бирээзи. Садыг-кооператив школазының директорунга томуйладырының мурнунда садыг ажылы-биле харылзаалыг организацияларга ажылдап турган боорга, ону 1934 чылда Казань хоорайда садыг техникумунче өөредип чоруткан. Казаньның садыг техникумун 1937 чылда дооскан соонда, Тываның төпчүткен кооперациязының экспорт килдизинге ол ажылдап турган. Бо албан-дужаалдан Тыва Арат Республиканың үлетпүр болгаш тудуг сайыдының оралакчызынче депшээн. Ооң садыг талазы-биле эртем-билиин, арга-дуржулгазын барымдаалааш, 1946 чылда ажыттынган садыг-кооператив школазының директорунга Моңгуш Дажы-Норбуну томуйлаан. Школаның директорунга ол 1954 чылга чедир ажылдаан. Ооң соонда Тываның кооперация эвилелинге бедик албан-дужаалдарга ажылдап чораан.
1959 чылда садыг-кооператив школазын ийи чыл өөредилгелиг Тыва областың кооператив училищези кылдыр эде организастаан. Училищениң амгы үш каът өөредилге корпузун кыска хуусаада тудуп дооскан. 1963 чылда Кооперацияның профессионал-техниктиг училищези, 1992 чылда Кызылдың коммерция техникуму, 1999 чылда Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу техникуму кылдыр хөгжүп, амгы үеде бедик мергежилдиг специалистерни өөредип турар.
Тываның чурукчулар эвилели
1960 чылдарда ынчангы Тыва автономнуг обласка профессионал чогаалчылар эвээш турган. 10 хире чурукчулар. Олар хөй кезиинде 1940 чылдарда Совет Эвилелинге чогаадыкчы сургакчылаашкынга келгеш, ол хевээр Тывага артып каан чурукчулар В. Дёмин, Г. Суздальцев, Т. Левертовская дээш өскелер-даа. Чогум-на олар чурулга бөлгүмнерин ажыдып, оолдар, уругларны чурулга уран чүүлүнүң чогаадыкчы аргаларынга өөредип турганнар. Бо чурукчулар боттары Тываның агаар-бойдузунуң, чонунуң, ооң ажыл-ижиниң дугайында кайгамчыктыг чараш чуруктарны чурааш, республиканың төөгүзүн, кижилериниң овур-хевирин чуруктарынга арттырган. Василий Фадеевич Дёмин “Азия төвү” (эрги) тураскаалдың автору болган.
1959 чылда Ленинградтың И.Е. Репин аттыг чурулга уран чүүл институдун дооскан баштайгы тыва профессионал чурукчу Сергей Ланзы Тывага чурулга уран чүүлүн хөгжүдеринге көскү рольду ойнаан. Сергей Кончукович районнарны кезип, чурулгага салым-чаяанныг аныяктарны деткип, ССРЭ-ниң өөредилге черлеринче өөренип киреринге деткимчени берип турган. Сергей Ланзы узаныр-чазаныр ус-шеверлерни илередип тып, оларга Кызыл хоорайга чуртталга бажыңнарын чөпшээреп бээрин чедип ап, Моңгуш Черзи, Байынды Байыр дээш элээн каш ус-шеверлерниң чогаадыкчы ажылынга таарымчалыг байдалды тургузуп, оларның ажылдарын РСФСР болгаш ССРЭ чергелиг делгелгелерге киириштирип, тыва национал ус-шевер уран чүүлдү совет күрүнеге болгаш даштыкы чурттарга көргүскен. Тывада чурулга болгаш уран ус-шевер чогаадыкчы чазаныкчы чоруктуң деңнели бедик дээрзин хөй делгелгелерге каш удаа бадыткаан.
1960 чылдарның ортаа үезинге чедир Тываның он үш чурукчузу болгаш ус-шеверлери РСФСР-ниң Чурукчулар эвилелиниң Красноярск крайда организациязының тыва салбырынга бактаап турганнар. Чурукчу Василий Дёмин биле Сергей Ланзы Тываның чурукчуларының бот-тускайлаң эвилелин тургузар бот-идепкейни идип үндүрүп, РСФСР-ниң Чурукчулар эвилелинге улуг тайылбыр, бадыткал ажылды чоруткаш, деткиишкинни алганнар.
1965 чылдың март 29-та Кызыл хоорайга Тываның чурукчуларының болгаш ус-шеверлериниң эвилелин тургузарының съездизи болган. Тываның Чурукчулар эвилели тургустунган. Ооң баштаар чериниң даргазынга Сергей Ланзы соңгуттурган.
Чидиг бийирлиг чогаалчы
1952 чылдың апрель 2-де Тыва автономнуг областың Барыын-Хемчик районда Ак деп черге келир үениң чогаалчызы Михаил Дуюнгар төрүттүнген. 1976 чылда Кызылдың медицина училищезин дооскаш, көдээге эмчилеп ажылдап чораан. Ооң эмчи ажылы-биле холбаалыг темалыг чечен чугаалары Михаил Дуюнгарның чогаадыкчы ажылы эмчилеп ажылдап турган чылдарында частып эгелээниниң херечизи.
“Тываның аныяктары” солунга ажылдап тургаш, шүлүктерин болгаш чечен чугааларын республика солуннарынга парладып эгелээн. Солунга журналистеп ажылдааны аныяк авторнуң чогаалдарының сөс-домаа сайзыраарынга салдарлыг болганы чугаажок. 1990 чылда Максим Горький аттыг литература институдунуң проза салбырын дооскан.
Михаил Дуюнгар амыдырал-чуртталганы кичээнгейлиг хайгаарап, эң ылаңгыя кижилерниң аразында нарын харылзааларны эскерип, оларны ханы психологтуг утка-шынарлыг кылдыр бижиир чидиг бийирлиг чогаалчы дээрзи ооң баштайгы чечен чугааларындан-на көстү берген. Чогаалчының 1991 чылда чырыкче үнген “Бөрү дүнү” деп ному номчукчуларның сонуургалын хайныктырган. Амыдырал-чуртталганың берге талаларын чечен чогаалга безин хоюглап бижиир чоруктан тыва чогаалчылар ам-даа уштунмаан ынчангы үеде “Бөрү дүнүнде” чидиг сюжеттер, маадырларның удурланышкак, нарын овур-хевирлери частыышкын ышкаш болган деп чугаалап болур. Бо тоожунуң сюжединиң эгези чогаалда тапталып каан арга (чуртталгада ышкаш) кады арагалаашкындан эгелээн-даа болза, детектив уу-биле хөгжүвейн, нарын психологтуг тоожулал апарган. Чогуш үезинде Конгарны согааш дажы-биле соп өлүрүп кааш, тайгада дезип чоруп турар Балчырның сагыш-сеткили “Бөрү дүнүнүң” өзээ болу берген. Михаил Дуюнгарның чогаалдары янзы-бүрү сюжеттерлиг, маадырларының овур-хевирлери аңгы-аңгы-даа болза, ооң чогаалдарында кол тема – кижиниң арын-нүүрү.
Михаил Дуюнгарның ийиги ному – “Харда чечектер” деп шүлүктер чыындызы 1994 чылда, чечен чугааларының ному “Хөлегелер” 1996 чылда парлаттынган. Чогаалчы узун чогаадыкчы чуртталганы чурттап эрткен болза, ооң ханы уткалыг, солун чогаалдарын номчуп чоруур ийик бис.
Литература критиказының баганазы
Литература критиги, филология эртемнериниң кандидады Антон Калзанның тыва чогаалды, эң ылаңгыя ооң утка-шынарын хөгжүдеринге улуг ужур-дузазы тыва чечен чогаалдың байдалы чавызаан, сөс-домаа чевенчээн амгы үеде дыка ханызы-биле билдинип келген. Антон Кавааевичини тыва литература критиказының баганазы деп үнелеп турар апарган.
Антон Кавааевич 1930 чылдың апрель 5-те Тыва Арат Республиканың Каа-Хем кожуунда Кундустуг-Аксы деп черге төрүттүнген. Кызылдың 2 дугаар школазын 1948 чылда мөңгүн медаль-биле дооскан. Ленинградтың күрүне университедин 1953 чылда дооскаш, Тываның төөгү, дыл болгаш литератураның эртем-шинчилел институдунга барык бүгү назынында ажылдап чораан.
Филология эртемнериниң доктору Доржу Сеңгилович Куулар, филология эртемнериниң кандидады Мария Андреевна Хадаханэ олар эртемден эштери-биле кады Антон Кавааевич тыва литература болгаш аас чогаал эртеминиң үндезилекчилериниң бирээзи болган. 1962 чылда Антон Калзан “Тыва драматургияның тургустунганы” темага филология эртемнериниң кандидады эртем ажылын камгалап алган. 1955 чылда “Литература дугайында” (С. Сарыг-оол-биле кады), 1964 чылда “Тыва литература: допчу төөгүзү” (Д.С. Куулар-биле кады), 1975 чылда “Тыва совет литератураның төөгүзүнүң очерктери” (Д.С. Куулар, М.А. Хадаханэ олар-биле кады) эртем-шинчилел ажылдарының номнарын парлап үндүрген.
Эртем-шинчилел ажылындан аңгыда, Антон Кавааевич Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге башкылап, тыва литература талазы-биле лекцияларны номчуп турган. “Амыдырал болгаш литература” (1980 ч), «Өзүлдениң демдектери» (1991 ч) номнары үнген. Совет Эвилели буступ дүжүп, чаа утка-шынарның тыва литературазы хевирлеттинип турган 1990 чылдарда «Өзүлдениң демдектери» ол үениң болгаш ооң соонда-даа чогаалчыларның чогаадыкчы ажылынга улуг салдарлыг болган.
Тыва АССР-ниң литературазының болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, шылгараңгай эртемден Антон Кавааевич Калзанның ады “XX векте Тываның алдарлыг кижилери” номче киир бижиттинген.
Эртемден, журналист
Тыва дылдың бижимел үндезиннерин шинчилээринге, тыва бижикти ажылдап кылырынга, ону чурттакчы чон аразынга нептередип өөредиринге бодунуң көскү үлүүн баштайгы тыва эртемденнерниң бирээзи Салчак Лопсан киирген.
Салчак Лопсан 1909 чылдың апрель 5-те Бай-Тайга кожуунда Көъп-Сөөк деп черге Оруспай оглу Сотпа биле Доктаамал уруу Салчактарның өг-бүлезинге төрүттүнген. Оглу 12 харлаптарга, ада-иези ону Көъп-Сөөкте сарыг шажын хүрээзинге хуурактадып киирип каан. Ол хүрээге оол моол үжүк-бижикти өөренип алган. Тыва Арат Республика 1921 чылда тургустунарга, орлан-эрес Салчак Лопсан тус черде революсчу аныяктарның ажыл-херектеринге идепкейлиг киржип эгелээн. 1926 чылда ол Кызылда нам сургуулунче кирип алган. 1927 чылда Салчак Лопсанны Москвада Чөөн чүк улустарының коммунистиг университединче (КУТВ) өөредип чоруткан. Орус үжүк-бижикке үндезилеп, 1930 чылда чаа тыва бижиктиң төлевилелин ажылдап кылырынга КУТВ-ка өөренип турган тыва студентилерни эртемденнер хаара туткан. А. Пальмбах удурткан эртемденнер тыва дылды шинчилээр ажылды чорудуп, кожууннарны кезиирге, студент Салчак Лопсан оларны үдеп турган. Шак ынчаар Салчак Сотпаевич тыва дыл шинчилээринге хандыкшып, эртем-шинчилел ажылдарынга сонуургалы одунган.
КУТВ-ту дооскаш, бедик албан-дужаалдарга ажылдаар аргазы турза-даа, Салчак Лопсан тыва дылды шинчилээр эртем ажылынга хандыкшаан. “Тыва-орус тойюл бижии” (1931 ч), “Тыва домак” (1932 ч), “Үжүк дүрүмү” (1943 ч) дээш өске-даа өөредилге номнарын бижээн.
Политиктиг кызагдаашкыннар эртемденни оюп эртпээн. “Националисчи хөөнү”, “партийжи эвес чугаа-сооду” дээш ону коммунистиг партиядан үндүр хөөглээн, эртем-билииниң аайы-биле ажылдаар аргазын кызагдаан. Ынчангаш бүдүрүлге черлеринге бөдүүн ажылчын болуп ажылдап чораан. Сталин 1953 чылда чок болган, политиктиг репрессиялар чавырлырга, Салчак Лопсанны 1955 чылда ону политиктиг буруудадыышкыннардан агарткаш, СЭКП кежигүнүнге катап хүлээп алган. Чүгле ооң бодунга билдингир чылдагааннар-биле, Салчак Сотпаевич эртем ажылын уламчылавайн барган. Хөй чылдар дургузунда “Шын” солунга ажылдап чораан.
/ Ш. ЛОПСАН
белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY