ААС ЧОГААЛЫНЫҢ ШИНЧИЛЕКЧИЗИ
1934 чылдың апрель 10-да Чөөн-Хемчик (амгы Сүт-Хөл) кожууннуң Манчүректе Үстүү-Чыргал-Ойга тыва аас чогаалының келир үеде шинчилекчизи, эртемден Ондар Дарыма төрүттүнген. Ооң адазы уйгур-ондар уктуг, Сүт-Хөлдүң шыырак мөгелериниң бирээзи, аңчы, одучу, тоолчу, каргыраалаар, хөөмейлээр чораан Ондар Киш-Чалаа деп кижи. Киш-Чалаа оглун Дарыма деп адаан. Ынчалза-даа документилерге Дарыманың ады фамилиязы кылдыр Ондар Киш-Чалааевич Дарыма деп бижиттине берген. Дарыманың кырган-ачазы чечен-мерген аас-сөстүг Чөпчене Манчүректиң шыырак хамы. Чон ону Селбегер-Хам деп адай берген. Авазы адай-моңгуш уктуг Серемаа база ус-шевер, ырлаар-шоорлаар, тоолдаар чечен-мерген кижи. Ынчангаш Ондар Киш-Чалааевичиниң тыва улустуң аас чогаалынга сонуургалынга, сөөлүнде барып эртем-шинчилел ажылдарынга өгбелериниң чечен-мергени база салдарлыг болган.
Ондар Дарыма Кызылдың педагогика институдун дооскаш, Өвүрнүң, Сүт-Хөлдүң школаларынга тыва дыл болгаш литература башкылап ажылдап турган чылдарында тыва улустуң аас чогаалын чыып бижип эгелээн. Тываның дылдың, литератураның болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң удуртулгазы Ондар Киш-Чалааевичиниң ол хандыкшылын билир болгаш, 1966 чылда литература болгаш фольклор секторунуң эртем ажылдакчызынга хүлээп алган. Эртем-шинчилел институдунга ажылдап чораан чылдарында Ондар Дарыма республиканың шупту девискээрин кезип, тыва улустуң тоолчургу чугаалары, тоолдары дээш өске-даа хевирлерин хөйү-биле чыып бижээн. Киш-Чалааевичиниң эптиг-ээлдек, чугаакыр аажы-чаңы тоолчулар, ыраажылар дээш тыва аас чогаалын билир кижилер-биле ажылдаарынга дыка салдарлыг болган. Ооң чыып бижээни аас чогаалдары Тываның дылдың, литератураның болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң алдын шыгжамырының үнелиг эртинелериниң санынче кирген.
«Тыва тоолдар» (1968), «Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге» (1972), «Тыва улустуң тывызыктары» (1976), «Баазаңайның тоолдары» (1980), «Бора-Шокар аъттыг Боралдай» (1983) дээш тыва аас чогаалының өске-даа номнарын чыып тургузарынга ол киришкен.
Тыва аас чогаалын хөйү-биле чыып бижиир, ону системажыдар талазы-биле Ондар Дарыманың эртем ажылы бедии-биле үнелеттинген, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты эртемденге тывыскан.
ЧОГААЛ ДОҢНАШТЫРГАН САЛЫМ-ЧОЛ
“Аңгыр-оолдуң тоожузунуң” автору, Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң өөнүң ишти Мария Давыдовна Черноусова-Сарыг-оол 1915 чылдың апрель 14-те төрүттүнген.
Мария Давыдовна алыс боду черле Тыва чурттуг. Москвага педагогика институдунга өөренип тургаш, Воровск кудумчуда Тываның төлээ черинче душ бооп кире дүшкеш, Мария Черноусова аңаа Степан Сарыг-оолга ужуражы берген. Аныяктар ол-ла хевээр улам чоок таныжып, сагыш-сеткилин билчип, өг-бүле тутканнар.
Кызыл хоорайда Комсомольская биле Красноармейская кудумчуларының белдиринде “чогаалчылар бажыңы” деп ат-биле төөгүже кирген бажыңга Мария Давыдовна биле Степан Агбаанович чурттап чорааннар. Чогаалчы чырык өртемчейден 1983 чылда чоруй баарга-даа, Мария Давыдовна бо бажыңда квартиразынга чуртталгазының сөөлгү хүнүнге чедир чурттап, тыва литератураның национал эртинези “Аңгыр-оолдуң тоожузу” романның болгаш өске-даа кайгамчык чогаалдарның автору Степан Сарыг-оолдуң чогаадыкчы чоруун, чогаалчы адын мөңгежидер дээш, назы-хары улгады берген-даа болза, бодунуң шаа-биле хөй чүүлдерни кылып чораан. Мария Черноусова-Сарыг-оолдуң бижээни «Воспоминания о друге» деп ном 1999 чылда чырыкче үнген. Мария Давыдовнаның күжениишкиннериниң түңнелинде тыва чогаалдың Степан Сарыг-оол аттыг күрүне шаңналын доктааткан турган. Ам ол шаңналды тывыспастаан.
Мария Давыдовнаның ачызында Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң парлаттынмаан чогаалдары чырыкче үнген, чогаалчының амы-хууда бижимел өнчүзү, эт-севи-даа, идик-хеви безин тоо-быдарап, үениң болгаш кижилерниң тоомча чок чоруунга ис чок тоглай бербээн. Хөй кезии камгалаттынып арткан.
Тыва чогаалдың үндезилекчилери чогаалчылар С.А. Сарыг-оол, С.Б. Пюрбю, А.А. Пальмбах, О.К. Сагаан-оол, Б.Д. Хөвеңмей чурттап турган бо чаңгыс каът барак бажың тыва чогаалдың музейи апаарын Мария Давыдовна күзеп, чогаал болгаш культура-биле харылзаалыг албан черлеринге барып, оларның удуртукчулары-биле ужуражып, бодунуң саналдарын киирип чораан. Ооң күзели бүтпээн.
Ат-алдарлыг эр кижиниң чанынга угаанныг херээжен чоруур деп чугаа бар. Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оолдуң чанынга чораан ындыг херээжен кижи – Мария Давыдовна Черноусова-Сарыг-оол.
ФРОНТУЧУ ЧУРУКЧУ
Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Тыва Республиканың алдарлыг чурукчузу, ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Юрий Курский 1925 чылдың апрель 14-те Донда Ростов хоорайга төрүттүнген. Школаны чаа дооскан 18 харлыг Юрийни шеригже келдирткен. Ол Ленинград фронтузунга тулчуп турган. Дайын соонда Ростов хоорайда М.Б. Греков аттыг уран чүүл училищезин дооскаш, чурулга башкылап дээш чурулга уран чүүлү-биле холбаалыг черлерге ажылдап турган.
1960 чылда Тываны сонуургап чедип келгеш, ол-ла хевээр тыва черге чурттап, ажылдап, чуруп артып каан. Юрий Георгиевичиниң бодунуң чугаалап чорааны-биле алырга, ооң чурукчу сеткил-хөөнүн Тываның кайгамчыктыг чараш агаар-бойдузу, амыдырал-чуртталганың бир янзылыы доюлдуруп, чүнү чуруурун “айтып берип” турган. Юрий Курский “Шын”, “Тувинская правда”, “Тываның аныяктары” солуннарга чурукчулап ажылдап, ажылының аайы-биле Тываны кезип, чуруктарының сюжеттерин, утказын, өң-чүзүнүн тып ап чораан.
Чурукчу линогравюра аргазы-биле чуруктарны сиилбип чуруп турган. Чурулга уран чүүлүнүң бо аргазы дыка нарын, ынчалза-даа чуруктар дыка шынарлыг, үр үе дургузунда бодунуң өң-чүзүнүн чидирбес. Линогравюра аргазы-биле сиилбип чураан чуруктар чүс-чүс чылдар кадагалаттынып болур– ындыг чуруктар делегейниң музейлеринде, чуруктар шыгжамырларында бар.
Юрий Георгиевич боду фронтучу, дайынны билир болгаш, тыва эки турачыларның болгаш оларның чоок кижилериниң овур-хевирин чуруктарынга чуруп арттырып каан. Дайындан ачазы чанып келгенин аалда кижилерге дыңнадыр дээш, аажок өөрүп маңнап бар чоруур оолдуң “Папа вернулся” (Ачам чанып келген) деп чуруу, “Позавчера была война” (Бурунгуу хүн дайын болуп турган) деп чуруу дээш өске-даа чуруктары көрүкчүлерниң сонуургалын, сагыш-сеткилин доюлдурбайн барбас. “Төөгүнүң оруктары” деп бөлүк чуруктарынга тыва эки турачылар Кыргыс Чамзырыңның, Доңгак Таржааның дээш өске-даа тыва фронтучуларның балаттынмас овур-хевирин чураан.
Юрий Курскийниң чогаадыкчы ажылы, ооң чураан чуруктары тыва чурулга уран чүүлүнүң эң үнелиг эртинелери.
АК-КӨК ДАГЛАРНЫҢ ОГЛУ
Тываның улустуң чогаалчызы Салим Сүрүң-оол 1924 чылдың апрель 15-те Барыын-Хемчик кожууннуң Ак деп бедик-бедик, кадыр-берт ак-көк дагларлыг черге төрүттүнген.
Кайгамчыктыг шүлүкчү салым-чаяанныг чогаалчы Салим Сүрүң-оол чүгле чаңгыс “Көк-көк даглар” деп шүлүктү бижип кааш, оон өске чогаалдарны биживейн-даа барган болза, ооң чогаалчы ат-сураа үе өттүр, салгалдар дамчыштыр кажан-даа уттундурбас ышкаш кындыр сагындырар. “Көк-көк дагларның” сөс-домаа ол хире чараш, утказы ол хире ханы.
Хөлегелиг, ылым-чылым, үн чок ышкаш,
Көк-көк даглар аразынга төрүттүндүм.
Сарлык дозуп, өшкү ай деп кадарчылап,
Чалымнарга, чуңма ышкаш маңнап өстүм.
Көк-көк даглар, көөрге-ле, үн чок ышкаш.
Ырлаптар сен, олар сеңээ улажыптар,
Ырак-чоокче ырың дораан тарадыптар...
Чогум-на “Көк-көк даглар” чогаалчының бодун, ооң чогаалчы алдар-сураан номчукчуларга, чонга үргүлчү сагындырып чоруур. Салим Сазыговичиниң чогаадыкчы ажылының, чогаалдарының дугайында номчулга конференциялары, чогаал кежээлери кезээде чүгле “Көк-көк даглар” деп шүлүктү номчуурундан эгелээри аңаа херечи.
Чон Салим Сүрүң-оолга тураскаалдарны тургузуп турар. Чогаалчының төрээн чурту Акче баар орукта Үзүк-Кыры арт кырында Тываның улустуң чогаалчызы Салим Сүрүң-оолдуң бөдүүн тураскаалы турар. Ону чогаалчының көк дагларының даштарындан Салим Сүрүң-оолдуң удуртуп чорааны «Мажалык» чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүннери чыып тургускан. Бо тураскаалга Улустуң чогаалчызының чогаадыкчы салым-чаяанының, чогаалдарының мөгейикчилери доктаап, хүндүлелдиң болгаш сактыышкынның ёзулалдарын эрттирип турарлар.
/ Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны чогаалчыларның, чурукчуларның хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9