Агаар-бойдус чылып, частып чечектелир часты, чараш чүүлдерни онзазынар, уран чүүлге, чогаадыкчы чорукка салым-чаяанныг кижилерниң чырык өртемчейге бодараар үези деп болур.
Оът-сиген ногаарарып үнгенин, чүзүн-бүрүн өңнерлиг чечектер черни каастап шимей бергенин, баштай чагган часкы чаъсты хүн челээштелдир чурупканын эскерип чоруур кижилерниң сагыш-сеткилинге шүлүктер чайгаар-ла аяннаштыр чогааттынар, аялгалар кулактарынга уярадыр дыңналып кээр, холдары кайгамчыктыг чараш чуруктарны чуруй бээр.
Тыва чечен чогаалга болгаш ыры-хөгжүмге боттарының чогаадыкчы чоруунуң балаттынмас изин арттырган кижилерниң чамдыызы база апрель айда төрүттүнген.
Мөңге чайны алгаан
Оран чуртта чурумалдыг булуңнар хөй,
Оларны мен эргип кезип, каазын көрдүм.
Ынчалза-даа хиним тудуш, хайыралыг,
Ынак авам куспаа ышкаш Баян-Талам...
деп уян хөөннүг одуругларны Баян-Таланың оглу, шүлүкчү Владимир Доңгак бижээн.
Владимир Саарымбуевич 1953 чылдың апрель 15-те Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-Тала суурга төрүттүнген. Ооң шүлүктеринде төрээн черинге, ада-иезинге, кады ойнап өскен эш-өөрүнге, чонунга тураскааткан одуруглар хөй.
Кызылдың педагогика институдунуң биология-химия факультединге 1970–1975 чылдарда өөредилге үезинде алыс черле шүлүктер чогаадырынга хандыкшылдыг болгаш, “Тываның аныяктары” солуннуң редакциязынга чогаалчы Александр Даржайның удуртканы “Дамырак” чечен чогаал бөлгүмүнүң кичээлдеринге ооң шүлүкчү салым-чаяаны улам хөнүккен. Владимир Доңгактың шүлүктери “Тываның аныяктары”, “Шын” солуннарга, Тываның чогаалчыларының “Улуг-Хем” сеткүүлге парлаттынган. Ооң шүлүктери “Дамырак-3” чыындыже кирген.
Школаларга башкы, өөредилге адырынга удуртукчу болгаш өске-даа бедик албан-дужаалдарга ажылдааны Владимир Доңгакты шүлүкчү салым-чаяанындан элээн чардыктырган, чогаадыкчы ажылга бүрүнү-биле бердинер үе чок болган. Ол чылдагаан-биле авторнуң шүлүктериниң чүгле чаңгыс чыындызы “Мөңге чай” 2004 чылда чырыкче үнген.
Чидиг уткалыг чогаалдарны бижээн
Зоя Амыр-Доңгак болгаш Зоя Байсалова деп ат-сывы-биле номчукчуларга билдингир шүлүкчү болгаш прозачы Чөөн-Хемчик кожуунда кончуг чараш агаар-бойдустуг оран Шемиге 1953 чылдың апрель 15-те төрүттүнген. Ооң бижээн чогаалдары сюжеттериниң болгаш сөс-домааның чидии, маадырларының овур-хевирлериниң нарыны-биле номчукчуларның сонуургалын боттарынче хаара тырта бээр. Эң ылаңгыя проза чогаалдарында ол кончуг илдең. Тоожуларының аттары аңаа херечизи: «Ховуда херээжен» (1993), «Сурас» (1997).
Зоя Семис-ооловнаның шүлүк бижииринге хандыкшылы школачы чылдарында-ла билдине берген, оларны кыдырааштарынга бижип чораан. 1970 чылдарның эгезинде “Тываның аныяктары” солунга ооң шүлүктери эң баштай чырыкче үнген. Авторнуң шүлүктеринде чараш лириктиг хөөннер сиңген болгаш, номчукчуларның сагыш-сеткилинге чаагай уянны тывылдырып турган. Ооң шүлүктериниң «Шапкын саарыг», «Ийи чүрек» чыындылары авторунуң Зоя Амыр-Доңгак деп ады-биле чырыкче үнген. Ооң шүлүктери орус, казах, бурят, моол дылдарже очулдуртунган.
Зоя Амыр-Доңгак (Байсалова) Максим Горький аттыг литература институдунуң доозукчузу. Россияның Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү. «Тываның аныяктары» солунга, “Тыва” радиотелекомпанияга журналистеп ажылдап чораан.
Сеткилиниң ханызындан
Чылдар маңы аай-дедир шыйып каапкан
Сыгыгларлыг хаваам суйбап, хөңнүм дойлуп,
Чырык черже ынакшылдың чулуун чажар
Чылдың Час дээр кундагазын
амзап тур мен.
Бо аажок уян хөөннүг, ханы уткалыг уран-чечен одуругларны кылбаан-тутпаан ажылы чок ажылчын, шүлүктер болгаш аялга чогаадыр, чуруур салым-чаяанныг бөдүүн кижи Ооржак Николай бижээн.
Кадыр-берт бедик дагларлыг Ак деп черге кайгамчыктыг салым-чаяанныг шүлүкчүлер төрүттүнер деп чугаа бар. Ол ылап-ла ындыг боор чадавас. Чогаалчы Салим Сүрүң-оол төрээн чери Ак дугайында дараазында чечен одуругларны бижээн.
Көк-көк даглар, көөрге-ле, үн чок ышкаш.
Ырлаптар сен, олар сеңээ улажыптар,
Ырак-чоокче ырың дораан тарадыптар...
Шүлүкчү Николай Болустаевич Ооржак база Барыын-Хемчик кожууннуң Ак деп черге 1943 чылдың апрель 18-те төрүттүнген. Ак-көк дагларлыг Ак оглу Николайга шүлүкчү салым-чаяаны чаяаган деп болур.
Школаны дооскаш, “Шекпээр” совхозка бызаңчылап, комсомол комитединиң секретары бооп, харылзаа белдиринге монтёрлап, Шекпээрниң, Хандагайтының көдээ клубтарынга бот-тывынгыр уран чүүл удуртукчулап, чурукчулап, улусчу театрны удуртуп, хөй чылдарда ажылдаан.
Николай Ооржактың баштайгы шүлүктери республика солуннарынга 1960 чылдарның ортаа үезинде парлаттынып, дораан-на номчукчуларның сонуургалын хайныктырган. Республика солуннарынга, Тываның чогаалчыларының “Улуг-Хем” сеткүүлге ооң шүлүктерин удаа-дараа парлап турган. Чогаалчы амыдырал-чуртталгага хөйнү көрген тудум, ооң шүлүктери ханы уткалыг, сөс-домаа улам-на чечен апарган. Шүлүктериниң баштайгы чыындызы 1975 чылда “Ханы ынакшыл” деп ат-биле чырыкче үнген. «Сында орукта» (1980), «Кышкы челээш» (1987) деп номнары парлаттынган.
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Николай Ооржак шүлүктерин номчукчуларга сеткилиниң ханызындан уярадыр сөңнеп чораан.
«Ыраажы кыс» – мөңге ыры
Мөңге салым-чолдуг ырлар бар дижир. Сөзүн болгаш аялгазын бижээн кижилер шагда-ла чырык өртемчейден чоруй барган, ат-сывы шагда-ла уттундурган, а ырлары үе өттүр чаңгыланып, каш-каш салгалдарның ыраажылары ырлажып чоруур. Ындыг ырларның бирээзи Константин Тоюннуң сөзүнге композитор Алексей Чыргал-оол аялгазын бижээн “Ыраажы кыс” деп ыры.
Дыдырарган кара баштыг,
Дыңнап ханмас хоюг үннүг,
Чалыы назын салым-чолу,
Чассыдып кээр чараш уруг
деп одуруглар бар ырыны амгы үениң ыраажылары база ырлажып турар.
Бо ырының төөгүзүн углай-шиглей шинчилеп көөр болза, “Ыраажы кыс” чогааттынгандан бээр 70 ажыг чылдар эрткен. Ооң сөзүнүң автору Константин Тоюн 1926 чылдың апрель 22-де Бай-Тайга кожууннуң Хөл сумузунда Алдыы-Чиңге-Даг деп черге төрүттүнген. Кончуг солун кыска чогаадыкчы салым-чолду чурттап эрткеш, Константин Чанзанович 1956 чылдың декабрь 29-та автотранспорт озал-ондаанга таварышкаш, 30 харлыында чок болган. Моон алгаш көөрге, “Ыраажы кысты" автор 30 хар четпээн назынында чогаадып бижээн.
Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбю 1940–1950 чылдарда чон аразынга эң-не нептереңгей, кижилерниң аксындан дүшпес, концерттерге, байыр-найыр болган черлерге үргүлчү чаңгыланып турган ырларны чыггаш, ном кылдыр үндүреринге белеткээн. “Ырлажыылы” деп адаан бо номга “Ыраажы кыс” деп ыры база кирген. Черле ынчаш, бо номче кирген “Дидим салгын”, “Магаданчыг кежээ”, “Күскү сесерликте” дээш ол үениң ырыларын ыраажылар бөгүн-даа ырлажып турар. Ырылар чыындызы “Ырлажыылы” ном 1959 чылда чырыкче үнген. Оон бээр 67 чыл эрткен – кижи назыны.
Константин Тоюн чүүл бүрү салым-чаяанныг оол чораан: шүлүктер чогаадыр, хөгжүм херекселдеринге ойнаар, баштак көргүзүглерни күүседир. Кызылда ажыттынган театр студиязынга өөредир оолдар, уруглар шилип чораан тускай комиссия ону ол студияга өөренир сургуул кылдыр шылгап шилип алган. 1942– 1948 чылдарда ол студияга өөренип, ажылдап тургаш, шиилерге ойнап, концерттерге ырлап, шүлүктер болгаш басняларны номчуп турган. Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Седиптиң ролюн-даа ойнаан. 1948 чылда улус өөредилгезиниң шугумунче шилчип, Эрзинниң, Бай-Тайганың, Өвүрнүң школаларынга башкылап ажылдаан.
Константин Тоюннуң шүлүктери дээш өске-даа жанрларга бижээн чогаалдары төрелдеринге шыгжаттынып чораан. Чогаалчы Олег Сувакпит ол чогаалдарны чыып, редакторлааш, “Шүлүктер болгаш шүлүглелдер” деп чыындыны 1976 чылда чырыкче үндүрген. Чыындыже “Ынакшыл болгаш өлүм” деп шүлүглели, шүлүктери, баснялары кирген.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнүң, төрелдериниң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16