Тыва танцының дээжизи
Ады безин кандыг-даа дылдарда онзагай кылдыр дыңналыр “Ээлдек шыңгырыыш” (“Звенящая нежность”) тыва танцы уран чүүлүнүң эң дээди дээжизи.
Тыва Арат Республикага национал танцы студиязын тургузары-биле Совет Эвилелинден 1943 чылда чоруткан аныяк хореограф Анатолий Шатин Тываже Саян ажып чоруп олура, кандыг кайгамчыктыг чогаадыкчы ажыл, чедиишкин оран-делегейниң барык кыдыг-кызыгаары черде манап турарын, ооң ат-сывын танцы уран чүүлүнге мөңгежидип каарын кайыын билир ийик.
Чогаадыкчы салым-чаяанныг кижилер чайгаар-ла сонуургак деп чугаа бар. Тыва национал танцы студиязын тургузарынга херек чүүлдерни Анатолий Васильевич Тыва черден тыпкан. Тыва аалдарны кезип чорааны, тыва улустуң хүн бүрүде чуртталгазын, ажыл-ижин, чаңчылдарын хайгаарааны, чугаа-соодун болгаш ыр-шоорун дыңнааны, оюн-тоглаазын көргени тыва национал танцыларны канчаар тургузарын ооң карактарынга чурупкан деп Шатинниң чогаадыкчы ажылының шинчилекчилери түңнээннер.
“Ээлдек шыңгыраашты” тургузарынга тыва черниң агаар-бойдузу, коңгулуурларга дөмей-дөмей чечектери дузалаан деп төөгү чугаа база бар. Бир катап Анатолий Шатин Кызылдың сесерлиинге өөнүң ишти Елизавета, уруу Евгения-биле селгүүстеп чорда, коңгулуурга дөмей чечектер салгын аайы-биле эглиңейндир чайганып турары хореографтың караанга чараш танцыны чурупкан, ооң ады база дораан-на “Ээлдек шыңгырааш” деп чогааттына берген деп төөгү база бар.
Танцыны тургузары коллективтиг чогаадыкчы ажыл дээрзи билдингир. Тыва хөгжүм уран чүүлүн профессионал деңнелге хөгжүдеринге бодунуң улуг үлүүн киирген, база-ла ССРЭ-ден келген композитор Алексей Аксенов “Ээлдек шыңгырааштың” аялгазын бижээн. Танцычыларның идик-хевиниң эскизтерин чурукчу Николай Рушев, келир үеде бүгү делегейге билдингир чурукчу уруг Надя Рушеваның ачазы чураан.
“Ээлдек шыңгыраашты” эң баштай 1944 чылдың чайын көрүкчүлерге көргүскен. Танцычы уруг бүрүзүнүң салааларынга кедирген коңгулуурларның даажын тускай нотага дыңналыр кылдыр өйлээн, а шупту танцычыларның коңгулуурларының даажы онзагай шыңгырааш ышкаш кылдыр дыңналыр – “Ээлдек шыңгырааштың” бир чажыт чүүлү ол.
Ону Кызылга болган концертке күүседирге-ле, ол-ла дораан-на “Ээлдек шыңгырааш” чоннуң ынак танцы-самы апарган. Ооң баштайгы күүседикчилери артист Галина Севилбаа (Бады-Сагаан), Клавдия Веденеева, Алла Сельянова, Лариса Соловьёва, Екатерина Харлыг, Фаина Дубовская, Клара Намчак, Екатерина Кыдай, танцының солизи Наталья Ажыкмаа. Бо танцычыларның чамдыызының дугайында тодаргай эвес төөгү медээлеринде олар Кызылдың школаларының өөреникчилери уруглар деп демдеглелдер бар.
“Ээлдек шыңгырааш” делегей чергелиг танцы апарган. 1957 чылда Москвага эрткен бүгү делегейниң студентилериниң шуулганынга танцы уран чүүл көрүлдезинге мөңгүн медальга төлептиг болган. Ону танцының күүседикчилеринге ат-алдарлыг балерина Галина Уланова боду тывыскан. Ооң соонда 28 чыл эрткенде, 1985 чылда Москвага болган Аныяктарның бүгү делегей шуулганынга “Саян” ансамблиниң күүселдезинге “Ээлдек шыңгырааш” делегейниң чоннарының эң чараш танцыларының санынче кирген.
1944 чылдан амгы үеге чедир “Ээлдек шыңгырааш” сценадан дүшпээн, ону Россияның өске регионнарында танцы уран чүүлүнүң коллективтери безин программазынга киирип алгылаан.
“Ээлдек шыңгыраашты” тургускан Анатолий Шатин 1904 чылдың июль 12-де төрүттүнген. Хореографтың 100 харын, «Ээлдек шыңгыраашты” чонга баштай көргүскениниң 60 чылын Тывага 2004 чылда делгеми-биле демдеглеп эрттирген. «Ээлдек шыңгырааштың” баштайгы солизи Наталья Ажыкмаа-Рушева, Анатолий Шатинниң уруглары Елена биле Евгения юбилейниң байырлалынга киришкеш барганнар.
Тывага хореография уран чүүлүнүң үндезилекчизи Анатолий Васильевич Шатинниң тураскаал самбыразын Кызыл хоорайның бичии уругларның хореография школазында ажыткан.
Улусчу чурукчу
Ат-алдарлыг тыва ус-шеверлер шуптузу узанып чазанырынга бичиизинден-не хандыкшылдыг боор дээрзин чогаадыкчы ажылы көргүскен. Ыяш, чонар-даштан дириг амытаннар, кижилер дүрзү-хевири чонуп чазаар, янзы-бүрү материалдардан онзагай чараш тыва национал эт-сеп, дериг-херекселдер кылыр мастер, Тыва Республиканың улустуң чурукчузу Көгел Сааяның ус-шевер салым-чаяаны база ындыг болган. Бичии оолак үезинден-не терек чөвүрээзинден, ыяштан аң-мең, азырал дириг амытаннар дүрзүлерин чазаарынга хандыкшылдыг. Аныяанда дарганнап, чолаачылап, малчыннап ажылдап, хүн бүрүнүң ажыл-херектеринге чардыкса-даа, хостуг үелеринде боду чайгаар-ла чазаны бээр чаңчылы хөөзе-хөөзе, ооң сагыш-сеткилиниң чогаадыкчы иттирии апарган. Ынчангаш Көгел Мижитеевич ус-шеверлер чурту Бай-Тайганың Кызыл-Даг суурже көже берген. Ол суурга чурттап турган ус-шевер мастер Тойбухаа Хертек-биле чоок таныжып алганы база көжеринге чылдагаан болган. Чогаадыкчы сагыш-бодалы хөөннеш кижилер аажок эп-найыралдыг, чайгаар-ла бирээзи башкызы, өскези өөреникчизи апарган. Тойбухаа Коштайович чонар-даш чазаарының нарын аргаларын Көгел Сааяга көргүзүп, ооң узанып чазаныр чоруун улам шуудаткан.
Тываның ус-шевер мастерлериниң чонар-даштан чазаан ажылдарының делгелгелеринге Көгел Саая 1959 чылда киржип эгелээн. Шураарынга белеткенген дырбактыгның, үзер буганың дүрзү-хевирлери делгелгени сонуургап келгеннерниң, эң ылаңгыя эксперттерниң кичээнгейин боттарынче хаара тутканнар. Аңгы-аңгы амытаннарның дүрзү хевирлери ол-ла хевээр боорундан аңгыда, олар шимчей бээр ышкаш кылдыр чазааны аныяк ус-шеверниң ажылдарының онзагай талазы-дыр деп олар үнелээннер. Көгел Сааяның ажылдарын Россия Федерациязы, Совет Эвилели чергелиг делгелгелерге киириштирип, соонда барып даштыкы чурттарга делгелгелерге шилип ап турар апарган. Моолдуң, Японияның, Канаданың, Американың дээш өске-даа чурттарның музейлериниң, делгелгелериниң шыгжамырларында Көгел Мижитеевичиниң ажылдары бар. Оларны янзы-бүрү делгелгелерге киириштирип турар.
Көгел Мижитеевич амы-хууда узанып орар мастер эвес, хөй-ниити чогаадыкчы төлевилелдерге ол киржип чораан. Узаныр-чазаныр, даараар, аргыыр, дарганнаар мастерлер-биле кады Көгел Саая Тываның Алдан-Маадыр аттыг национал музейинге тыва өгнү шупту эт-септиг, дериг-херекселдиг кылдыр бүрүнү-биле дерип тургускан. Ол өг музейниң эң чараш, үнелиг чүүлдериниң бирээзи.
Найысылал Кызыл хоорайда Хөгжүм-шии театры биле республиканың Чазааның бажыңының аразында фонтанда тевелер, аргар кошкарлар, аңнар дүрзү-хевирлерин кылырынга база улусчу ус-шевер мастер Көгел Саая киришкен. Бо фонтанны Россияда чараш фонтаннарның бирээзи деп Тывага келген туристер үнелеп турар.
Кызыл хоорайга, Бай-Тайга кожууннуң Тээли суурга, Үш-Белдир аржаанга аң-мең болгаш өске-даа амытаннарның скульптурлуг дүрзү-хевирлерин тургузарынга база мастер киришкен. Кызыл-Даг суурга сарыг шажын хүрээзин Көгел Мижитеевич туттургаш, ооң иштики-даштыкы архитектурлуг каасталгазын кылган.
Черле ынчаш Көгел Саая кылбас чүвези чок кижи чораан. Бода мал кежинден көгээржик дээн ышкаш тыва улустуң шаанда ажыглап чораан саваларын кылыр, ол ышкаш хөмнү тырып болгаш демирни дуңзаалап каастаар аргаларын катап эгиткен. Барык уттундурган ус-шевер чорукту катап диргизери барык-ла шинчилел ажылы хире болган. Ол аргаларны оглу Хүлер-оол Саая, Киров Хунан, Сергей Кочаа дээш өске-даа аныяк мастерлерге айтып берген.
Тыва национал ус-шевер уран чүүлдү хөгжүдеринге Көгел Мижитеевич Сааяның киирген улуг үлүүн бедии-биле үнелээн. Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу, Россия Федерациязының Күрүне шаңналының лауреады, Тыва Республиканың улустуң чурукчузу аттарны тывыскан.
Улусчу чурукчу ус-шевер 1930 чылдың июль айның 10-нуң хүнүнде Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык сумуга малчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген.
“Балгазынның кежээлериниң” автору
Виктор Сагаан-оол тыва чогаалдың төөгүзүнге (проза чогаалдарын бижээн-даа болза) шүлүкчү бооп кирген. Чүге дээрге ооң чогаалчы ажылынга кол черни поэзия ээлеп турган. Дыл болгаш чогаал талазы-биле өөредилге черлерин дооспаан, Эми алдын уургайынга, Кызыл хоорайның тудугларынга ажылдап чораан ажылчынның бижээн шүлүктери бодалдарны илереткениниң бир янзылыы, сөс-домааның онзагайы-биле номчукчуларның кичээнгейин хаара туда берген. Ооң «Онза часпас адыгжы бис» деп шүлүү 1942 чылда «Шын» солунга парлаттынган. Автор ынчан он сес-ле харлыг турган. Бо шүлүк 1943 чылда «Дайынчы кыйгы» деп чыынды номче кирген.
Шүлүкчүнүң чогаалчы оруу узун болгаш белен эвес. Ооң чогаалдарын шүгүмчүлээни-даа, мактааны-даа авторга чогаадыкчы ажылдың школазы болган. В. Сагаан-оолдуң шүлүктериниң баштайгы чыындызы 1968 чылда «Ажылчынның ыры» деп ат-биле чырыкче үнген. Ооң соонда аңгы-аңгы чылдарда 5 ному парлаттынган. Оларның аразындан 1977 чылда орус дылга үнген «Рабочая жизнь моя» деп шүлүктер ному, 1983 чылда парлаткан «Авыралдыг Алдын-Кушкаш» деп уругларга шүлүктер, шүлүктээн тоолдар чыындызы чогаалчының чогаадыкчы ажылында онзагай черни ээлеп арткан.
2002 чылда чогаалчы чырык өртемчейден чарлып чоруткан соонда, ооң хөй санныг шүлүктериниң аразындан шилиттинген шүлүктерниң «Чуртталгамның өңнери» деп чыындызын Тываның ном үндүрер чери чырыкче үндүрген. Бо ном ажылчын шүлүкчү Виктор Сагаан-оолдуң салым-чаяанынга бир янзы мөгейиг болган.
Виктор Сагаан-оолдуң шүлүктеринге аялгаларны ат-сураглыг композиторлар Ростислав Кенденбиль, Чүлдүм-Сүрүң Базыр-оол дээш өскелер-даа бижээн. 1990 чылдарның ортаа үезинде «Балгазынның кежээлери» деп ыры бүгү Тывага чаңгыланып үнген. Бо ыры амга чедир нептереңгей ырыларның бирээзи. Аныяанда аарааш, Балгазында санаторийге эмнедип чыткаш, «Балгазынның кежээлерин» бижээн. Шүлүкте бижиттинген оңмас ногаан хадыларны-даа, дээрде салдап чоруур айны-даа, орлан оолдар, баштак кыстарны-даа ырының автору көрген. «Балгазынның кежээлеринге» чараш аялганы композитор Владимир Серен бижээн.
Уттундурбас ырның сөзүнүң автору шүлүкчү Виктор Биче-оолович Сагаан-оол 1924 чылдың июль айның 13-түң хүнүнде төрүттүнген.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны эш-өөрүнүң хууда архивтеринден холгалаан.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...