Шүлүктери хуулгаазын
1960 чылдарның ортаа үезинден орус дылда кайгамчыктыг чараш сөс-домактыг, харын-даа хуулгаазын уткалыг шүлүктер “Тувинская правда” солуннуң арыннарынга үнүп эгелээн. Ооң бадыткалы дараазында одуруглар.
Научи меня, дерево, не бояться ненастья.
Научи меня, дерево, быть раскрытою настежь.
Чтобы ветры нечаянно
В мою душу врывались
И тоску, и отчаянье,
Словно пыль выдували.
Чтобы солнечной россыпью
Радость в сердце блистала.
…Не слезой — влагой росною
Я бы душу питала.
Оларның автору номчукчуларга билдинмес, чон аразынга-даа ат-сураа үнмээн, чүгле ат-сывы шүлүктериниң адаанда парлаттынган аныяк уруг Людмила Санчай.
Ол шагда шүлүкчүлер, чогаалчылар, амгы шагда ышкаш, боттары чарлаттынмас, оларның чогаадыкчы ажылының утка-шынарын номчукчулар болгаш чогаал критиктери үнелээр турган. А номчукчулар-даа, чогаал критиктери-даа аныяк шүлүкчү уругнуң угаан-медерелге чидидир дээптер, сагыш-сеткилди уярадыптар шүлүктерин чүгле сонуургап, магадап номчуур дээрден башка, шүгүмчүлел янзылыг хензиг сагындырыг кылыптар деп чүве оларның сагыжынга кирбээн. Ол үеде Тываның эң шыырак шүлүкчүлериниң бирээзи Светлана Владимировна Козлова, чогаал критиги Мария Андреевна Хадахане олар база Людмила Санчайның шүлүкчү салым-чаяанын дыка үнелеп, “Хуулгаазын шүлүктерлиг поэтесса, Тываның шүлүкчүлериниң аразында ындыг онзагай хөөннүг шүлүкчү чок” деп чугаалап турганнар.
Людмила Санчайның шүлүктерин тыва дылче очулдурарын очулдурукчулар бергезинип турганнар. Тулган дээн лириктиг хөөннүг шүлүктерниң автору Моңгуш Доржу безин бодунуң очулгазынга Людмиланың орус дылда бижээн шүлүктериниң кончуг уян хөөнүн “үзе тыртыптарындан” сестир чораан.
Людмила Санчайның шүлүктериниң номнарын совет үеде Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрбээн, чүге дээрге ооң шүлүктеринде коммунистиг идеологияның чыды безин чок, а ном үндүрер черниң парлап үндүрер чогаалдарынга ол идеология албан турар ужурлуг. Ынчангаш шүлүктерин автор “Тувинская правда”, “Молодежь Тувы” солуннарга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлдүң орус дылда үндүрүлгелеринге парладып чораан. Чаа Россия деп адаарывыс күрүне үезинде акша-төгерик чогу-биле Людмила Санчай шүлүктериниң номун парладып шыдаваан. “Тувинская правда”, “Молодежь Тувы” солуннарны, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлдү библиотекалардан дилеп тып, оларның саргарып каан эрги арыннарындан ооң шүлүктерин номчуп болур.
Кайгамчыктыг уян шүлүктерни бижип чораан поэтесса Людмила Андреевна Санчай 1943 чылдың август 1-де Таңды кожууннуң Успенка суурга төрүттүнген. Ол шүлүктерни эге класстарга-ла бижиир апарган. Дыл болгаш чогаал талазы-биле эртем-билии чок-даа болза, ханы утка-шынарлыг, уян хөөннүг шүлүктерни бижиири ооң төрүмелинден салым-чаяанындан частып үнген.
Хып дээн аныяанда Тывага билдингир журналист Кодур-оол Оюн-биле өг-бүле туткаш, ийи ажы-төлдүг болган. Чогаадыкчы салым-чолдуг аныяктар амыдырал-чуртталганың аайы-биле ийи аңгы чарлып чоруй барза-даа, ажы-төлүн демнежип азырап, кижизидип чорааннар.
Генерал Артас
Тываның иштики херектер органнарының хоочуну, республиканың иштики херектер сайыды чораан милицияның генерал-майору Моңгуш Артас 1913 чылдың август 5-те Чөөн-Хемчик кожууннуң Манчүрек деп черге арат өг-бүлеге төрүттүнген.
Генерал Артастың ат-сураа Тываның төөгүзүнге билдингир бооп артып каан, ынчалза-даа “чажыт” чүүлдер генералдың амыдырал-чуртталгазында бар деп чамдык шинчилекчилер санап турар. Ынчангаш генерал Артастың төөгүзүнге кижилерниң сонуургалы ам-даа дөгейленмээн. Моңгуш Баян-ооловичиниң Совет Эвилелиниң кайы өөредилге черлеринге өөренип чораанының, генерал шериг атты чедип ап, сайытка чедир депшээниниң дугайында медээлер массалыг информация чепсектеринде бар.
А ооң хууда амыдырал-чуртталгазының дугайында чаа чүүлдерни шинчилекчилер казып үндүрген. Моңгуш Баян-оолович садыгжы Сафьяновтуң хөлечии хакас Владимир Мамышевтиң оглу. Ооң Моңгуш уктуг тыва кадайындан келир үениң генералы төрүттүнген. Тыва Арат Республика үезинде документилер кыла бээрге, ачазы оглунуң төрүттүнген дугайында херечилелин тыва ат-сывынга Баян-оол Акимович Моңгуш кылдыр бижиткен. Фамилиязы канчап Артас апарганының төөгүзү билдинмес.
М. Артас өөредилгеге салым-чаяанныг дээрзин демдеглээр апаар. Орус дылга дүрген чугаалап өөренип, кады өөренип турган тыва эштеринге кичээлдер үезинде очулдурукчулап турган. Иштики херектер органнарынче база очулдурукчулап кирген. Оон шагдаа ажылче шилчээн. 1939 чылда ТАР-ның Иштики херектер яамызының экономиктиг истелге килдизиниң начальнигинге томуйлаткан. Ажыл-агыйларга самчыгдал кем-херектери ол үеде Тывага политиктиг байдалдың аайы-биле чайгаар-ла контрреволюсчу чылдагаанныг апаар турган. Шак ынчаар Моңгуш Артас политиктиг репрессияларже киир тырттырган деп шинчилекчилер боттарының материалдарынга бижээн. Улуг-Хем кожууннуң партия комитединиң өрттенгени контрреволюсчу үүлгедигже шилчээн. Тываның Революстуг намының Улуг-Хем кожуун комитединиң бирги секретары Таржаа Күжүгет ол өртке буруу чогун чугаалап, аңаа хамаарыштыр контрреволюсчу буруудадыышкыны шын эвес деп, Тываның Революстуг намының Чиңгине секретары Салчак Тока, ТАР-ның сайыттар чөвүлелиниң даргазы О. Байыр дээш кады ажылдап чорааны өске-даа бедик албан-дужаалдыг даргаларга билдириишкиннерни бижип, дузаны дилеп турган. Ооң билдириишкиннеринге харыы чок болган. Тывага политиктиг репрессияларны Совет Эвилелинден келген, херек кырында республиканың удуртулгазынга дорт киржи берген чөвүлекчилерден Тока дээш өске-даа даргалар боттары база сестир турган. ТАР-ның политиктиг удуртулгазынга ССРЭ-ден чөвүлекчилер ол хире күштүг салдарлыг болган. Улуг-Хем кожуун комитединиң бирги секретары Таржаа Күжүгетти адып шииткен. Политиктиг репрессияларга таварышканнарны 1960 чылдар эгезинде агартып эгелээрге, Таржаа Күжүгет-биле кады контрреволюсчу херекке онаашкаш шииттирген Чиңгин-оол биле Күскелдей суглар оларны байысаарынга экономиктиг истелге килдизиниң ажылдакчызы Артас эттеп-соп турганын чугаалааннар.
Моңгуш Артас – Тываның иштики херектер органнарының ханы эртем-билиглиг ажылдакчыларының бирээзи. Аңаа бир херечи ССРЭ-ниң Иштики херектер яамызының бедик албан-дужаалдыг офицерлериниң Дээди школазынга 1947-1948 чылдарда өөренгени. Ону дооскаш, Тываның иштики херектер сайыдының оралакчызынга томуйлаткан, иштики херектер сайыдынга чедир депшээн.
ССРЭ-ге политиктиг репрессияларга буруу чок таварышканнарны агартыр ажыл 1960 чылдар эгезинде эгелээн. М.Б. Артастың аңаа киржилгезинге хамаарышкан документилерни база архивтерден көдүрген. 1962 чылдың июнь айда Тыва АССР-ниң иштики херектер сайыды албан-дужаалдан генерал М.Б. Артасты халаан. РСФСР-ниң иштики херектер сайыдының № 611 дужаалында “1940–1943 чылдарда ТАР-ның хоойлуларын каржызы-биле хажытканы дээш” деп бижип каан болган.
Тываның генералдарының бирээзи Моңгуш Артаска хамаарыштыр төөгүчүлерниң болгаш эңгиин кижилерниң бадыткалы бар-чок буруудадыышкыннары бар-даа болза, республикага иштики херектер органнарын тургузарынга болгаш сайзырадырынга ооң киирген үлүү улуг.
Чажыт дайынның дайынчызы
1951–1953 чылдарда Көрей дайынынга совет шериглерниң киржилгези бүгү делегейге билдингир-даа болза, Совет Эвилелинге ол күрүне чажыды турган. Кайы-даа күрүнеге тергиидеп турар политиктиг эрге-чагырганың суртаалы, ооң чажыттары чоннуң угаан-медерелинден күштүг бооп шыдавас. Совет солдаттарның Көрей дайынынга киржип турганы чонга билдингир турган, ону чүгле ажыы-биле чугаалап болбас.
Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырган соонда Совет Армияже 1949 чылда баштайгы мобилизацияга таварышкан тываларны Көрей дайынынга киириштирген. Оларның бирээзи – Алдын-Херел Куулар. Чажыт дайынның киржикчизи Алдын-Херел Алдаевич 1928 чылдың август 8-те төрүттүнгеш, өлүм-чидимни эрткеш, 90 харлыынга чедир чурттаан.
Көрей дайынынга өлүрткен эш-өөрү Чайлаг Сат, Ноозун Яндак, орус эжи Дмитрий Вылегжанинни дээш өскелерни-даа Алдын-Херел Алдаевич утпайн сактып чораан. Совет эрге-чагырга чажыт кылдыр санап каан дайынның киржикчилеринге эң-не хомуданчыг чүве – оларны Ада-чурттуң камгалакчылары деп күрүне хүлээп көрбейн турганы. 1941–1945 чылдарда Ада-чурт дайынның киржикчилерин шаңнап-мактап, социал чиигелдерни берип турган. А Көрей дайынның киржикчилеринге ол бүгү хоруглуг. 1980 чылдарның төнчүзүнде Көрей дайын дугайында ССРЭ-ге чугаалап үнүп, ооң киржикчилерин дайынчы хүлээлгезин эрес-дидим күүсеткен солдаттар кылдыр күрүне хүлээп көргени Алдын-Херел Алдаевич Кууларга өөрүнчүг болган.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны хууда архивтерден холгалаан.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn