Улустуң башкызы
Тыва Республиканың улустуң башкызы, педагогика эртемнериниң кандидады Кима Биче-ооловна Март-оол 1936 чылдың август 11-де Тыва Арат Республиканың Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал сумузунуң Мешкен-Хөл деп черге төрүттүнген. Бай-Тайга кожууннуң школаларының тергиин эки өөредилгелиг өөреникчилериниң бирээзи Киманы ол шагда Тываның эң улуг тыва национал школазы Кызылдың 2 дугаар школазынче өөредип чоруткан. Ол школаны дооскаш, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединче өөренип кирген. Институтту 1962 чылда дооскаш, Чөөн-Хемчик районнуң Теве-Хая, Хайыракан школаларынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан. Тыва дыл болгаш чогаал башкылаарынга ханы билиглиг башкыны 1964 чылда Ленинградтың театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунуң Тыва студияның студентилеринге тыва дыл башкылаары-биле чоруткан. Аңаа башкылап ажылдап тургаш, Ленинградтың А.И. Герцен аттыг күрүнениң педагогика институдунуң аспирантуразынче өөренип кирген. Тыва дылды школаларга башкылаарының методиказының талазы-биле эртем ажылынга педагогика эртемнериниң кандидады эртемден атты камгалап алган.
Кима Биче-ооловна Кызылдың педагогика институдунга 30 ажыг чылдар дургузунда башкылаан. 1973–1983 чылдарда филология факультединиң деканынга ажылдаан. Тыва дыл болгаш чогаал башкыларын белеткээринге, тыва дылды школаларга башкылаарының методиказын хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген. «Тыва дылдың методиказы», «1-2 курстарга Тыва дылдың практиктиг кичээлдериниң программазы», «4 класстың өөредилге номунга методиктиг сүмелер», «1-ги класстың өөредилге номунга методиктиг сүмелер», «Тыва дылдың методика программазы» дээш өске-даа хөй санныг эртем-методиктиг ажылдарны бижээн. “Педагогиктиг терминнерниң орус-тыва словарын”, “Тыва-орус словарны” тургузарынга киришкен. Филология эртемнериниң доктору, профессор Ш.Ч. Сат тургузуп эгелээш, четтикпейн барганы “Лингвистиг терминнерниң орус-тыва словарьны” Кима Биче-ооловна ажылдап дооскан. Ол словарьны 2013 чылда парлап үндүрген.
Педагогика эртемнериниң кандидады Кима Биче-ооловна Март-оолдуң хөй чылдар дургузунда чедиишкинниг башкы болгаш эртем ажылы, тыва дылды болгаш ону башкылаарынга киирген улуг үлүү “Тыва АССР-ниң школаларының алдарлыг башкызы”, “Тыва Республиканың улустуң башкызы”, “РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини” деп хүндүлүг аттар-биле бедик үнелеттинген. Башкыларның башкызының адын “XX векте Тываның алдарлыг кижилери” деп Тыва Республиканың Күрүне номунче киир бижээн.
«Балгазынның кежээлериниң” автору
Шүлүкчү боору бойдус хайырлаан салым-чаяан дээри-ле чөп. Бо чүүлдү шүлүкчү Виктор Сагаан-оол бодунуң чогаалчы чоруу-биле бадыткаан. Дыл болгаш чогаалдың өөредилге черлеринге өөренип чорбаан-даа бол, Виктор Биче-оолович номчукчуларның кичээнгейин боттарынче хаара тырта бээр шүлүктерни бижип чораан. Тудугжу шүлүкчү – тос номнуң автору. Ооң чогаалдары чуртталгазындан, ажыл-херектеринден саарлып үнген.
Чогаалчы Виктор Сагаан-оол 1924 чылдың август 13-те (чамдык демдеглелдерде август 3-те) Бай-Тайганың Алаш бажында Даштыг-Хөлге төрүттүнген. Чайлаг школазынга, Кызыл-Мажалыктың эге школазынга өөренип чораан. 1941 чылда фашистиг Германия биле Совет Эвилелиниң аразынга дайын эгелээрге, 17 харлыг Сагаан-оолду Эми алдын уургайынче ажылдадып чорудупкан. Ол аңаа дайын төнгүже чедир ажылдаан. Дайын соонда Кызыл хоорайга келгеш, өртке удур албан черинге, садыгга ажылдап чораан. 1957 чылда Кызыл хоорайның тудуг организациязынче ажылдап киргеш, ол-ла хевээр ажыл-ишчи салым-чолун тудуг-биле харылзаштырып, дашчылап, бызаңчылап, шеверлекчилеп ажылдаан. Виктор Биче-ооловичиниң туткан бажыңнары Тываның найысылалында хөй.
Виктор Сагаан-оолдуң бичии оол назынында-ла кожамыктар, шүлүктер ооң сагыш-сеткилинге чайгаар-ла аяннажы бээр чораан. Эми алдын уургайынга ажылдап тургаш, сагыш-сеткилин саазынга «чада салып», кыдырааштарга бижип каар апарган. «Шын» солунга келир үениң шүлүкчүзүнүң чогаадыкчы «арыны чазылган», «Онза часпас адыгжы бис» деп шүлүү 1942 чылда парлаттынган. Аныяк чогаалчының бижиир аянының онзагайы дораан-на эскертине берген, «Онза часпас адыгжы бис» деп шүлүү 1943 чылда «Дайынчы кыйгы» деп чыынды номга парлаттынган.
Виктор Сагаан-оолдуң чогаалчы оруу узун болгаш белен эвес болган. «Шын», «Тываның аныяктары» солуннарга, «Улуг-Хем» чечен чогаал сеткүүлүнге парлаттынган ооң чогаалдарынга номчукчуларның, чогаал критиктериниң хамаарылгазы дең-дески болбаан. Шүлүктерни эки деп үнелеп-даа, шоолуг эвес-тир деп шүгүмчүлеп-даа турган. Виктор Биче-оолович макталдардан тогдунмаан, шүгүмчүлелден ундараваан, олар чогаадыкчы ажылдың деңнелинче бедип үнеринге тепкииштер болган. 1968 чылда В. Сагаан-оолдуң шүлүктериниң баштайгы ному «Ажылчынның ыры» деп ат-биле чырыкче үнген. Чогаалдың утказынга, шынарынга негелде шыңгыы совет үеде авторнуң ному чырыкче үнери дээрге кончуг улуг чедиишкин. Ооң соонда «Кызыл дузаламчы» деп чечен чугаалар чыындызы, орус дыл кырында «Рабочая жизнь моя» дээш өске-даа номнары чырыкче үнген. Кара чажындан тыва улустуң чечен-мерген сөс-домаа ооң угаан-медерелинде, чугаа-соодунда сиңген, тыва кижиниң төлептиг мөзү-шынары, кызымак ажыл-ижи авторнуң шүлүктериниң өзээ болгаш, олар номчукчуларның сонуургалын чаалап алган.
Каяа-даа чаңгыланып турар «Балгазынның кежээлери» деп ырының сөзү тудугжу шүлүкчү Виктор Сагаан-оолдуң кайгамчыктыг чогаадыкчы салым-чаяанының херечизи. Шүлүкке аялганы Владимир Серен бижээн. «Аныяамда сөөк туберклёзундан аарааш, Балгазында санаторийге эмнедип тургаш, бо шүлүктү бижээн мен. Шүлүкте бижиттинген чүүлдерни ийи караам-биле көрген, ийи кулаам-биле дыңнаан мен. Шүлүк чогааттынган соонда хөй-ле чылдар эрткенде, Владимир Серен аялганы бижип каарга, «Балгазынның кежээлери» бир янзы дыңналып келди. Композиторга улуу-биле өөрүп четтирип чор мен» деп Виктор Биче-оолович чугаалап чораан.
Ажылчын шүлүкчү 2002 чылда чырык өртемчейден чарлып чоруткан. А ооң шүлүү ам-даа уян сырыныы-биле ыры бооп куттулбушаан.
Оожум салгын оюн эреп эстеп келгеш,
Оңмас ногаан хадыларны эргеледир.
Орлан оолдар, баштак кыстар четтинчипкеш,
Омак-хөглүг танцылап,ырлажы бээр.
Ээ-ээ, Балгазынның кежээлери,
Магаданчыг кежээлери.
Пөрүк кыс дег томаанныг Сой чылар-чылбас
Агымнарын чоорту шуудуп агып чыдыр.
Мөңгүн-биле чайырлаан дег чедишкен ай
Айдызын төп, шөлээн дээрде салдап чору.
Ээ-ээ, Балгазынның кежээлери,
Магаданчыг кежээлери.
Сыгыргалар уян үнү имир уткуй
Шыргай аргаа медээлежип ырлажырга,
Чалыыларның чүректери ынакшылга
Чайгаар алзып, сеткилдери көзели бээр.
Ээ-ээ, Балгазынның кежээлери,
Магаданчыг кежээлери.
Телевизорда чараа-чечен — Журавлёв
Хоочун журналистерниң бирээзи Василий Васильевич Журавлёв – Тывага сагыш-сеткилиниң ханызындан бердинген, тывалар-биле эп-найыралдыг чурттап, ажылдап, төрелдешкен, Тыва оларның чурту апарган орус кижилерниң бирээзи.
Василий Журавлёв 1931 чылдың август 14-те Москва обласка төрүттүнген. Аныяанда-ла журналист ажылга хандыкшаан, Москва областың “Большевик” солуннуң штаттан дашкаар корреспондентизи турган. 1956 чылда ГИТИС-ти (Күрүнениң театр уран чүүлүнүң институду) доозуптарга, Тыва автономнуг областың культура эргелелиниң (бо шагда яамының) уран чүүл килдизиниң эргелекчизи албан-дужаалга ажылдадып чоруткан. Аныяк орус оолду Найырал (амгы Дружба) кудумчуда бажыңда улуг эвес бажыңның бичии өрээлинге чурттадып каан. Ооң кожалары Тывага ат-сураа билдингир апарган уран чүүл ажылдакчылары, журналистер болган. Олар дээрге хөгжүм-шии театрының артистери Владимир Монгалбии, Александр Тавакай, чогаалчы Моңгуш Кенин-Лопсан, чогаалчылар болгаш журналистер Светлана Козлова биле Анатолий Емельяновтарның өг-бүлези. Бедик эвес дурт-сынныг, хөглүг-баштак аажы-чаңныг Монгалбии артист-биле Василий Журавлёв аажок өннүк-тала апарган, ооң шиилерге ойнаарын дыка магадаар, сонуургаар турган.
Совет Эвилелиниң хоорайларындан ажылдап келген аныяк специалистерниң чамдыызы ышкаш, чүгле доктааткан хуусаазын ажылдап кааш, амыдырал-чуртталганың байдалы эки төрээн чери Москва областче Василий Васильевич чана берип болур турган. А ол бүгү назынын Тывага чурттап эрткен, тыва чер ооң “кавайы” болган. Боду база “Мээң чуртум – Тыва” дээр чораан.
Республиканың уран чүүлүнүң, культуразының, эң ылаңгыя телевидениениң хөгжүлдезинге улуг үлүүн ол киирген. Телевидение студиязының режиссёрунга, Тываның телевидение болгаш радио комитединиң даргазының оралакчызы – телевидение студиязының директору албан-дужаалга хөй чылдар дургузунда ажылдаан. Алыс черле хан-дамырындан, сагыш-сеткилинден журналист болгаш, теледамчыдылгаларның белеткелинге туда киржип чораан. Ооң бодунуң эфирже белеткеп үндүрүп турганы хөглүг-баштак шүгүмчүлелдиг, ажыл-агыйда, амыдырал-чуртталгада четпестерни илереткен “Телеёж” дамчыдылга көрүкчүлерниң улуг сонуургалын чаалап алган. Аңаа көргүскен четпестерни чок кылыр хемчеглерни эрге-чагырга дүрген ап чорудуп турган.
Тывада эң баштайгы реклама солуну “Эфирни” 1993 чылда тургузуп, республикага реклама рыногун Василий Журавлёв үндезилээн. Сандараашкынның эң берге үези 1993–2000 чылдарда “Эфир” республикада эң нептереңгей солун турган – чаңгыс үндүрүлгези 35–40 муң тиражтыг. Бо солунга чарлалдар, реклама парладыр дээш организациялар болгаш кижилер мурнун былаажып турганнар.
Төрээн чурту апарган Тываның хөгжүлдезинге Василий Васильевич Журавлёвтуң киирген үлүү “Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы” деп хүндүлүг ат, “Тыва журналистиканың хөгжүлдезинге киирген үлүү дээш” деп хүндүлелдиң хөрек демдээ, “ССРЭ-ниң телевидениезиниң болгаш радиозунуң тергиини” деп ат, ССРЭ-ниң “Хүндүлел демдээ” деп орден-биле бедик үнелеттинген.
Ш. ЛОПСАН.
Чуруктарны хууда архивтерден алган.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn