Хөөмейжи Дакпай
1957 чылда Москвага болуп эртип турган бүгү делегейниң аныяктарының болгаш студентилерниң фестивалынга хуулгаазын болуушкун болган – тыва национал хептиг аныяк оолдуң боостаазындан аялгалар чайгаар-ла куттулуп, Чер бөмбүрзектиң хөй чурттарындан чыглып келген аңгы-аңгы национал оолдар, уругларга янзы-бүрү хөөннери-биле уярадыр дыңналып турган. Олар ооң мурнунда ындыг чүүлдү дыңнап-даа, көрүп-даа көрбээннер – тыва хөөмей-сыгытты магадап, таалап дыңнап турганнар. Ону бүгү делегейге эң-не баштай бараалгаткан, алдаржыткан кижи – Максим Дакпай.
Ооң дугайында төөгүде чамдык медээлерде Максим Чаламович Дакпай Чаа-Хөл кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга 1921 чылдың август 20-де, өске медээлерде Сүт-Хөл кожууннуң Иймеге төрүттүнген деп демдеглеттинген. Ооң ат-сывын коптарып көөр болза, ат-фамилиязы Моңгуш Дакпай Чаламович болур ужурлуг. Тываны Совет Эвилелинге каттыштырган, совет паспорттарны тываларга тыпсып турганы-биле холбаштыр ооң ада-иезиниң адаан ады ол шагда делгереңгей орус ат Максим деп ат-биле солушкан, ады фамилиязы апарган. Ооң ачазы Чалам Моңгуш сыгыртыр, хөөмейлээр, ырлаар, хөгжүм херекселдеринге ойнаар, оларны чазап кылыр шевер кижи чораан. Ачазының ол салым-чаяаны оглунга хан дамчып келген деп чугаалап болур. 17 харлыг Дакпай 1938 чылда байырлалдарның бирээзинге киржип, концертке допшулуурга ойнавышаан, сыгыт-хөөмейни уярадыр салыптарга, ону магадаан тус черниң даргалары Дакпайны Кызылда театр-студияже өөредип чорудупкан чүве-дир. Дакпай ону дооскаш, хөгжүм-шии театрынга артистеп ажылдап турган. Амыдырал-чуртталгазының аайы-биле 1950 чылда Ийме суурнуң көдээ клувунга уран чүүл удуртукчулап ажылдай берген. Ол-ла хевээр бүгү назынында көдээ культура одагларынга ажылдап чораан. Сыгыт-хөөмейни Максим Чаламович черле кагбаан, “Хөөмейим кагбас-ла мен, хөмге суккаш, чүктеп аар мен” деп хөөмейлеп, район, респуб_лика, РСФСР чергелиг уран чүүл көрүлделеринге киржип чораан.
Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи хүндүлел аттар-биле ооң уран чүүлге киирген үлүү бедии-биле үнелеттинген. Ийме суурда Культура бажыңы алдарлыг хөөмейжиниң адын төлептии-биле эдилеп чоруур. Дакпай Максим Чаламовичиниң адын “Тываның ХХ векте алдарыг кижилери” деп номче киир бижээн.
Чогаадыкчы сеткилдиг
“Чалыы үем кыйгызы”, “Аъттаныпкаш чоруулуңар”, “Төрээн Тывам тайгалары” дээш өске-даа ырыларны 2000 чылдарның эгезинде ыраажылар концерттерге ырлажып, оларның сөстериниң авторун Геннадий Куулар деп чарлап каарга, авторнуң боду-биле амы-хууда-даа таныш-көрүш кижилер безин чогум черле ол кымыл дээрзин билбес турганнар. Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржай ол ырыларның авторунуң дугайында мынча деп бижээн. “Тываның улустуң артизи, сураглыг ыраажывыс Станислав Ириль бир-ле концертинге “Карактап-ла чоруур ышкаш” деп ырыны кайгамчык уярал-биле ырлаанын дыңнаан мен. Аялга биле сөстүң бот-бодунга үннежин, чаңгыс-аайлыын ынчан көрүкчү, дыңнакчы нүүрүмден хөлчок-ла магадаан мен. Геннадий Кууларлар-ла көвей болгай. Ол кежээ ыраажыдан ырының сөзүнүң авторунуң дугайында ылавылап айтырарымга, үрде таныжар дуңмам Геннадий Куулар болду”.
Чогум-на “Карактап-ла чоруур ышкаш” деп ыры 2010 чылда “Чылдың ырызы” деп республика чергелиг мөөрейге тиилекчи болган. Оон бээр-ле нептереңгей чараш ырларның автору күрүне албан черлеринде бедик албан-дужаалдарда ажылдап чоруур Геннадий Дамдынович Куулар деп ыр-шоорга ынактар билир апарган. Ооң шүлүктеринге аялгаларны Кертик-оол Данзын, Владимир Серен, Олег Сарыглар дээш өске-даа композиторлар бижээн.
Уяранчыг ырыларның сөстериниң автору 1957 чылдың август 15-тиң хүнүнде Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак суурга төрүттүнген.
/ Ш. Лопсан.
Чуруктарны эш-өөрүнүң, төрелдериниң архивтеринден алган.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn