Салымының бергезинге чалынмаан
Тываның төөгүзүнде кайгамчык салым-чаяанныг кижилерниң бирээзи – композитор Солаан Базыр-оол. Оккур Хемчик биле күчүлүг Улуг-Хемниң белдириниң адаа талазында кашпал иштинде Үрбүн деп черге 1935 чылдың сентябрь 3-те ол төрүттүнген. 2 айлыында оспадан аарааш, бичиизинде-ле согурарган. Чогум-на бо коргунчуг болуушкун ооң хөгжүмчү салым-чаяанының оттурунга чылдагаан болган чадавас. Караа көрбес болгаш, делегейни ол кулаа-биле танып билип чораан. Ынчангаш элээди оолчугаш шаанда-ла бызаанчы, игилге ойнай берген. Чаа-Хөл школазынга өөренип тургаш, Көдээ культура бажыңының ажылдакчылары Владимир Муравьёв биле Степан Гилев оларның дузазы-биле баянга ойнап өөренип алган. Ооң бойдустан кайгамчыктыг хөгжүмчү салым-чаяанын сайзырадыр сорулга-биле Солаан Базыр-оолду караа көрбес кижилерниң Оренбург хоорайда хөгжүм школазынче өөредип чоруткан. Аңаа хөгжүм билиглерин шиңгээдип алгаш, 17 харлыында төрээн Тывазынче ол чанып келген. Курск хоорайда баянистерниң тускай школазынга 1960–1963 чылдарда өөренген. Ону дооскаш, Шагаан-Арыг хоорайның бичии уругларның хөгжүм школазынга баян клазының башкызынга ажылдай берген. Кижилерниң ырлап берген аялгазын чаңгыс дыңнааш, баянга ол-ла дораан ойнай кааптар хөгжүмчүнү хөгжүм школаларынга, культура бажыңнарынга ажылдаарынче чалаар турган.
Солаан Базыр-оол шүлүктерге аялгаларны элээди чылдарында-ла чогаадып чорза-даа, ырларын ыраажыларга көргүспейн чораан.
Взвейтесь кострами, синие ночи!
Мы — пионеры, дети рабочих.
Близится эра светлых годов,
клич пионеров — «Всегда будь готов!»
деп одуругларлыг совет пионерлерниң гимниң аялгазын бижээн, политиктиг кызагдаашкыннар уржуунда 1949–1956 чылдарда Тывага чурттап, ажылдап турган композитор Сергей Кайдан-Дёшкин ооң ырлары сценалардан чаңгыланырынга дузалаан. Юрий Кюнзегештиң “Чодураа” деп шүлүүнге Солаан Базыр-оолдуң бижээн ырызының нотазын Сергей Кайдан чүгүртүр номчупкаш-ла, аялгазының чаражын магадап, концерттерниң программазынче киирерин саналдаан. “Чодурааны” ыраажылар баштайгы концертке күүседирге, ол-ла дораан Тывага эң нептереңгей ырларның бирээзи апарган. Оон-на Солаан Кыргысовичиниң композитор салым-чаяаны 1955 чылда чечектелип чазылган. Сергей Пюрбюнуң сөзүнге «Күскү сесерликте», Владимир Серен-оолдуң сөзүнге «Уттундурбас час», Кызыл-Эник Кудажының сөзүнге «Сөглеп берем» дээш өске-даа хөй ырыларны согур композитор бижээн. Ооң ырлары бо хүннерде-даа радио, телевидение болгаш интернетте чаңгыланып турар.
Магаданчыг ырлары дээш согур композиторга чон дыка ынак, Солаан Базыр-оолга ынакшаан херээжен улус чуртталганың оруунга ону холундан чедип үдеп, ооң бижээн аялгаларын таалап дыңнап чорааннар.
Композиторнуң бижээн ырларының чыындылары 1970–1980 чылдарда чырыкче үнген. Амгы үеде оларны чүгле библиотекадан көрүп ап болур.
Сыын маңныг хаакчы Тау
Хаактыг (лыжа) чаржыр спортка Тываның 14 катап чемпиону, Тываның улустуң хөөмейжизи Федор Тау 1929 чылдың сентябрь 5-те Тес-Хем кожууннуң Ак-Эрик сумузунга төрүттүнген. Ооң чогум фамилиязы Довуу. Тыва Арат Республиканы 1944 чылда Совет Эвилелинге каттыштырган соонда, 1949 чылда, совет армияга шериг албан-хүлээлге эрттиреринче Тывадан баштайгы келдириишкинни чоруткан. Ол келдириишкин үезинде шериг документилерни белеткеп турган орус бижээчи Федорнуң Довуу деп фамилиязын Тау кылдыр бижип каан болган. Ол-ла хевээр Федор Менгертиевичиниң документилерге фамилиязы Тау апарган. Забайкалье шериг округунуң шериг кезектериниң бирээзинге дайынчы белеткелдер үезинде командирлер тыва солдаттың шыдамыын, хаактыг маңнаарынга кашпагайын эскерип кааш, командирлер ону хаактыг чаржыр маргылдааларга киириштирип эгелээннер. Таунуң узун хемчээлдиг дистанцияларга могаг чок маңнаарын пат кайгааннар. Хаактыг чаржырынга Тау 1950 чылда Забайкалье шериг округунуң чемпиону болган. Округтуң спортчу адын камгалап, улуг маргылдааларга каш-даа катап киржип, шаңналдарны чаалап ап чораан. Забайкалье шериг округунуң 42 километрге хаактыг чарыш марафонунга Федор Тау эң дүрген маңнап, тергиидеп турган. Ооң ынчангы спортчу чедиишкиннерин бо шериг округундан кым-даа катаптап шыдаваан деп бижимелдер массалыг информация чепсектеринде бар. Шеригден халажып келгеш, хаактыг чаржыр спортка Федор Тау Тывага он дөрт катап чемпионнаан деп медээлер база бар. Ооң үе-чергези хаакчылар эжиниң дугайында “Сыын маңныг хаакчы Тау” деп чугаалажыр чорааннар. Алдарлыг хаакчының ат-алдарынга тураскааткан хаак маргылдааларын Тес-Хем кожуунга, республика чергелиг маргылдааны “Тайга” станциязынга эрттирип турар.
Федор Тау хөөмейлээр, сыгыртырынга, каргыраалаарынга төрүмелинден салым-чаяанныг төл болган. Шеригге хөөмейлеп, сыгыртып, шеригге солдат эш-өөрүн шуут кайгаткан кижи-дир. Спортчу, хөөмейжи боорга, солдаттар-даа, командирлер-даа ону аажок мактаар турганнар.
1969–1970 чылдарда “Саян” ыры-танцы ансамблинге Федор Тау артистеп ажылдаан. Аъттың маңын илереткен аянга хөөмейлээринге Тау ынак чораан. Ооң ол аянын хөөмейжилер “элдеп-хула” деп адай бергеннер. Хөөмейни сайзырадырынга киирген үлүү дээш Федор Менгертиевич Тауга 1992 чылда “Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи” деп атты тывыскан.
Онза артист – Монгалбии
Келир үениң кайгамчык салым-чаяанныг артизи Таңды кожууннуң Кара-Булуң деп черге (ол черде амгы үеде Успенка суур бар) 1920 чылдың сентябрь 7-де төрүттүнген. Чогум ооң ады Оюн Монгалбии Шаравииевич болур ужурлуг. Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырып турда, кижилерге совет паспорттар тыпсып эгелээрге, Таңды чурттуг Оюннар хөй боорга, ол фамилияның орнунга адаларының аттарын бижип каар турган чүве-дир. Ынчангаш Монгалбии артистиң ат-сывы совет паспортунда Владимир Шаравииевич Монгалбии апарган деп-даа дамчыыр чугаалар бар.
Бичии Монгалбии 6 харлыында ада-иези чок апарып, өскүс артарга, ону хүрээниң ламалары хуурак кылдыр азырап өстүрген деп чугаа база бар. Совет үеде Таңдының суурларынга школалар ажыттынгылаан, Монгалбии Бай-Хаакта школага орус оолдар, уруглар-биле чаңгыс класска өөренип турган. Ынчангаш ол арыг орустап чугаалаар. Школаның өөреникчилериниң бот-тывынгыр уран чүүл бөлгүмүнүң идепкейлиг киржикчизи турган. Кызылда театр студиязы ажыттынган, ынаар артистер шилип ап турар деп медээ келирге, школаның башкылары Монгалбииге Кызылга барып, шилилгеге киржирин сүмелээннер. Олар Монгалбии шилилгени эрте бээринге черле дыка бүзүрээннер. Оларның ол бүзүрели бүткен. Совет Эвилелинден чалаттырып келген хөгжүмчүлер, артистер Владимир Монгалбииниң хөгжүмге, оюннарга салым-чаяанын дораан-на эскерген болбайн канчаар. 1936 чылдың январь айда Кызылдың театр студиязынга шилилгени кандыг-даа бергедээшкиннер чокка эрткеш, тыва национал студияга шилип алган 10 оол, уругнуң санынче ол кирген. Лимбиге тыва аялгаларны сырынналдыр ойнаптар оолду чаа тургустунар театрның хөгжүмчүзүнге хүлээп алган. Театр студиязының программазынга Монгалбии хөгжүмчү бооп кирген-даа болза, ооң чолдаксымаар дурт-сыны, танцы-самны чииги-биле “тевери”, хөглүг аажы-чаңы шиилерге каттырынчыг рольдарны ойнаар арганы берген.
Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдап келген чылдарында дыка хөй рольдарны Владимир Шаравииевич ойнаан. Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Дүлей-оол деп оолдуң ролюн бежен харлыында безин ойнап чораан. Артистиң хар-назыны улгады бергенин көрүкчүлер билир-даа болза, ону бичии оол кылдыр магадап көрүп турган. “Кызыл галстук”, “Аныяк гвардия”, “Павлик Морозов” дээш өске-даа шиилерге бичии оолдарның рольдарын ойнаан. Кызыл-Эник Кудажының “Долуманың хуулгаазыны” деп шиизинде чолаачы Дүрген-оолдуң ролюн окпан-чикпен, каттырынчыг кылдыр ойнап кааны улуг назы-харлыг көрүкчүлерниң карактарында ол-ла хевээр көстүп артып каан.
Тываның алдарлыг артизи Владимир Монгалбииниң бодунуң-даа, ооң ойнаан маадырларының-даа рольдарының овур-хевири — тыва театр уран чүүлүнүң бир янзы чайыннанчак эртинези.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn