Чечек дег кыс Роза
Черниң кырын каастап шыпкан
Чечек-биле атташ болган,
Сеткилимге мөңге оңмас
Чечек кысты Розаны...
Бо уян-чассыг одуругларны Владимир Серен-оол душтуу, соонда барып өөнүң ишти, Тываның хөгжүм-шии театрының кайгамчыктыг салым-чаяанныг артистериниң бирээзи Роза Серен-оолга тураскааткан. Ол шүлүкке аялганы ат-сураглыг композитор Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң бижип каан. Композиторнуң өөнүң иштиниң ады база– Роза. Тываның кайгамчыктыг чогаадыкчы салым-чаяанныг оолдары, шүлүкчү биле композитор ынакшаан уруглары Розаларга тураскаадып бижээн бо ыры Тывага уярадыр чаңгыланып, кыс кижиниң чаражынга йөрээл болу берген. Чечек дег чараш кыс Розаның дугайында бо ыры ыраажыларның аксындан, сценадан дүшпейн, концерттерге, социал четкилерге чаңгыланмышаан.
Роза Чооду, чогаалчы болгаш артист Владимир Серен-оол-биле өг-бүле туткан соонда Серен-оол Роза, 1941 чылдың сентябрь 9-та төрүттүнген. Уран чүүлге салым-чаяанныг уруг школачы чылдарында-ла бот-тывынгыр уран чүүл бөлгүмүнге тургускан шиилерге рольдарны ойнап күүседип турган. Школаны дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрының орус бөлүүнүң тургузукчуларының бирээзи РСФСР-ниң алдарлыг артизи И.С. Забродинниң студия-мастерскаязынга актёрнуң чогаадыкчы уран мергежилиниң билиглеринге өөренген. Студия-мастерскаяны доозуптарга, 1963 чылда салым-чаяанныг аныяк артист Розаны Ленинградтың күрүнениң театр, музыка болгаш кинематография институдунче өөредип чоруткан. Театр болгаш кино уран чүүлүнүң дээди өөредилге черин 1968 чылда дооскаш, хөй чылдар дургузунда Тываның хөгжүм-шии театрының сценазынга шиилерге янзы-бүрү овур-хевирниң рольдарын ойнап, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин уран талантызы-биле хөлзедип чораан. Лопе де Веганың “Танцы башкызы” деп шиизинде – Флорела, А. Островскийниң “Бальзаминовтуң кадайланыышкынында” – Бальзаминова, Чингис Айтматовтуң хууда чөпшээрели-биле ооң “Хүннүң дурту вектен узун” романынга Владимир Серен-оолдуң үндезилеп бижээн “Хүннүң дурту вектен узун” деп шиизинде – Укубала. Бо рольдардан өске, чеже рольдарны Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Роза Серен-оол тыва театрның сценазынга ойнаанын шуптузун санап адаары берге. “Роль бүрүзү меңээ өске амыдыралга чуртталга, өске кижиниң сагыш-сеткили, салым-чолу” деп Роза Чалбааевна чугаалаар чораан.
Эстеп хадый бербээн
Амгы үеде эң нептереңгей, концерттерге, радио-телевидениеге, социал четкилерге-даа үргүлчү дыңналып турар ырыларның бирээзи– “Эглип келир куштарым”. Ол ырыда мындыг сөстер бар.
Эргеленген черим,
Эглип келир куштарым,
Эргелиг чаш назыным
Эстеп хадый бербээн.
Бо ырының авторлары шүлүкчү Зоя Намзырай, композитор Каң-оол Баазаң-оол чырык өртемчейден шагда-ла чоруй барган-даа болза, оларның алгап кааны эргеленген чери, эглип келир куштары, эргелиг чаш назыны эстеп хадый бербээн, оларның ырында чаңгыланып, ону ырлаан ыраажыларның, ону дыңнаан кижилерниң сагыш-сеткилдеринде киискип чоруур.
“Эглип келир куштарымның” аялгазын чогааткан Каң-оол Баазаң-оол 1936 чылдың сентябрь 9-та Тес-Хем кожууннуң Шуурмак сумузунуң Чиңге-Хем деп черге төрүттүнген. Самагалдайның чеди чыл школазын 1953 чылда дооскаш, Кызылдың башкы училищезинче өөренип кирген. Хөгжүмге хандыкшылдыг оолдуң төрүмелинден салым-чаяаны сайзыраарынга ынчан ол училищеге музыка башкылап турган композитор Сергей Кайдан-Дёшкин дээштиг салдарлыг болган.
1949-1955 чылдарда Кызылдың уран чүүл училищезинге, башкы училищезинге, музыка школазынга өөренип турган, Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдап чораан тыва композиторларның чогаадыкчы салым-хуузунга композитор Сергей Кайдан-Дёшкин онзагай салдарлыг болган. Сергей Фёдорович Кайдан-Дёшкинниң ат-сывын, ооң дугайында сактыышкыннарны баштайгы тыва композиторларның допчу намдарларында демдеглелдерге бо-ла таваржып болур. Бо композитор “Взвейтесь кострами, синие ночи!” деп пионержи ырның автору, соңгу чүкте лагерьлерге политиктиг хоругдалды эрттиргеш, Совет Эвилелинге чоокта чаа каттышкан Тыва автономнуг обласче шөлүттүрген кижи дээрзин ооң сургуулдары ынчан билбес-даа турган чадавас.
Фортепиано башкызы Сергей Кайдан-Дёшкинниң ол хөгжүм херекселинге ойнаарын магадап, музыкага Каң-оол Баазаң-оол улам хандыкшаан. Бир катап Сергей Фёдорович хөгжүмге сундулуг сургуулдарны чыггаш, ыры чогаадырынга мөөрейни чарлаан. Шүлүкчү Юрий Кюнзегештиң “Төрээн хемим эриинде” деп шүлүүнге аялганы Каң-оол Баазаң-оол чогааткан. Башкызы Кайдан-Дёшкин ырының аялгазын аажок чарашсынган, ол ыры мөөрейниң тиилекчизи болган. Ону концерттер программазынче Кайдан-Дёшкин киирген.
Хемим сенден менди эреп,
Келген оглуң байыр тудайн.
Сеткил-чүрээм ынаа ханзын,
Сеңээ ырым бараалгадыйн
деп сөстерлиг ыры бүгү Тывага нептереңгей ыры апарган. Бо ырыны амга чедир ыраажылар ырлашпышаан.
Каң-оол Далай-оолович Тес-Хемниң школаларынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап, көдээ культура бажыңнарынга хөгжүм удуртукчулап дээш өске-даа ажылдарга ажылдап чораан. Ооң бижээн ырларының аразынга бичии уругларга таарыштыр бижээн ырлар база эвээш эвес. Композиторнуң бижээн ырыларының чыындылары “Эглип келир куштарым”, “Ак-көк кавай мээң Тывам” деп аттар-биле чырыкче үнген.
Композиторнуң чогаадыкчы ажылы бедии-биле үнелеттинген, “Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи” хүндүлүг атты Каң-оол Баазаң-оолга тывыскан, Самагалдай суурнуң Культура бажыңын ооң ады-биле адаан.
Каң-оол Далай-оолович Баазаң-оолга кандыг-даа шаңналдан артык шаңнал– ооң ырларын төрээн чону ырлажып чорууру.
Чуртталгазы – театрда
Тыва Арат Республика үезинде Тываның чурттакчыларының аразындан Совет Эвилелиниң найысылалы Москва хоорайга төрүттүнген кижилер ховар, ол ховар кижилерниң бирээзи актёр, режиссёр Сиин-оол Оюн. Революстуг Кызыл Армияның Москвада Фрунзе аттыг шериг академиязынга өөренип турган Лакпа Кежегеевич Оюннуң оглу 1934 чылдың сентябрь 10-да төрүттүнген. Аңаа өөрээн ачазы оглун орусчуду “Сын-оол” деп адап алыр бодаан. Ооң төрүттүнген дугайында херечилелин бижидип тура, Лакпа Оюн чогаадып алганы “Сын-оол” деп атты тыважыды “Сыын-оол” деп чугаалаарга, ЗАГС ажылдакчызы “Сиин-оол” кылдыр бижипкен. Ам канчаар, орустап чугаалаарга, “Саазында бижээн сөстү балды-биле балай чонар арга чок” дээн ышкаш, оолдуң адын Сиин-оол кылдыр арттырып кааннар. Фрунзе аттыг шериг академиязын өөренип дооскан-даа болза, Сиин-оолдуң ачазы Лакпа Оюн политиктиг кызагдалга таваржып, шериг албан-хүлээлгезин каар ужурга таварышкаш, Таңды кожуунга аңгы-аңгы ажылдарга ажылдап чораан. Ооң оглу Сиин-оол Элегес эге школазын тергиин эки өөредилге-биле доозарга, ону Кызылдың 2 дугаар школазынче өөредип чоруткан. Бо школаны дооскаш, 1955 чылда Ленинградтың Күрүнениң А.Н. Островский аттыг театр институдунче өөренип киргеш, ону чедиишкинниг дооскан. Сиин-оол Оюн бодунуң эртем-билиин, чогаадыкчы талантызын доктаамал сайзырадып чораан. Ленинградтың Күрүнениң театр, музыка болгаш кинематография институдунга өөренип тургаш, “Ак-көк хемниң кижилери” деп баштайгы тыва кинога Алдар-оолдуң ролюн онзагай кылдыр ойнааш, чонга билдингир актёр апарган. Хөй чылдар дургузунда Тываның Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга артистеп, режиссёрлап ажылдаан. 1968-1983 чылдарда театрның кол режиссёрунга ажылдап тургаш, В. Шекспирниң «Ромео биле Джульетта», Чингис Айтматовтуң “Мээң кызыл аржыылчыгаштыг терекчигежим”, К.-Э. Кудажының “Долуманың хуулгаазыннары” дээш өске-даа шиилерни көрүкчүлерге дыка сонуурганчыг кылдыр тургускан.
Сиин-оол Оюн Кызылдың 9 дугаар школазынга бичии уругларның “Тос-Карак” шии театрын ажыткаш, өөреникчи уругларны театр уран чүүлүнге өөредип, шиилерни тургускан. Уруглар чогаалчызы К.И. Чуковскийниң чогаалынга үндезилеп тургускан “Муха-Цокотуха” деп шиизи бичии болгаш улуг көрүкчүлерниң сонуургалын хайындырып, республиканың театр уран чүүлүнге онзагай болуушкун болган.
Сиин-оол Лакпаевич дөскел чок, адак-бышкаа чиик кижи чораан. Фехтование спортунга 70 хар ажыг назынында хандыкшаан, 2012 чылда 78 харлыында Москва хоорайда Россияның спорт болгаш күш-культура институдунга фехтовальщик деп спортчу атты камгалаан. Тывага Фехтование федерациязын тургузуп, спорттуң бо хевирин республикага хөгжүдер дээш ажылдап турган. 90 хар чоокшулага чедир Сиин-оол Лакпаевич идепкейлиг хөй-ниитижи, күш-культуржу амыдыралдыг чурттап чораан.
Ш. ЛОПСАН.
Чуруктарны эш-өөрүнүң архивтеринден алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn