Тыва — тайбыңның ораны
Чоннуң ниити мөзү-шынарының бир төлептиг тала- зы – өгбелериниң төөгүзүнде эки-даа, багай-даа болуушкуннар болган болза, оларның херечилери тураскаалдарны үрегдевейн, амгы болгаш келир салгалдарга өөредиг кылдыр арттырып каары.
Совет Эвилели буступ дүжерге, совет тураскаалдарны үрегдээр, харын-даа мырыңай тус черлерниң эрге-чагыргаларының шиитпири-биле албан ёзузу-биле чок кылыр таварылгалар тургулаан. Совет тураскаалдарның аразындан Ленинге тураскаалдар эң хөйү-биле үрегдеттинген болгаш чок кылдынган. Ындыг-даа болза Россияның шупту регионнарында ындыг эвес. Тывада совет тураскаалдарны кым-даа үрегдевээн. 1991 чылда Ленинниң Кызылда тураскаалынче будук чажыпкан таварылга болган. Ол кижи тыва омактыг эвес кижи болган. Улуг-Хемниң эриинде кызыл партизаннарга, Кызылдың төп девискээринде Ленинге тураскаалдарны үрегдээр хамаанчок, оларны камныг ажаап-тежээп, чоок-кавы девискээрни чаагайжыдып, аштап-арыглап турар. Кожууннар төптеринде база совет үеде тургускан Ленинге тураскаалдар бар. Олар база ам-даа турбушаан. Бо чүүл Тыва тайбыңның ораны дээрзиниң херечизи-дир.
Тываның найысылалы Кызыл хоорайга В.И. Ленинге тураскаалды тургузар дугайында шиитпирни Тыва АССР-ниң Министерлер чөвүлели Владимир Ильичиниң 100 харынга уткуштур хүлээп алган. Ленинге тураскаалды ол үеде ат-сураглыг совет скульптор Борис Дюжев, архитекторлар Александр Заварзин, Владимир Ровнов кылганнар. Ленинниң 5 метр 25 сантиметр бедик дурт-сынын скульптор Борис Дюжев сиилбип кылган. Тураскаалды хүлер-биле шуткуп куткан. Тураскаалдың тавааның чөөн талазында “В.И. Ленинге. Тыва улустан. Октябрь 1970 ч.” деп оюп бижээн. Бо тураскаалды 1970 чылдың октябрь 11-де күрүне комиссиязы хүлээп алган. А октябрь 13-те Ленинге тураскаалды байырлыы-биле ажыткан.
Ленинге тураскаалдың чанынга уран чүүлдүң, культураның, спорттуң болгаш ниитилел-политиктиг болуушкуннар тайбың байдалга эртип турар. Тываның найысылалының төвүнде Ленинниң тураскаалының бүдүн-бүрүн турары — республиканың хөй националдыг чонунда политиктиг үзел-бодал болгаш национал ылгавыр-биле аңгылажыр чүве чок дээрзиниң херечизи. Ооң чанынга ойнап-хөглээн оолдар, кыстар, ажы-төлүн агаарлаткан ада-иелер, дыштанган кижилер кезээде хөй.
Генерал Гессен Шома
Тыва Арат Республиканың революстуг шерииниң командирлериниң аразындан допчу намдары тывызыксыг кижилериниң бирээзи генерал Гессен Шома азы Семён Шома. Ооң дугайында төөгү медээлеринде төрүттүнген черин аңгы-аңгы кылдыр демдеглеп каан. Оларның чамдыызында төрүттүнген чери Даа кожууннуң Баян-Тала сумунуң Чанагаш-Аксы деп чер. Өскелеринде — Чадаана чоогунда Кара-Дыт. Төрүттүнген хүнүн айытканы чаңгыс аай — 1903 чылдың октябрь 16. Ооң төрээн адазы кыдат кижи. Ачазы ылап-ла кыдат дээрзин ол садыгжы дээрзиниң дугайында төөгү медээлери бадыткаан деп болур. Ынчангаш Шома деп ады кыдат уктуг болуп чадавас. Шоманың ачазын Хемчик унунга кыдат садыгжыларны үптеп турган тывалар өлүрүп каан дугайында бадыткал чок төөгү дыңнадыглары бар. Авазы Кууларлар уктуг. Шоманың ачазы кыдаттарга өлүрткен соонда, авазы хакас Данил Сапогов-биле өгленип алган. Данилди тывалар Сапык-Көк деп адай берген. Шоманың соңгу ачазындан дуңмалары Василий биле Зоя Сапоговтар. Соонда барып Василий чолаачы, Зоя Даниловна Тываның билдингир башкыларының бирээзи апарган, “РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы” деп атты аңаа тывыскан.
Чамдык төөгү медээлери-биле алырга, Шома душ бооп Тываның революстуг шериинче кирген – бир бай кижиниң оглун шеригже кыйгырты бээрге, ооң орнунга шеригже чорупкан. Ындыг медээ ылаптыг бадыткал чок. Хамаатыларны шеригже кыйгыртыр дугайында шиитпирни 1926 чылдың ноябрь айда Тываның конституциязынга быжыглаан. А Шома 1925 чылда ТАР-ның шериинге турган. ССРЭ-ниң шериг өөредилге черлеринче Шоманы өөредип чорударынга ооң орус дылды шору билири дөгүм болган чадавас. Чүге дээрге хакас ачазының аайы-биле Шоманың өг-бүлезинге орустап база чугаалажыр турган боор. 1929 чылда ону Калинин областа Тверь хоорайда аъттыг шериг школазынче өөредип чоруткан. Ооң соонда Краснодар, Тамбов хоорайларда аъттыг шериг командирлериниң школаларынга өөренип турган. 1934 чылда ТАР-ның аъттыг шериг полугунуң командиринге томуйлаткан. 1940 чылда Тыва Арат Республиканың шериг херектериниң сайыдынга томуйлаткаш, аъттыг шериг полугунуң командириниң албан-хүлээлгезин база күүседип турган. Тыва эки турачы аъттыг шериг эскадронунуң дайынчы белеткелинге улуг үлүүн киирген. 1943-1944 чылдарда Кызыл Армияның Москвада Ворошилов аттыг Шериг академиязынга өөредилге соонда ТАР-ның кавалерийжи полугунга шериг өөредилгезин башкылап турган. Тываны ССРЭ-ге каттыштырган соонда, совет ТАР-ның революстуг шерииниң бедик албан-дужаалдыг командирлерин шериг албанындан халап эгелээн. Ооң бир чылдагааны — оларның эртем-билии, дайынчы арга-дуржулгазы совет шеригниң негелделеринге дүүшпези. 1946 чылда ССРЭ-ниң Камгалал яамызының дужаалы-биле Гессен Шоманы генерал-майор эргелиг кылдыр халажылгаже чоруткан. Ол ынчан 42 харлыг турган. Шеригден халашкаш, СЭКП Тыва обкомунуң шериг килдизиниң эргелекчизинге, Кызылдың машина-трактор станциязының партия организациязының секретарынга, “Чедер” курорттуң директорунга дээш өске-даа ажылдарга ажылдап чораан.
Гессен Шоманың азы Семён Шоманың хууда амыдыралының дугайында төөгү медээлери эвээш. Ынчалза-даа баштайгы тыва генералдың хууда чуртталгазының дугайында чүүлдер парлалгага болгаш социал четкилерге үнүп келгилээн.
Баштайгы тыва генерал документилерге Гессен Борисович Шома, Семён Данилович Шома деп ат-фамилияларлыг турган. Ол Совет Эвилелиниң шериг өөредилге черлеринге өөренип турда, даштыкы чурттуң хамаатызы дээш ооң документилеринге “Гессен Борисович” деп бижээн. “Гессен” деп атты төөгүнү эки билир кижилер бижээн хевирлиг. Эрте-бурунгу Германияга “гессен” деп дайынчы аймак турган. Аъттыг шериг мергежилдеринге Шома тергиин боорга, “Гессен” деп адаан чадавас. Төрээн адазының ону адаан “Шома” деп ады, азыраан соңгу адазы хакас омактыг Данилдиң ады бар кылдыр бодунуң документилерин шеригден халашкан соонда, 1955 чылда, Семён Данилович Шома кылдыр генерал эде бижидип алган деп болур.
Генералдың хууда амыдырал-чуртталгазының дугайында медээлер база көстүп келгилээн. Семён Шома аныяанда, Салчак Семистээ-биле өгленген, олар кыс уруглуг болганнар, ооң ат-фамилиязы К.М. Самбу. Генералдың бо уруунуң дугайында тодаргай медээлер парлалгада болгаш соцчеткилерде чок.
Семён Данилович 1926 чылда Бораш Сарыг-ооловна Хомушку-биле таныжып алган. Олар 1926 чылда уруглуг болган. Шоманы Совет Эвилелинче өөредип чорудуптарга, олар өгленмейн барган деп догааштырып болур. Ол уругну Аксы-Барлыкка колхоз даргазы Саая Чанзан азырап алгаш, уруун Чудурук деп адап каан. Документиде ат-фамилиязы Саая Чудурук Чанзановна. Совет Эвилелинден чанып келгеш, Шома ол уруун тып алгаш (уруун кым азырап алганын билир турган чыгыы), Кызылга эккелгеш, Чудурукту 3 класска чедир орус кадайы Варвара Константиновна-биле кады азырап өстүрүп турганнар. Семён Данилович (ынчан Гессен Борисович) Тверь хоорайга өөренип тургаш, орус кадайы Варвара Константиновна-биле таныжып алгаш, өг-бүле туткан. 1931 чылда уруу Валентина (чамдык медээлерде 1938 чылда), 1934 чылда оглу Зелим-Хан (чамдык медээлерде 1932 чылда), 1944 чылда уруу Алла төрүттүнген.
Кандыг-ла-бир чылдагаан-биле Чудурукту азыраан адазы Саая Чанзан дедир ап алган. Ынчалза-даа Семён Данилович уруу-биле харылзаазын үспээн. Чудурук Чанзановна 1961 чылда Кызылдың кооперация училищезинге өөренип тургаш, ачазының өг-бүлезинге барып турган. Семён Даниловичиниң ол уруу аарааш, 1962 чылдың июнь 14-те чок болган. Семён Данилович боду база 1962 чылда чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Ону Кызылдың эрги хөөрүнге орнукшуткан. Баштайгы тыва генералдың чевээн күрүне хайгааралынга алыр дугайында Тыва АССР-ниң Министрлер чөвүлелиниң доктаалы 1977 чылдың апрель 5-те үнген. 1984 чылда генерал Семён Шоманың чевээн Кызылдың чаа хөөрүнче көжүрген. Баштайгы тыва генералдың чевээн хөөрде хөй чевеглер аразындан тывары берге.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң архивинден хоолгалаан.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn