Совет хамаатыларны фронтуже аъткарганы
1942 чылдың январь 30-де Ада-чурттуң Улуг дайынынче Тыва Арат Республикада чурттап турар дайынчы белеткелди эрткен совет хамаатыларның баштайгы бөлүүн үдеп чоруткан.
Ооң мурнунда, 1941 чылдың ноябрь 16-да, Сибирь шериг округунуң командылакчызы генерал-майор Н.В. Медведев Тывада чурттап турар 19-тан 40 хар чедир назы-харлыг совет хамаатыларны фронтуже келдиртирин Тываның Улустуң Революстуг партиязының Төп комитединге албан ёзузу-биле дыңнаткан, оларны Кызыл Армияже мобилизастаарынга бүгү талалыг деткимчени көргүзерин Тыва Арат Республиканың удуртулгазындан дилээн. Тываның Чазаа “ТАР-да чурттап турар совет хамаатыларны Кызыл Армияже келдиртириниң дугайында” доктаалды 1942 чылдың январь 23-те үндүрген. Совет хамаатыларны фронтуже келдиртириниң шупту чарыгдалдарын ТАР-ның Чазаа бодунга хүлээнип алган.
Дайын эгелээрге, Тывада совет хамаатыларның дайынчы белеткелин организастаан. Оларны совет шериглерниң чепсеглелинде бар ок-боону ажыглаарынга өөредип, тулчуушкуннарга киржиринге белеткеп турган. 1942 чылдың январь–февраль айларда 3 муң ажыг совет хамаатыларны Кызыл Армияже кыйгырткан. Кыштың кончуг соок үезинде оларны сөөрткен, чүгле кырын шып каан соок машиналарлыг автоколонналар барык хүннүң-не Саян артынче ажып турган. Тывадан барган совет хамаатылардан Хакасияга шериг кезектери тургустунган.
Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи Г.В. Абро- симов бодунуң фронтуже чорутканын мынчаар сактып чугаалаан: “Бай-Хаактан кээривиске, хөгжүм-шии театрының (амгы филармония) чанында машиналар тургускулап каан. Хүнезиннер ап алыңар дээш, бисти ресторанче чорудупкан. Ол дээрге амгы үеде “Азас” садыының бажыңы-дыр ийин. Халчып чеде бээривиске, биске иштинде аъш-чем суп каан ак-ак хаптар берген. Дайын соонда тыва эки турачыларның чуруктарын көөрүмге, олар база, биске берген хаптар ышкаш, ак-ак хаптар тудуп алган турар чордулар”.
Эмма Цаллагова – Тываның шүлүкчүзү
Тываны алгап мактап чораан шүлүкчүлерниң бирээ- зи – осетин чоннуң уруу Эмма Цаллагова. Соңгу-Осетин АССР-де Владикавказ хоорайга 1949 чылдың январь 31-де төрүттүнген.
Совет үеде, 1971 чылда, Соңгу-Осетин республиканың күрүне университединиң филология факультединиң доозукчузу 22 харлыг аныяк уруг Эмманы Тываже ажылдадып чорудуптарга, Азия төвүнде республикага бүгү назынында чурттап, ажылдап артып каар, чүлдү-чүрээ, салым-чолу, амыдырал-чуртталгазы тыва чер-биле чарылбас апаар деп чүве ооң сагыш-сеткилинге кайын кирген боор. Эмма Борисовна республиканың аңгы-аңгы школаларынга (Кызыл-Даг, Шекпээр, Берт-Даг, Ийме) орус дыл болгаш чогаал башкылаан. Тываның күрүне университединиң литература кафедразынга хөй чылдар дургузунда ажылдаан. 1995 чылда филология эртемнериниң кандидады эртем адын камгалап алган. Ооң чуртталгазы, салым-чолу, чырык черден чоруй баары Тыва-биле чарылбас харылзаалыг болган.
Бичиизинден-не шүлүктер бижип чораан аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы салым-чаяаны Тывага улам-на чечектелген. Тыва чечен чогаалды Эмма Цаллагова аажок сонуургап чораан. Монгуш Өлчей-оол, Екатерина Танова, Зоя Намзырай, Антон Үержаа, Сайлыкмаа Комбу, Мария Күжүгет дээш өске-даа тыва шүлүкчүлерниң шүлүктерин орус дылче очулдурган.
Эмма Борисовнаның назы-хары элээн улгады бергенде бижээн шүлүктеринде тыва черни чуртугзуна бергени дыка тодазы-биле көстүп, Тыва-биле чарлып шыдавазының дугайында хөөннер шүлүктеринге аажок илдең апарган. 1998 чылда чырыкче үнген «Мелодия для летящей птицы» (Ужуп чоруур куштуң аялгазы) деп шүлүктер номунда «Прощание с Енисеем» (Улуг-Хем-биле чарлыышкын) , «Письмо в Туву» (Тываже чагаа), «Прощание с Бай-Тайгой» (Бай-Тайга-биле чарлыышкын) деп шүлүктеринде ол хөөн улам чидигленген. Бо шүлүктерниң шуптузунда авторнуң төрээн чери Кавказче чаныксаанының, Тыва-биле чарлып шыдавазының муңгак хөөнү бар. “О Тува” деп шүлүүнде дыка уян илереттинген.
Сенден ырап чоруй баарын
Чеже катап оралдаштым.
Шенеп дескен санымда-ла билир турдум:
Сеткил-чүрээм дедир кый деп эккеп алыр.
Кыйгырарга, шак бо черже
Кылыйтыптар чалгын- чүглүг чаныган мен.
Аажок күштүг сарын мени
Хайыралыг
Кавказ сыннар баштарынче
Аппаар болза, бодуң база мени утпа.
Амыдырал,
Ынакшыл-даа,
Салым-чол-даа
Сени, мени
Сагыш өөртүр ужуралга,
Чаңгыс-даа бол, уткуштурбайн баарынга
Канчап черле бүзүрээр мен.
(Тываның улустуң чогаалчызы Николай Кууларның очулгазы).
Бо шүлүктүң сюжеди ол-ла олчаан бүткен ышкаш. Эмма Борисовна 70 хар юбилейин Тываның күрүне университединиң студентилери болгаш башкылары, эш-өөрү-биле 2019 чылдың январь 31-де байырлыы-биле демдеглеп эрттирген соонда, Кавказче чоруй барза-даа, чурттугзунган чери Тываже чанып келгеш, 2020 чылдың январьда, Рождество байырлалының бүдүүзүнде чырык өртемчейден чарлып чоруткан.
Кайгамчыктыг салым-чаяанныг осетин – тыва – орус шүлүкчү Эмма Цаллагованың чогаадыкчы салым-чаяаны, шүлүктери, очулгалары тыва чечен чогаалдың база бир үнелиг кезии болуп артып калган.
Баштайгыларның бирээзи
1910 чылдың февраль 10-да тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, прозачы Бадра Үжүней оглу Иргит төрүттүнген. Ооң төрүттүнген чурту Тес-Хем кожууннуң Чыргалаңды сумузунуң Шаңгыш деп чер.
Бадра он хире харлыг элээди оол турда ада-иези, халдавырлыг аар аарыгдан аарааш, чок болганнар. Адазының дуңмазы кайгал Иргит Кивааның оглу Тараачы даайы ону азырап өстүрген. Даайы Тараачы чээнин ол шагның Тывада улуг хүрээлериниң бирээзи Самагалдай хүрээзинге хуурактадып киирип каан. Алыс черле сонуургаачал оол хүрээге моол бижикке белени-биле өөренип алган.
Моол бижикти билир болгаш, Тывага моол бижикке үнүп турган солуннарга баштайгы шүлүктерин парладып турган. Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. 1940 чылдар үезинде шүлүктери, чечен чугаалары, публицистиг чүүлдери “Шын”, “Аревэ шыны”, “Хостуг арат” солуннарга болгаш “Революстуң херели” сеткүүлге үнүп турган. Ооң бижээни « Арзылаң Күдерек» деп романы дээш өске-даа чогаалдары “Сүт-Хөл херээниң киржикчизи” деп меге буруудадыышкын-биле СЭКП Тыва обкомунуң кызып-кыйыышкынга таварышканындан ол үеде чырыкче үнмээн. Чүгле 1976 чылда «Алдын-Мыйыс» деп тоолдар ному чырыкче үнген. «Арзылаң Күдерек» деп романның бирги номун чогаалчының оглу Игорь Иргит редакторлааш, 1996 чылда парладып үндүрген. 2004 чылда «Ужудукчу Кидиспей» деп чогаалы парлаттынган.
Бадра Үжүней оглу Иргит ооң кол, улуг чогаалдары чырыкче үнгенин көрбээн. 1984 чылда чок болган. Чогаалчының адын Тес-Хем кожууннуң Чыргалаңды суму библиотеказы эдилеп чоруур.
Баштайгы тулчуушкун
Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилери тыва эки турачыларның 4-кү аъттыг эскадронунуң дайынчылары 1944 чылдың январь 31-ниң хүнүнде немец фашистер-биле баштайгы тулчуушкунче киргеннер. Ол дээрге Украинада Деражно суурну хостаары дээш хан-чинниг тулчуушкун болган. Шаап халдаашкынче улуг лейтенант Сат Моңгуш командылаан взвод баштай кирген. Тулчуушкуннуң эгезинде-ле ол өлүмнүү-биле балыглаткан. Ынчалза-даа тыва дайынчылар тура дүшпейн бурунгаарлааш, Деражно суурдан немецтерни үндүр ойладып, ону хостаан.
Сат Эрекей оглу Моңгуш шериг өөредилгени 1932–1935 чылдарда Орлов хоорайда М.В. Фрунзе аттыг куяк танкылар школазынга эрткен, Тываның Араттың Революстуг шерииниң баштайгы профессионал командирлериниң бирээзи. Эрес-маадырлыг чоруу дээш улуг лейтенант Сат Моңгушту Тыва Арат Республиканың ордени-биле шаңнаан.
Тыва эки турачыларның баштайгы тулчуушкунунга пулемётчик Оюн Сенги шылгараан. Немец шериглерни часпайн кыра адып, эштеринге тиилелгелиг бурунгаарлаар арганы берген. Эрес-дидим чоруу дээш тыва дайынчыны Кызыл Сылдыс ордени-биле шаңнаан.
Солун артист Солун-оол
Тываның улустуң артизи, Россияның улустуң артизи Люндуп Иргитович Солун-оол 1941 чылдың февраль 6-да Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл сумуга төрүттүнген. Бичиизинден-не ааскыр-сөскүр болгаш, школаның уран чүүл бөлгүмүнге идепкейлиг киржип, школага болган байырлалдарга, концерттерге болгаш кежээлерге басняларны, шүлүктерни чараштыр номчуп турган. Эң ылаңгыя кыска шоодугларны, ёзулуг-ла артист ышкаш, каттырынчыг кылдыр номчуурга, көрүкчүлерниң “баары кадып-ла” каар. Уран чүүлге кончуг талантылыг оол Солун-оол Ленинградтың күрүнениң театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунче шылгалдаларны чииги-биле дужаап кирген. Институтту “Шии болгаш кино артизи” мергежил-биле 1967 чылда дооскаш, Тываның национал хөгжүм-шии театрынга бүгү назынында ажылдап, кайгамчыктыг салым-чаяанын көрүкчүлерге бараалгадып чораан.
Люндуп Иргитовичиниң салым-чаяаны уран чүүлдүң кандыг-даа жанры-биле хөөннешкек болган. Каттырынчыг, шоодуглуг, лириктиг шүлүктер, чечен чугаалар, шиилерге янзы-бүрү утка-шынарлыг рольдар Солун-оол артистиң күүселдезинге уран чүүлдүң хуулгаазыны апаар. Ынчангаш ынак артизиниң дугайында көрүкчүлер “Солун артист Солун-оол” деп магадап чугаалаар.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5