| НОЯБРЬ 1 – ТЫВА ДЫЛ ХҮНҮ |
Михаил Бухтуев аттыг Кызылдың 1 дугаар школазының тыва дыл угланыышкынныг лицей эге класстарының башкызы, бо хүннерде 2 «Б» класстың башкызы, Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы Айлаң Дөдеевна Ооржак-биле Тыва дыл хүнүн уткуштур ужуражып, башкының ал-бодунуң, ажыл-ижиниң дугайында чугаалаштывыс.
– Айлаң Дөдеевна, силер 40 ажыг чылдар дургузунда чаштарны үжүк-бижикке өөредип ажылдап чоруур болгай силер. Тыва дыл угланыышкынныг класстарны кажандан эгелеп башкылап эгеледиңер?
– Ооң мурнунда кандыг-даа класстарга тыва дыл кичээлдерин ыяап өөредир турган. 1980 чылдан эгелээш 2020 чылдарга чедир тыва дыл – үш шак, а төрээн чугаа – ийи шак, каттышкаш неделяда 5 шакты өөренип турду. Орус-даа класстарга тыва дыл өөредир деп идеяның эгелекчизи эртемден Моңгуш Кенин-Лопсан чүве. Тыва дыл кичээлдерин орус-даа класстарга «Тыва дылды өөренип тур бис» деп Регина Бегзиниң тургусканы тыва дыл ному-биле неделяда бир шак өөредип турдувус.
– Тыва дыл угланыышкынныг лицей класстың орус дыл өөренип турар эге класстардан ылгалы бар бе?
– Орус класстарга тыва, орус, хакас, армян дээш кандыг-даа омак-сөөктүг өөреникчилер турар. Өске омактыг өөреникчилер тыва дыл кичээлин дыка сонуургаар боор чүве. Володя Чистяков деп оол турган. Ачазы чолаачы. Аажок тывалап кожамыктаар. Орус дылда «Ы» деп үжүк-биле эгелээн сөстер чок боор ышкажыгай, ол оол тургаш, тыва дылда Ы биле эгелээн сөстү билир мен «Ырбан» деп турар чүве. «Экии, башкы», «Байырлыг, башкы» дээш чугаалаар, сонуургаарлар. Бир эвес ол-ла программа-биле улаштыр өөредип турган болза, бичии уруглар чаңчыга бээр турган боор деп бодаар мен. Ынчангаш кайызында-даа кандыг-даа ылгал чок.
– Тыва дыл хүнүн демдеглеп эгелээнинге хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Антон Үержааның «Ие дылым» деп шүлүүнде
«Мөңге кижи чоруур эвес,
Мөңге дыжым көре бээр мен...
Айдың дүне кырым орта,
Айлаң-кушкаш ырлай-ла бээр:
Дыңнап, билип чыдарымга,
Тывалап-ла орар боор оң» деп турар.
Ынчангаш дуу-даа оранга баарга, сактырга тывалажып турар боор ышкажыл. Ынчангаш тывалап билири чугула деп бодаар мен. Тыва дыл хүнүн эгелээнин-даа, демдеглеп-даа турарын кончуг эки деп санаар мен. «ӨҢҮ» деп тураскаалды-даа тургусканы кончуг эки.
– Силерниң бодалыңар-биле тыва дылдың амгы үеде байдалы?
– «Дыл чидерге – нация чидер» дижирлер, ынчалза-даа бодум хуумда ол дээш дүвүревес-тир мен. Чүге дээрге буряттарга, хакастарга бодаарга, бистиң бодувустуң төрээн дылывыс амдыызында бар, дириг ышкажыл. Чижээлээрге, Бурятияда болза бурят дылды факультатив хевиринге өөредип турар. 4-5 чыл бурунгаар университеттеринде безин бурят дылды өөредип эгелээн деп дыңнадым.
– Тывалаары багай азы тывалап билбес чаштар-биле ажылдаары берге-ле боор аа, башкы?
– Бирээде, тывалап билбес уругларга үжүглел, тыва дыл кичээли эрттирери дыка берге. Тыва лицей класс ап эгелээнден бээр эң-не орустаар клазым ам бо үеде 9-ку классчылар-дыр ийин. Кезек оолдар тывалап билбес. Номчаан чүүлүнүң утказын чугаалаарда, орус дылга чугаалаар, бижиир. Бир өөреникчим «Шиижек оглу» деп чечен чугааны номчаанывыс соонда, чүү деп чечен чугаа номчудувус деп айтырыптарымга, «Ишкин оглу» деп харыылаан. Шиижек оглу дээр дээш «Ишкин оглу» деп дүжүрген. Ынчаар сактып алганы ол ышкажыл.
Ийиде, уруглар шуут-ла тывалап билбес эвес, дыңнап, билип турар, чүгле чугаалавас.
– Бодуңарны тыва дылдың мөгейикчизи мен деп санаар силер бе?
– Ийе, санаар мен. Бир орус эжимге мынчаар тайылбырлаар-дыр мен. «Дыңнап көр даан, орустап ЗДРАВСТВУЙТЕ дээш дыка хөй ажык эвес үжүктерни тудуштур адап чыдарының орнунга, тыва дылда «Экии» дээрге чаңгыс-ла ажык эвес үжүк бар ышажыл, а артканнары ажык үжүктер, кайы хире эптиг, чараш-тыр» дээр мен. Оон ыңай ол эжимден тыва дылдың аялгазы кандыг-дыр деп база айтырар мен. «Тыва дылды дыңнаарымга дыка хоюг, аянныг кылдыр дыңналыр-дыр, татарлар болза ырланып турар ышкаш чугаалажыр, а тыва дылда аялгалап ырлаан ышкаш-тыр» дээр кижи. Ынчангаш ындыг чараш төрээн дылымга чоргаарланыр мен.
– Тыва дыл кичээлинден сактыышкыннар…
– Бир катап тывалап билбес өөреникчимниң кырган-авазы 9 дугаар школада ажылдап турар деп билир болгаш, «Кырган-аваң кайда ажылдап тур?» дээримге билбес боорга, «Кайы школада ажылдап тур?» дээримге, «Школа» деп харыы берген. Бүдүн домактан чүгле чаңгыс сөстү таныыр болганы ол ышкажыл. «Кырган-аваң 9 дугаар школада ажылдап турар ийик чоп» дээримге, «Да, она работает в 9 школе» деп харыылаан.
Амгы 2 «Б» клазымда Доржу дээр өөреникчим «Башкы, мен туалет болур бе?» — дээн.
Кадыг демдектиг каш тыва сөс бар ышкажыгай. Оларны адады бээрге, дыка солун кылдыр чугаалап эгелээрлер. Чамдыкта «Сугдан ускаш чечектерни суггарар» дээн болза, чүгле суг деп сөстүң утказын иле шаап алгаш, сугну узуп эккээрлер. Суг деп сөстү билир, а суггарар деп сөстүң утказын билбези ол. Тывалап билбес уругларның бажыңында шупту улузу тывалаар боор чорду.
– Тыва дыл шактарынга хамаарыштыр хөй-ле дүвүрээзиннер чоруп турар болгай. Аңаа хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Чидиг айтырыг-дыр. Тыва дыл өөренип турар класстарның саны эвээжеп турар. Ооң мурнунда болза 50 хуузу тыва класс болур турган. А ам ындыг эвес-тир ийин. Бир талазында ада-иелерниң шилилгези ышкажыл. Тыва дыл өөренир класстарның саны кызырлырга, тыва дыл шактары эвээжевейн канчаар. Кожууннарда болза өөреникчилер саны эвээжээш, класстар кызырлырга, башкының ажылы чидип турар-дыр.
– Силерниң бодалыңар-биле тыва дылды арттырып алыр дизе, чүнү кылыр болза экил?
– Бирээде, школага тыва дыл шактарын көвүдедир. Ийиде, радио, телевидениеге, соцчеткилерге тыва дылга чүгле уругларның эвес, а улуг-даа улустуң сонуургалын хаара тудуптар солун дамчыдылгалар кылыр. Өг-бүле дөмей-ле бирги черде дээрзин утпас. Ажы-төлге орус, тыва ийи дылды суглук чокка чугаалаар кылдыр өөредири күзенчиг. Ол бүгү уруглар садындан эгелээр болза эки. Шаанда 24 дугаар уруглар садынга тыва дыл кичээлдери эрттирип турган мен. Ынчан орус дылдыг уругларны бир аңгы, тывалаар уругларны бир аңгы бөлүкке чарып алгаш, оон кадып алгаш, эксперименталдыг программаны кылып чорудуп турган бис.
Шаанда Салим Сүрүң-оолдуң «Хава ыт» деп чечен чугаазын Люндуп Солун-оол артист дыка солун кылдыр номчуп күүсеткен чүве. Амгы үеде тыва дылда ажылдар бар-даа болза, күүселдези арай чегей болуп турары чадавас.
Оон ыңай садыг-саймааларның аттарын үен-даян кылдыр адаар-дыр. «Херелчик» деп чүү деп чүвел ол? Тыва сөске орус кожумак кошкаш, холуштурар, хайнакташтырар-дыр. Ажы-төл ону номчуп турар ышкажыл.
Нарын айтырыг болза, тыва дылдың өөредилге номнарының тургузуу арай-ла таарымча чок-тур. Бир кичээлге өй кылдыр тургускан өөредилге ному болган болза, уругларны өөредири белен болгу дег.
БАШКЫЛААШКЫН АЖЫЛЫНДАН…
– Баштайгы өөреникчилериңерни ам-даа сактып чоруур боор силер аа, башкы?
– Ийе, сактып чоруур мен. Баштайгы өөреникчилерим Кызылдың 2 дугаар школазының 3-кү классчылары. Чоокта чаа 38 чыл бурунгаар дооскан өөреникчим кээп чорду. «38 чыл бурунгаар эге класс дооскан мен, башкы. Четтирдим. Бисти өөредип чорааныңар дээш. Аныяаңарда дыка чараш турган силер, башкы» — дээн.
Бир өөреникчимге доктаамга таваржы бээримге: «Башкы ынчан бир катап «Шимээргевеңер, шимээргевеңер. Силерге солун чүве чугаалап бээр мен» дээн силер. Олчаан ол солун чүвени дыңнаваан бис. Школа дооскан соонда, чыглып келгеш-ле, Айлаң Дөдеевна силерге чүү деп солун чүве чугаалап берген ийик дээрге, кым-даа билбес боор. Чүнү чугаалап бээр деп турган силер?» — деп айтырган. Оларны тенектендирбес дээш, таарыштырып турганым ол-дур ийин. Ол-ла өөреникчилерим аразындан Элаай Анай-ооловна Хертек (Даржаа) башкы болган, Кызылдың 20 дугаар школазында ажылдап чоруур. Ол өөреникчилерим удавас 56 харлаар-дыр.
– Ниитизи-биле каш катап бирги классчыларны хүлээнгеш, эге школаны доостурган силер, башкы?
– 17 классты хүлээнгеш, эге школаны доостурган-дыр мен.
– Эң-не билдингир өөреникчилериңер кымнар ирги?
– ТШО-га чок апарган өөреникчилерим: Кыргыс-оол Сымчаан-оол, Александр Тагба дээш өскелер-даа. Оон ыңай школаны алдын медаль-биле дооскан Долаана Дамба, диш эмчизи Айлаана Дондай, истекчи Белек Ондар, Александр Трояков, В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга үн оператору турган Байбек Сарыглар (ам аравыста чок), артист Даржай алышкыларның бирээзи, Татьяна Дөжүлдеевнаның оглу улуг эмчи Начын Моңгуш, В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының костюм каастакчызы Кулчаана Шоюн, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Сюзанна Ооржак дээш шуптузун адаар болза дыка хөй-дүр ийин. Кижи бүрүзүн сактып шыдавас-тыр мен.
– Бирги классчының школага чаңчыгып эгелээнин канчап билип алырыл?
– Уруглар сентябрьның 1, 2-ниң хүнүнде черле өөредилгени бичии сонуургаар. Оожум орарлар. 3 дугаар хүнүнде ийи дугаар кичээл соонда эзеп-херлип-ле эгелээр. Үр олуруп шыдавас. «Коңга эдипкен. Олуруңар. Менче көрүңер. Дыңнаңар. Бижиңер» деп башкызының айтыышкыннарын ол-ла дораан дыңнап кылып эгелээн болза, шак ындыг организастыг үелерде уругнуң школага чаңчыгып эгелээни көстүп кээр.
– Уругларны мактаары чугула бе?
– Ол өөредилгениң база бир чугула кезээ-дир. Сураглыг педагог Макаренко мактал биле кеземче чергелештир чоруп орар деп чугаалаан болгай. Ынчангаш «Онаалгаң чүге күүсетпээн сен? Онаалгаңны кыл!»— деп шыңгыы чугааланыр. Эртенинде онаалгазын кылып алгаш чедип кээрге, «Дүүн кылбаан онаалгаңны кылып алган, эр хей-дир сен!» — деп мактаар. Бичии-ле эптиг өйде кошкак өөренир-даа уругларны «Экизин, дыка чараш кылдыр бижипкен-дир сен, эр хей!» — дээр. Шын эвес-даа болза «Эки болган-дыр, дараазында оон-даа эки бижиптер сен» дээн ышкаш хей-аъдын көдүрери чугула.
– Чаш кижи муңгарай бээрге, канчаар чазыктырыптар силер?
– Муңгарай берген өөреникчини дораан эскерип каар мен. Бо шагда чамдык уруглар дыка кылыктыг, ыглаган апарган. Ыыткыр чүве чугаалаптарга, ыглай бээр. «Бо дээрге школа-дыр. Сээң аваң эвес, а башкың-дыр мен. Чунуп каапкаш, оожургап ал» — дээш, чымчак болгаш шыңгыы үн-биле чугаалааш, оожургай бээрге, бажын суйбааш, «Дугуржуп алыыл, моон соңгаар ынчанмас сен» — дээш көгүдер мен.
Чаа чыл чоокшулап олурда үштери хөй уругларның хей-аъдын көдүрер дээш, улдуң демдектерин бичии көдүре аарак салыптар мен. Ынчангаш ийи дугаар улдуңда 4-5-тиг уруглар көвүдей бээр. Уругларның демдээн бичии көдүре салып, хей-аъдын көдүрерге, олар ёзулуг-ла 4-5 демдектерге өөренип эгелээр чүве. Ынчангаш «аванс» демдектерниң эки талазы бар. Улуг класстарга азы ортумак болгаш дээди өөредилге черлеринге үштерни ап четтигиптерлер-дир ийин, хөөкүйлер.
– Бичии уруглар-биле ажылдаарга дыка солун боор аа, башкы?
– Ийе. Чаш кижи ада-иези бажыңынга чүнү канчаар болдур, класска база ону ыяап бир-ле кичээлге көргүзүптер. Бир өөреникчим турган. Чурук кичээлинде байырлаар дээш делгеп каан стол чуруур. Ол өөреникчиниң бажыңында байдалын билир болгаш, дораан эскерер мен. Бичии кижиге байырлал дээрге делгеп каан стол болуп турганы ол-дур ийин. Шак ындыг чүүлдер дыка хөй.
Бичии уругларның өзүп келгеш кандыг кижи болурун башкылары эскерип кааптар. Чижээлээрге, ам бо клазымда келир үениң даргалары дыка хөй. Номчулга кичээли болбайн барган болза, чүге болбады дээш шыңгыызы кончуг айтыра бээр.
АДА-ИЕЛЕР ДУГАЙЫНДА
– Совет үениң ада-иези биле амгы үениң ада-иезиниң ылгалы чүде ирги?
– Ажылгыр чорук, дыңнангыр чорук, онаалгазын күүседири, улуг улуска хамаарылгазы, кижилерни хүндүлээри дээш бо бүгү өг-бүледен эгелээр. Шаанда 1980 ажыг чылдарда ада-иелерге оглуңарның номчууру кошкап тур, номчудуп көрүңерем дээн болзумза, дораан номчудар, башкының чугаазын дыка дыңнаар. Ол шагның ада-иелери башкыны хүндүлээр, чугаазын дарый күүседир чораан.
Амгы үеде ада-иелерге силерниң оглуңарның номчууру кошкак-тыр дээр болза, «Школага чүнү өөредир ирги?» деп удур айтырар. Амгы шаг дээрге амгы шаг ышкажыл. Бүгү талазы-биле бурунгаар сайзырап бар чыдар. Чүге бир кижиниң уруу азы оглу номчуп алгаш школага чедип кээрил, а сээң урууң номчуп албаан, белен эвес кээрил дээш, бичии боданыр болза эки.
Амгы шагның ада-иелери ажы-төлүн аажок өпейлээр, кээргээр-дир. «3» демдек алгаш, ыглап тур дээр. «3»-даа алган болза, бодунуң кылган ажылының түңнели ол ышкажыл. Ажы-төлүн ынча деп өөредирин билбес, ыглап тур дээш чарбыттынарлар. Ажы-төлүнге эвес, а чүгле башкыларга негелде тургузар.
Черле ынчаш деңнээр чүве болза, ынчангы үеде ниитизи-биле ада-иелерниң-даа, башкыларның-даа, өөреникчилерниң-даа харыысалгазы бедик чораан. Амгы үениң ада-иелерин кошкак негелделиг деп база болбас, ынчалза-даа эреңгей талазы эңдерик болуп турар.
– Амгы үениң ада-иелеринге эң-не чугула чагыыңар?
– Бирээде, ажы-төлүн эки кижизидер. Ийиде, башкыларны хүндүлээр. Бир эвес кандыг-даа башкыны хүндүлээр болзуңарза, ажы-төлүңер эки орукче углаптар. Башкыларны хүндүлевейн, оларны бактаар болзуңарза, ажы-төлүңер студентилей бергеш база башкыларын бактаар, ажылдай бергеш база удуртукчуларын бактаарлар. Ол чараш эвес чаңчыл салгалдан салгалче дамчып чоруй баар. Ынчангаш аргалыг болза ажы-төлү дыңнап турда, кандыг-даа кижиниң дугайында багай чүве чугаалап болбас. Башкылар база кижилер-дир. Эки, багы база турар. Ылаңгыя эге класстың өөреникчилеринге башкыларының авторитедин көдүрүп, оларны дыңнаар кылдыр чагып-сургаар болза, ажы-төлүнүң оруу ажыттынар.
– Ада-иеңер дугайында чугаалап бээр силер бе, Айлаң Дөдеевна?
– Ада-иемниң чеди ажы-төлүнүң, ийи дугаары мен. Ийи кыс, беш оол бис. Ачавыс Дөде Семис-оолович Ооржак Барыын-Хемчиктиң Дөң-Терезин совхозка партком даргалап, бүгү назынында удуртукчулаан. Сөөлүнде бригадирлеп турду. Ававыс, ачавыстың алгыжып-кыржып турганын черле сагынмас бис. Ыыткыр үн-даа үндүрбес, томаанныг улус. Бажың ажылын биске хуваап каар. Ававыс Шужаа Шыыраповна Ооржак уруглар садынга кижизидикчи башкы чораан.
Ачавыс «Пионерская правда» солунун чагыдып бергеш, кежээлерде шуптувуска номчуткаш, тыва дылче очулдуртур. Ажы-төлү бисти ынчаар кижизидип чораан. Ачам партком даргазы турган болгаш, үргүлчү политика-биле холбашкан чүүлдер дыңнаар, номчуур. Бисти база аңаа өөредир. Дыңнаанывыс соонда, айтырыглар база салыр. Канчаар дыңнаанывыс оон илерээр.
Авам, ачамның салгалында мен баштаан башкы мергежилдиг улус эңдерик бис. Чаңгыс уруум Томск хоорайда ажылдап, амыдырап чоруур.
– Эң-не ынак чогаалчыңар, чогаалыңар?
– Эң-не ынак чогаалчым Степан Сарыг-оол. «Аңгыр-оолдуң тоожузун» та чеже катап номчаан мен. Караамга чуруп тургаш номчуур мен. Орус классиктерден Фёдор Достоевскийниң чогаалдарын сонуургаар мен.
– Башкы мергежилди чүге шилип алган силер?
– Бодумнуң күзелим – садыгжы. Самбыңга санаарынга дыка ынак мен. Кызылдың 2 дугаар школазын доозуп турумда, Сайхоо Даржааевна Оюн дээр даай-авам Кызылдың башкы училищезинче мени киирипкен. Даай-авам «Ээлдек шыңгырааш» деп танцының бир дугаар күүседикчилериниң бирээзи кижи. Ооң бир дугаар мергежили башкы. Ынчангаш ирги бе, менден айтырбайн-даа башкы кылдыр өөреткен. Олчаан ынчаар башкы мергежилинге арткан мен. Башкы болганымга хомудавас мен. Училищени дооскаш, өскээр өөренип болур турган мен. Ынчалза-даа эге класс башкызы болур дээш, дээди эртемни база чедип алган мен.
Тыва дыл хүнүн таварыштыр бүгү тыва чонумга, кады ажылдап чоруурум тыва дыл болгаш чогаал башкыларынга дээш бүгү-ле тыва дылдың мөгейикчилеринге изиг байырым чедирип тур мен. Төрээн дылыңарны үнелеп, кадагалап чорууруңарны сеткилимниң ханызындан күзедим!
Айдың ОНДАР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn