Тыва чоннуӊ амыдыралыныӊ кол өзээ — мал ажыл-агыйы. Тываның агаар-бойдузу, тайга-таңдылары, өзен каъттары, шынаа-ховулары мал одарладырынга кайгамчык таарымчалыг.
«Хойлуг кижи – каас, инектиг кижи – тодуг» деп тыва улустуң үлегер домаанда чиге-ле сөглээн. Шынап-ла, мал-маганныг улус бай-шыырак, тодуг-догаа чурттап чоруур болур-дур. Тыва чон шаандан тура-ла өреге бүрүзү аксынга өй малды тудуп, ооң сүт-саанын ижип, эъдин чиштеп, алгы-кежинден, дүгүнден эктинге кедер идик-хевин даарап кедип чораан. Кыштың чыккылама соогунда, чайныӊ изиг-халыынында-даа, кудук-чайык, хат-шуурганныгда-даа малчынның ажылы төнмес. Шак ындыг эрес-кежээ малчыннарны Наадым уткуштур чырыдар сорулгалыг бис. Бо удаада дагдынган ажылынга холу кошкаш кылынмас, соруктуг, эрес-кежээ кижилерге Таңды кожууннуң мурнакчы малчыны Светлана Бавууевна Ооржакты номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис.
Светлана Ооржак 1954 чылдың июнь 30-де Кызыл кожууннуң Кур-Чер сумузунга төрүттүнген. Ортумак эртемниг. Ол – амгы үеде хууда арат ажыл-агыйның удуртукчузу. Дүрген сумузундан ырак эвесте 12 километрде Кара-Суг деп черде малын азырап чоруур. Ол көдээ ажыл-агый адырынга ниитизи-биле 50 ажыг чыл ажылдаан.
Светлана Бавууевнаның күш-ажылчы базымы Таңды кожууннуң Дүрген сумузунуң «Сосновка» деп шенелде-бүдүрүлге черинден эгелээн. Хөй чылдарда малчынга дузалакчылап, малчыннап, саанчылап чорааш, колхоз, совхозтар дүжерге-даа, ол-ла ажылга хевээр арткан.
2000 чылдан эгелээш хууда ажыл-агыйын сайзырадыр деп шиитпирлээш, бодунуң малын өстүрүп эгелээн. 2006 чылдың февральда көдээ ажыл-агый бүдүрүлгезиниң удуртукчузу кылдыр бүрүткеткен. Аът, инек, элчиген, өшкү, хой азырап өстүрүп чоруур. Таңды кожууннуң Сосновка суурда турар көдээ ажыл-агый бүдүрүлгези 2016 чылдың август 1-де биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чоруктуң чаңгыс аай бүрүткелинче кирген. Светлана Ооржактың удуртулгазы-биле малдың баш саны чылдан чылче өзүп көвүдээн.
Дуржулгалыг малчын хөй чылдар дургузунда бода болгаш шээр мал, чылгы өстүреринге тергиин эки көргүзүглерни көргүскен. Ооң ажыл-ижинге кызымак чоруунуң ачызында кожууннуң малының баш саны чылдан чылче өзүп, көвүдеп, эки көргүзүглер санынче кирип, көдээ ажыл-агыйның сайзыралынга улуг тевиг болуп чоруур.
Ол мурнакчы малчын болурундан аңгыда, он ажы-төлдү чырык черге бодарадып өстүргеш, бодунуң кылып чоруур ижиниң изекчилери кылдыр кижизиткен. Ажы-төлүнүң хөй кезии чажындан-на көдээ ажыл-агыйга мал ажылынга чаңчыккан, авазы дег, тудунгур холдуг, малга ынак кижилер болуп өзүп келген.
Ажы-төлүн онзагай кижилер кылдыр кижизиткени дээш, «Иениң ачы-хавыяазы дээш» деп медальды 1982 чылда 2-ги, оон, 1985 чылда, 1-ги чергези-биле шаңнаткан, а 1987 чылда «Иениң алдары» орденни аңаа тывыскан.
Светлана Ооржак ажыл-ишчи мөзүлүг бүдүжү-биле аныяк-өскенге үлегерин көргүзүп чоруур хүндүткелдиг дагдыныкчы. Дыка хөй аныяк малчыннарга арга-сүмезин кадып, бүдүрген бараанының садыг-саарылгазының чажыттарын ажыдып берип чоруур дуржулгалыг малчын. Тус черниң чурттакчылары ооң ажыл-иштен чалданмас эрес-кежээзин, томаанныг мөзү-бүдүжүн, арга-дуржулгазын, чанында кижилерге кичээнгейлиин, энерелдиг сеткилин болгаш харыысалгалыг чоруун үнелеп чоруур.
Ол чүгле бодунуң аал-коданын долгандыр эвес, а хөй-ниитиниң ажылынга идепкейлии-биле киржип, кожуун, суму амыдыралындан чыда калбас малчын ие. Чурттап турар чериниң девискээриниң чаагайжыдылгазынга бүгү сеткилинден киржип чоруур.
Хөй чылдарда бердинген ажылы, бедик түңнелдери, мал ажыл-агыйының хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу дээш Светлана Ооржак чаңгыс эвес удаа күрүне шаңналдары-биле шаңнаткан: 1995 чылда «Күш-ажылдың хоочуну», 2014 чылда «Наадым-2014» байырлалының тускай шаңналын, 2018 чылда ТР-ниң Баштыңының Хүндүлел бижии, 2021 чылда база-ла Наадым байырлалының тускай шаңналын, 2021 чылда ТАР-ның 100 чылдаан юбилейлиг медалы-биле шаңнаткан. 2023 чылда «Таңды кожууннуң хүндүлүг малчыны» деп аттың эдилекчизи болган. 2026 чылда «Тускай шериг операциязынга дузазы дээш» деп тураскаал медаль-биле шаңнатканы ооң хөй-ниитижи чоруунуң бадыткалы.
/ Айдың ОНДАР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn