Чиигелделиг ипотека программазы Тывага эгелээнден бээр чон аразында ол дугайында чугаалар үзүлбестээн. Каш кижи барыл, ынча бодал бар болур дээри-ле шын. Чамдык улус чиигелделиг ипотека программазы аныяк өг-бүлелерге оран-сава садып алырының бир аргазы, чуртталгада чаңгыс катап таваржыр аас-кежик деп санап турар, а бир кезек улус чаа туттунган бажыңнарның шынары багай, совет үении ышкаш эки эвес деп турар. Ынчангаш «вторичка» деп адаарывыс совет үениң бажыңын ипотека-биле садып алганы дээре деп санаар дээш бодалдар янзы-бүрү. Шак ол чүзүн-баазын бодалдарның азы айтырыгларның чамдыызынга харыылаарын оралдажып көрээли.
«Ипотека дээрге өре далайы-дыр. Бүгү чуртталгазының дургузунда хуулар төлеп, өрениң «кулу» апаар эвес» дээр улус база чоруур. Бо бодалга хамаарыштыр тайылбыр: акша-хөреңгиниң үнезиниң бадары чиигелделиг ипотека ставказындан бедик. Бажыңны ооң соонда эвес, а ам садып алыры чугула.
Тываның байдалын тодаргайлаарга, регионнуң ниити чээли өрези 2026 чылдың эгезинде 140 млрд рубль турган. Ипотека өрези 2026 чылдың эгезинде 3,9 млрд рубль, азы ниити чээли өрезиниң 2,7 хуу болган. Өскээр чугаалаарга, кол чээлилер дээрге ипотека эвес, а хереглекчилер чээлилери-дир.
Сөөлгү чылдарда Тываның чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазының деңнели бедип, тус черде бизнес сайзырап эгелээн. Регион бюджединде бизнес орулгаларының үлүү өзүп турар. Кулданыг дээрге хамаатыларның банкыга болгаш ооң хуузунга ажылдап тургаш ядыы апаары-дыр. Чиигелделиг ипотека алгаш, силер банкыга орулга киирип бербес силер, а харын-даа банк силерге дуза кадарга, орулга ойнап ап турар силер. Ол дээрге кулданыгга хамаарышпас чорук-тур.
Чиигелделиг ипотеканың хайы-биле чурттаар оран-сава өртээ өскен деп санап турар улус база бар. Херек кырында Тывада чурттаар оран-сава өртээ чиигелделиг ипотека программазы чокта-ла, аар турган. Ооң чылдагааны – сөөлгү 20 ажыг чылдарда чаа тудуглар немешпээнинден чурттаар оран-саваның чедишпезинде.
2 хуулуг ипотека тудугжуларны «шимчедип», тура-сорукту киирипкен. Программаның ачызында тудуг компаниялары хары угда 50 эвес, а 1000 чаа бажыңны тудуптарга, ынчан чурттаар оран-сава өртээ чаңгыс черге доктаап, турумчуп эгелей бергени бо.
Тудуг адыры туруп, чурттаар оран-сава өртээ өзерге, Тываның дыка хөй чурттакчы чону соңгаар улуг хоорайларже эки амыдырал дилеп чоруп турган болза, а ам 2 хуулуг чиигелделиг ипотеканың ачызында тудуг адыры хөгжүп эгелээрге, бажыңнар өртээ доктаап, тывалар дедир чанып кээп, чиигелделиг ипотека-биле чурттаар оран-сава садып ап турар апарган.
Дараазында чон аразында дидир-дидирлерниң аразында «үңгүр» дег бичии бажыңнар деп чугаалар база тарай берген. Хөй аал чурттаар бажыңнарда улуг-бичии дээш аңгы-аңгы хемчээлдиг квартиралар бар болбайн канчаар. Ынчалза-даа кижи бүрүзү акша-төгерииниң шаа-биле бодунга тааржыр хемчээлдиг квартира садып алыр дээрзи билдингир.
Регионда амгы үениң чуртталга комплекстерин тудуп, ажыглалче киирип турар. Тываның чуртталга бажыңнарының фондузу-биле деңнээрге, ол амгы үениң негелдезинге дүгжүп турар. Эң-не эки черлерде чуртталга комплекстерин тудуп, долгандыр девискээрин чаагайжыдып, чадаг кижи кылаштаар кокпаларны плиталар-биле шып, сайгылгааннарны киирип, узун сандайларны, бок октаар черлерни дээш оон-даа өске чурттаарынга таарымчалыг байдалдарны чаа бажыңнарның девискээрлеринде немей тудуп турар. Ол дээрге Тываның эрге-чагыргазы чуртталга комплекстерин тудуп эгелээр бетинде-ле инфраструктура чаагайжыдарынга көрдүнген күрүне программаларын өөренип көрүп, акшаландырыышкынны чедип ап турары-дыр.
Кызыл хоорай сайзырап, найысылалдың овур-хевиринче езулуг-ла кирип эгелээн дээрзин, ырак-чооктан келген аалчылар демдеглеп турар. Чиигелделиг ипотека-биле чурттаар оран-савалыг апарып турар хамаатыларның саны хүнден хүнче немежип орары өөрүнчүг-дүр.
Оларның бирээзи 22 харлыг аныяк ава – Олчаана Ооржак. Ооң 1 харлыг өпеяазының ачазы шериг албан-хүлээлгезин эрттирип турар. Олчаана чоокта чаа Спутник микрорайонунда туттунуп турар хөй квартиралыг бажыңдан 35,5 дөрбелчин метр чаңгыс өрээл квартираны чиигелделиг ипотека программазы-биле алган. Чуртталганың чаа чадазының эргинин арта базып, өг-бүле тудар деп шиитпирлеп алган аныяктарга чиигелделиг ипотека деткимче болганы чугаажок. Аныяктар чаа квартиразынче 2027 чылдың дөрт дугаар кварталында чурттап кирер. Ипотека алырда, баштайгы төлевирни ие капиталы болур 700 ажыг муң рубльди ажыглааннар. Айда 17 муң бичии ажыг рубльди төлеп эгелей бергеннер.
Бир эвес шак-ла ол хире хемчээлдиг бажыңны «вторичка» деп ипотека-биле садып алган болза, айда төлевири 17 муңдан каш катап хөй болур дээрзи билдингир. Ынчангаш канчаар-даа бодап кээрге, чиигелделиг ипотека чурттаар оран-сава садып алырынга кончуг таарымчалыг арга-дыр. Олчаана Ооржак ышкаш аныяк авалар күрүнениң шак мындыг эки программазынга таварышкан аас-кежиктиг улус-тур. Шак-ла ындыг аас-кежиктиг улус ам-даа немежип турар. Олар боттарынга орулгалыг базымнарны кылган-дыр.
Чиигелделиг ипотекага хамаарыштыр Сбербанкының парлалга албанының дыңнатканы-биле алырга, 2026 чылдың эгезинде ипотека алыры-биле 1500 хамааты билдириишкин киирген. Бо хүнге чедир 1,9 миллиард рубль түңнүг кредитти берипкен. Чээлиниң эң улуг хуусаазы 30 чыл, хуузу 2, чээлиниң түңү 20,1 хуу баштайгы төлевир-биле 6 сая рубльден ашпас ужурлуг.
Национал банкының демдеглээни-биле алырга, 2023 чылда – 12655, 2024 чылда– 11460, 2025 чылда – 3670 хамааты чиигелделиг ипотека программазы-биле бажың садып алган. Ниитизи-биле 84,14 миллиард рубль түңнүг ипотека алган болза, ол-ла чылдарда ниитизи-биле 2023 чылда – 42,69 миллиард; 2024 чылда – 49,74 миллиард; 2025 чылда – 31,9 миллиард түңнүг хөй хуулуг хереглел чээлилерин алган болуп турар. Оон ыңай ипотека-биле хереглел чээлизин деңнээрге, хереглел чээлизин төлеп күш четпейн турар хамаатылар бар-даа болза, ипотекада шак ындыг хамаатыларның саны эвээш деп сан-чурагайлар бадыткап турар.
Россияда чиигелделиг ипотека программазын ажыглап турар регионнарны салаа базып санап болур. Шак ол аас-кежиктиг регионнарның аразынче Тыва база кирген. Бо айтырыгны шиитпирлээринче кайы хире хөй ажыл, күжениишкин үндүргенин билир бис. Чиигелделиг ипотеканың эң кол кижизи ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг дээрзин шупту билир бис. Мындыг шиитпирни хүлээп алгаш, салган сорулгазын эчизинге чедиргени бо.
Салгалдан салгалче чурттаар оран-савазы, бажың садып алыр харык-шинээ чок, чылдан чылче чаглактаныр булуң хөлезилеп чоруур тыва чонувус хөй дээрзи чажыт эвес. Чурттаар оран-саваның кайы хире чугулазын медереп билбес чораан көшкүн амыдыралдыг чон болгай бис. Сөөлгү үелерде бажың айтырыы эң-не кол дээрзин медереп билзивиссе-даа, ону садып алыр арга-шинээвис чок чораанын билир бис. Ам-на чиигелделиг ипотека күрүне программазы-биле чурттаар оран-сава садып алыр арга тургустунуп келгенинге өөрбейн, чүү дээш өөрүүр боор.
А. ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...