Республиканың көдээ ажыл-агыйларында мал оолдаашкыны дооступ, часкы хову ажылдары кидин түлүк чоруп турар. Мурнуу кожууннарже сургакчылаашкын үезинде тус черниң көдээ ажыл-агыйларында амгы байдалды сонуургап, Тес-Хем кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелинге четтивис. Көдээ ажыл-агый эргелелиниң специализи Амилия Чооду кыштаглаашкын, часкы хову ажылдары дээш ниити байдалды тайылбырлаан.
Кыштаглаашкын
Эрткен чылын кыштаглаашкын мурнунда кожууннуң көдээ ажыл-агыйларында мал бажының ниити саны ортумаа-биле 60676 баш: бода мал— 9787 баш, ооң иштинде инектер — 4889 баш, шээр мал — 42909 баш, ооң иштинде төрүүр хойлар — 22832 баш, чылгы мал — 7757, ооң иштинде белер — 3665 баш, сарлык — 215 баш, ооң иштинде төрүүр сарлык — 149 баш, теве — 8 баш, ооң иштинде төрүүр мал — 3 баш. Малдың деңгели ортумак.
Кожууннуң девискээринде 226 малчын турлаглар бар, оларның 4-ү кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилелдер (КХН), 5-и көдээ ажыл-агый кооперативтери, 44-ү фермер ажыл-агыйлары, 169-у хуу дузалал ажыл-агыйлары.
76 малчын турлаглар хем, суг чоогунда турар, 45-и кудуктарлыг, 105 малчын аалдар малын арыктар, буга сугларындан суггарып ап турар. Кожуунда малчыннарже суг дажыыр автомашиналар чок.
Малчын аалдарның электри-биле хандырылгазы: 9 турлаг электри энергиязын, 143-ү хүн батареяларын ажыглап турар, 72-зи генераторлар-биле хандыртынган, 5 аалда электри энергиязы чок.
197 малчын аалдарда соталыг харылзаа бар: О-Шынаа — 33, Ак-Эрик — 41, Шуурмак — 13, Ү-Шынаа — 17, Берт-Даг — 49, Белдир-Арыг— 32, Самагалдай — 12 . 29 турлагда соталыг харылзааның күжү кошкак.
Эрткен чылын ниитизи-биле 9764 тонна мал чемин белеткээн, план-биле 101 хуу. Шупту ажыл-агыйларның мал чеми ниитизи-биле 879 тонна азы 9 хуузу арткан. 8885 тонна мал чемин чарыгдаан, мал дузун 46 тоннаны ажыглаан, ооң 31 тонназы азы 48 хуузу арткан. Шупту бо курлавырлар малдың кыштаглаашкын үезинде деңгел-шыдалынга база бүдүрүмчелиг болурунга дузалаар дээрзи билдингир.
Кожууннуң 50 тонна мал чеминиң курлавыры Самагалдайда сиген кажаазынга шыгжамырга турган, ооң ам 1 тонназы арткан.
Тес-Хем кожуунда бөрүлер аглаар 42 аңчыдан тургустунган 7 бригада бар. Бо чылдың эгезинден тура кокайлар сегиртири-биле 38 үнүүшкүннү кылган. 2025 чылдың январь 1-ден бо хүнге чедир Чыргалаңды, Кызыл-Чыраа, Шуурмак база Ү-Шынаа сумуларның девискээринге 7 баш бөрүнү узуткаан, ооң 3-ү эр, 4-ү кыс бөрү. Кожууннуң девискээринде кокайлар аглаар ажыл уламчылап турар.
Кожуунда мал оолдаашкыны, апрель 15-тиң байдалы-биле алырга, бо чылдың эгезинден тура ниитизи-биле 14155 баш анай-хураган (65 хуу), 2494 баш бызаа (51 хуу), 513 баш кулун (14 хуу) төрүттүнген. Чаш малдың байдалы ортумак, анай-хураган болгаш бызааларны немелде мал чеми-биле хандырып турар. Малчыннар чаш малга чугула херек ветеринарлыг эмнерни болур-чогууру-биле садып ап турар.
Часкы хову ажылдары
Тес-Хем кожуунда ниитизи-биле 2275 өреге бар, оларның 1374-ү (69,3 хуузу) бажыңнарының девискээринде картофель, ногааны тарып турар, 1984 өреге чүнү-даа тарывайн турар. Эрткен чылга деңнээрге, бо чылын огород тарыыр 144 өреге немешкен.
2026 чылда 131,51 га шөлге картофель, ногаа культуралары болгаш мал чемин тарыыры планнаттынган. Ногаа культураларын 3,10 га шөлге тарыыр, ооң иштинде 0,05 га шөл бюджет албан черлеринге, 30,5 га шөлге хуу дузалал ажыл-агыйларынга хамааржыр. Картофельди бо чылын 30,70 га шөлге олуртурун планнаан. Ооң иштинде 30,3 га шөлге хуу дузалал ажыл-агыйлары база 0,40 га шөлге бюджет албан черлери картофельди олуртур.
Ниитизи-биле картофель олуртурунга 58,70 тонна үрезин херек. Бо хүнде шупту ажыл-агыйларда 18 тонна үрезин бар, аңаа немей 40,70 тонна картофель үрезинин садары көрдүнген.
Арат-фермер ажыл-агыйының удуртукчузу Артыш Сүктер «Тес-Хемская» суггарылга системазында 100 га шөлге суланы олуртурун планнап турар. А аныяк арат-фермер Ундес Чаңгы-оол 758 гектар шөлдүг Хүрең-Дугай деп черге суггарылга системазын ажылдадыр сорулгалыг. Амгы үеде ооң документилерин долдурар ажылдар чоруп турар.
Өг-бүлениң шыгжамыры
Бо чылын «Өг-бүлениң шыгжамыры» төлевилелдиң чорудуу-биле хөй ажы-төлдүг база ТШО киржикчилериниң өг-бүлелеринге картофель үрезини садып алырынга кожууннуң тус чер бюджединден 278,3 муң рубльди аңгылаан, а ногаа үрезиннеринче («Борщ набору») 7 муң рубль көрдүнген.
2026 чылда «Өг-бүлениң шыгжамыры» төлевилел-биле картофель олуртур үрезинни 169 өг-бүле алыр: Самагалдай — 39, Белдир-Арыг — 29, Ак-Эрик— 19, Берт-Даг — 30, Ү-Шынаа — 11, О-Шынаа — 15, Шуурмак — 13 база ТШО киржикчилериниң өг-бүлелери — 13.
ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының социал керээ программазын таварыштыр ук төлевилелге Тес-Хем кожуундан 10 өг-бүле киржир.
Кожуунда 28 кудук бар, олар штаттыг чурумда ажылдап турар, 658 өреге база 21 бюджет албан черлери боттары кудуктарлыг. 2025 чылда Самагалдай биле Белдир-Арыг сумуларынга ийи чаа кудукту тургускан.
Амгы үеде часкы хову ажылдарынга белеткел күжениишкинниг чоруп турар. Ылаңгыя көдээ ажыл-агый техниказын септээр ажылдарже улуг кичээнгейни угландырган. Кожуунда ниитизи-биле 15 трактор, 9 андазын, 1 экскаватор бар. Часкы хову ажылдарынга ажыглаар техниканың белеткели 90 хуу.
А. СОЯН.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY