Республикада ийи өг-бүлениң бирээзи-ле документ бижип каан деп бодап көрүңер даан. Дааш-шимээн чок кабинеттерде дүжүметтер эвес, а бөдүүн кижилер – ырак сумуларда малчыннар, Кызылда башкылар, Ак-Довуракта аныяк авалар, Чадаанада хоочуннар ону бижээн. “Чаңгыс демниг Россияның” Улусчу программазынче Тываның чурттакчылары 50 муң ажыг саналдарны болгаш чагыгларны кииргеннер. Ол дээрге ийиги өг-бүле бүрүзүнүң үнү-дүр. Ол дээрге анаа-ла статистика эвес. Ол – тургузуушкунга мандат-тыр.
Программа чүге “улустуң” деп аттыгыл?
2021 чылдың август 24-те “Чаңгыс демниг Россия” партияның съездизинге башкарыкчы уткалыг апарган дараазында чүүлдү Владимир Путин чугаалаан: “Чурттуң шупту регионнарының барык шупту чурттакчылары “Чаңгыс демниг Россияның” партийжи программазының ёзулуг авторлары апарганнар, ынчангаш ындыг утка болгаш чылдагаан-биле программаны улустуң деп ылаптыы-биле адап болур”. Президент ынчан чугула чүүлдү демдеглээн: чараштыр бижип каары – бир херек, күүседири – өске херек. “Амдыгаа чедир “Чаңгыс демниг Россияга” ол чогуп келген”– деп, ол айыткан. Бөгүн, чурттап эрткенивис эрткен үеже хая көрүнгеш, көрүп тур бис: “амдыгаа чедир” чүгле чогуп келген эвес. Системниг апарган-дыр.
Чагыгдан – национал төлевилелче: Улусчу программаның формулазы
Улусчу программаның кол чажыды чүдел? Ооң бир онзагай чүүлү бар. Партияның тыва регион салбырының секретары, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг регионалдыг политчөвүлелдиң 2026 чылдың февральда хуралынга эң-не билдингири-биле тодарадыр чугаалаан: “Чүгле “Чаңгыс демниг Россия” ындыг системниг ажылды организастап шыдаар: чагыглардан партийжи болгаш национал төлевилелге чедир. Чыгдынган чагыглардан Улусчу программа тургустунар, ооң кезектери партийжи болгаш национал чугула төлевилелдер апаар. Чогум-на ынчаар ол боттанып турар”.
Ол формула херек кырында канчаар боттанып турарыл? “Бистиң сумуга ФАП херек – чээрби километр ырак черде фельдшерге чедери берге-дир” деп биске силер чугаалаар силер. Партияга ол дыңналыр. Бүгү республикадан чагыгларны чыыр, оларның эң-не массалыы Улусчу программаже кирер, оон улаштыр регион деткимчени ап турар федералдыг төлевилелдерже болгаш программаларже кирер. Чаа ФАП туттунган. Силерниң чагыыңар херек кырында боттанган! Шак ынчаар силерниң чагыыңар федералдыг деткимчени алган программа апаар. Бо дээрге үстүнде куду эвес, адаандан өрү “вертикалдыг эрге-чагырга” ол- дур – тодаргай кижиниң тодаргай айтырыгларын бүгү чурттуң деңнелинге шиитпирлеп турар.
Эрге-чагыргага “Стол кырында ном”
Беш чылдың түңнелдерин үндүрүп тура, партияның тыва регион салбырының секретары Владислав Ховалыг Улусчу программаны “Партияның ажылының үндезини болгаш хөделиринге дорт удуртулга” деп адаан”: “Чаңгыс демниг Россияның” чер-черлерде шыңгыы төлээлээшкини бар: шупту деңнелдерниң удуртукчуларының болгаш депутаттарының, партияның кежигүннери болгаш талалакчылары активчи хамаатыларның эң хөй кезии. Оларның ачызында бүгү республиканы, шупту айтырыгларны болгаш угланыышкыннарны хаара тудуп, “Чаңгыс демниг Россияның” ажылының үндезини апарган, үндезини бооп артар, шупту деңнелдерниң депутаттарынга болгаш удуртукчуларынга дорт удуртулга болу берген “стол кырында ном” Улусчу программага хөй чагыгларны болгаш саналдарны чыып ап турар бис”.Бо сөстер анаа эвес дыңналган. Беш чыл дургузунда регионалдыг Улусчу программа 95 хууга күүсеттинген. Экономиканың, социал адырның, инфраструктураның кол угланыышкыннары хаара туттунган. А кол-ла чүүл– кижилер-биле сүмележир чаңчыл тывылган.
Лозунгулардан күштүг херечилээр саннар
“Чаңгыс демниг Россияның” чиңгине чөвүлелиниң секретары Владимир Якушев чуртта ниитизи-биле программаның күүселдезиниң дугайында илеткеп турда, тургузуушкуннуң фронтузундан медээлер ышкаш кындыр саннар дыңналып турган. Ол анаа чугаа эвес – чурт, шынап-ла, болуп турбаан кызагдаашкыннарны болгаш хамчыкты шыдажып эрткен, тургузуушкун соксаваан. Бүгү Россияның масштавынга 2026 чылда мындыг чедиишкиннерлиг-дир бис:
- Өөредилге: 1704школаларны (өөреникчилерниң 1,1 миллион чаа олуттары) болгаш 1688 уруглар садтарын туткан. 6527 школаларның капитал септелгезин кылган– оларның 3900-ү суурларда болгаш бичии хоорайларда. Студентилерниң чурттаарынга таарымчалыг болзун дээш, дээди өөредилге черлериниң 206 ниити чуртталга бажыңнарын чаарткан.
- Медицина:медицинаның 6400 чаа албан черлерин тургускан болгаш 7900-нүң капитал септелгезин кылган – шупту 14 муңдан хөй объектилер. Ол дээрге суурларда ФАП-тар, хоорайларда амгы үениң поликлиникалары.
- Хоорайларда: 41,1 муң бажыңнар чанының болгаш 37 муң хөй-ниити черлери, кижилерниң уруг-дарыы-биле селгүүстээр, өңнүктеринге ужуражыр, өөрү-биле дыштаныр парктарның, сесерликтерниң, аллеяларның девискээрлерин чаагайжыткан.
- Спорт: 6 муң школаларспорттуң чаа инфраструктуразы-биле хандыртынган – чаа залдар, шөлдер, стадионнар. Уруглар кадык болгаш күштүг болзун дээш.
- Газификация:социал газификация программазы-биле 1,2 миллион бажыңнар ак-көк одаар чүүлдү алганнар. Газты шөйүп чедирип болур черлерде ийиги бажың бүрүзүнче чылыгны киирген.
Тывада ажыл-херектер болгаш саннар база багай эвес. Ол саннарның чамдыызы:
- 50 муң ажыг чагыгларны чыгган (ийиги өг-бүле бүрүзүнден);
- 95 хуу — регионнуң Улусчу программазын боттандырганының деңнели;
- 19 муниципалитеттерниң шуптузунда 113 хөй-ниити девискээрлерни чаагайжыткан, бичии уругларның болгаш спорт шөлдери;
- 34 ФАП-ты, 12 амбулаторияны туткан, 21 объектиниң капитал септелгезин кылган;
- 8 уруглар садтарынтуткан, бичии уругларның 21 садын делгем кылдыр туткан (+ 1830 чаа олуттар);
- 12 чаа школаны туткан (9000-дан хөй олут), 55 школаның капитал септелгезин кылган;
- 283 орукту септээн (700 км ажыг узун дурттуг), ооң иштинде 49 көвүрүгнү септээн, чаарткан, туткан;
- 17 көдээ культура бажыңнарын туткан, Кызылда Культура хөгжүлдезиниң төвүн, модельдиг 19 библиотеканы тургускан, культураның 44 объектизиниң капитал септелгезин кылган;
- Спорттуң инфраструктуразынга 158 чаа объектилер немешкен;
- 2021 чылдан республикада 1500 ажыг объектилерни туткан, септээн болгаш чаагайжыткан!
Чуртталгада өскерилгелер: ТШО, өг-бүлелерни деткиири, чаа кол чүүлдер
Улусчу программа – полкада доозунналып чыдар эрги документ эвес. ТШО эгелээрге, хөй эксперттер догааштырып турганнар: социал программаларны чурт соксадыптар бе? “Чаңгыс демниг Россия” бир аңгы кылган. ТШО-нуң киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелерин деткиириниң аңгы кезээ 2024 чылда Улусчу программага тыптып келген. Ында саннар кайгамчык: партия фронтуга дуза кылдыр 14,7 миллиард ажыг рубльди дамчыдып берген – ол дээрге ужудукчу чок он-он муң аппараттар, харылзаа дериг-херекселдери, тепловизорлар болгаш дайынчы камгалал идик-хеви. Гуманитарлыг дузаның ниити хемчээли 142 муң тонна ажыг.
Чүгле чаңгыс Тыва 400 тонна гуманитарлыг чүъктү, 250 ажыг санныг транспорт аймаан чоруткан, а 2023 чылда “Автопоезд” акция үезинде – чуртта эң улуг колоннаны. 120 ажыг волонтёр пунктулары ажыттынган, федералдыг хемчеглерден аңгыда, ТШО-нуң киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелерин деткиириниң 27 регионалдыг деткимче хемчеглерин чорудуп турар. Российжи шериг-төөгү ниитилелиниң деткимчези-биле Тываның орус оолдары – алдарлыг миномётчулар Шумов алышкыларга тураскаалды тургускан. Тиилелге шөлүнде мемориалга Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң аттарын немей сиилбип бижээн. Кызылда, Улуг-Хемниң эрииниң кырында, ТШО-нуң киржикчилеринге мемориалдыг тураскаалды тургускан.
Владислав Ховалыгның демдеглээни, “ТШО эгелээн соонда, төлевилелге тускай шериг операцияның киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелерин деткиириниң хемчеглерин немей киирген. Улусчу программаны хевирлээрин болгаш боттандырарын партия уламчылаар. Аңгы кичээнгей – үнелиг чаңчылдарны кадагалап арттырары, патриотчу кижизидилге, чурттуң хамаарышпас чоруун болгаш айыыл чок чоруун хандырары, экономиканы болгаш технологияларны хөгжүдери, сайгарлыкчы чорукту, эртемни деткиири, кадрларны белеткээри”.
“Чаа регионнарның хөгжүлдези” кезек чурттуң Улусчу программазынга немешкен. Донбасс, Херсон болгаш Запорожье областарның чурттакчылары 200 муң хире саналдарны киирген.
Улусчу программа 2.0: дыңнап база чаартып тур бис.
Бо дораан, 2026 чылдың март айда, Улусчу программа 2.0-ке “Чаңгыс демниг Россия” саналдарны чыып турар. Кижи бүрүзү есть результат.рф сайтыга бодунуң идеязын арттырып каап болур. Тываның чурттакчыларындан чүс-чүс саналдар кирип турар, оларның авторларының чартык кезии – 25-45 харлыг кижилер. “Ол эң активчи, Россия болгаш төрээн республиказы 5-10 чылдар соонда кандыг боорун көрүксеп турар салгал-дыр”– деп, бодунуң телеграм-каналынга Владислав Ховалыг бижээн.
Тываларның саналдарының темазы янзы-бүрү: көдээ девискээрлерни хөгжүдери, школалар болгаш эмнелгелерни тудары, малчыннарны деткиири, аныяктар боттары сайзыраарынга байдалдарны тургузары, өг-бүлелерни деткиири. Чаа спорт залдары, амгы үениң инфраструктуразы, Вавилин ээтпээнде электри четкилерин чаартыры, садчылар эштежилгелеринге болгаш ырак-узак суурларга оруктар, бокту үндүр сөөртүрү, Кызылда ыш-биле демисел, хөмүр-даш өртээн чиигедири – чаарттынган программадан кижилерниң көрүксээр кол чүүлдери.
Партийжи десант: тус черлерге ажыл
2026 чылдың апрельде “Чаңгыс демниг Россия” Тываның хоорайларынга болгаш кожууннарынга “Улусчу программа 2.0: чагыглар- дан – херек кырында ажыл-херектерже” деп "төгерик столдуң" үнүүшкүннерин эгелээр. “Партийжи десантыга” Күрүне Думазынче партияның иштинге баш бурунгаар бадылаашкыннарга кордакчылар, Дээди Хуралдың амгы депутаттары, идепкейлиг хамаатылар болгаш хөй-ниитижилер, ТШО-нуң киржикчилери болгаш оларның өг-бүлелери, чоннуң үзел-бодалдарының мурнакчы илередикчилери, адырлар талазы-биле эксперттер, партияның тус черлерде активи киржир.
Ындыг даалганы бодунуң командазынга регионалдыг салбырның секретары Владислав Ховалыг берген. Сорулга – кожуун болгаш хоорай бүрүзүнче ханылап, Улусчу программа 2.0-ти эң делгереңгейи-биле сайгарып тургузары. Ооң-биле чергелештир Чазактың отчёду хамаатыларның чыыштарынга апрель айда эрткен. Чүнү кылганын эрге-чагырга ол чыыштарга чүгле чугаалаар эвес, ол-ла черге болгаш үеде кижилер-биле сүмележир ужурлуг.
Чаа чүүлде чугула, келир беш чылда ылгавыр демдек апарып болур бир демдек бар. Ону Владислав Ховалыг мындыг янзылыг илереткен: “Кожуун, хоорай бүрүзүнге “5 кол ажыл-херектерни” кады тодарадыр. Оларның-биле партия отчётту бээр. Ол бистиң ажылывыстың, ажык-чарлыывыстың болгаш харыысалгавыстың майыы. Күүседири берге, саазынга артып каар бежен аазаашкыннарны бээриниң орнунга, ынаар чардыкпайн, чугула, тодаргай 5 ажыл-херекти шилип алыр”.
“Кижилерни дыңнаары, оларның-биле ажыл-херектерни сүмележири – команданың ындыг системниг ажылы үре-түңнелдиг боор. Эгелээр. Кижилерге чедер. Кады ажылдаар программаны демнежип бижиир. Тываның келир үези– кады тудары!” – регионалдыг салбырның секретары бодунуң командазын ынчаар сорук киирген.
Беш чылдың түңнелдери: 95 хуузу – кызыгаар эвес
“Чаңгыс демниг Россияның” программазы чуртка ниитизи-биле 85 хууга күүсеттинген. Регионалдыг салбырның үнелээни-биле алырга, Тывада деңнел оон бедик – 95 хуу. Хөй азы эвээш бе? Россияның чаа төөгүзүнүң нарын үезинде күүсеткенин кичээнгейге алыр болза — ол кончуг улуг түңнел. Владимир Якушевтиң демдеглээни: “Чүнү боттандырып шыдаанывыс болгаш шыдаваанывыс дээш отчётту берип, чылдагааннарын тайылбырлап, хүлээнип алганывысты күүседирин уламчылаар бис. Соңгулдаларга киржиривистиң чаа программазын ажылдап кылыр деп тура, түңнелдерни үндүрүп, эдилгелерни кылыр бис. Чурттакчы бүрүзүнүң эрге-ажыктары болгаш чурттуң хөгжүлдези аңаа кол угланыышкын бооп артып каар”.
Эрткен беш чылдың кол чүүлү бөдүүн: чоннуң киржилгези-биле Улусчу программа ажылдап турар. Кажан чагыг бүрүзү саазында бижимел эвес, херек кырында дески орук, чырык-чылыг школа, туттунган ФАП, чаагайжыттынган девискээр, малчынның турлаанче орукта хем кежир көвүрүг, сумуда суг кудуу – Улусчу программаның күүсеттингени-дир.
Россияның Президентизи Владимир Владимирович Путинниң кончуг чиге демдеглээни дег, “Чаңгыс демниг Россияның” программазы “кижини долгандыр, ооң чаагай чоруунга, чуртталгазының шынары экижииринге тургустунган”. Чагыг бүрүзүнде кижиниң ылап-ла эрге-ажыы бар болза, ооң келир үези бар. Келир үени кады бижип турар болгай бис.
Каң-оол ДАВАА.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
(Төлевирлиг үндезинге парлаан).
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9
