| Алтай поэзия |
Алтай шүлүкчү, журналист, дагжы турист Александр Матин тывалар биле алтайларның аразында эп-найыралдың харылзаазын тудуп чораан. Тыва туристер-биле Тываның дагларын кезип, тыва черниң агаар-бойдузун магадап, аңаа ынакшааш, тываларның аразында эш-өөрү хөй болгаш, Кызылга чурттап, Тыва радиога журналистеп ажылдап турган.
Александр Викторович шүлүкчү салым-чаяанныг болгаш, шүлүктерни бижип чораан. Ооң шүлүктери Даг-Алтайның “Алтайның шолбаны” (“Алтайдын чолмоны”), Тываның “Шын”, “Тувинская правда” дээш өске-даа солуннарга чырыкче үнген. Оларның аразында Тыва дугайында шүлүктер база эвээш эвес. «Тывазыг аян-хөөннер» деп бөлүк шүлүктериниң аразындан дараазында шүлүктерни Борис Казырыкпайның очулдурганы-биле “Шынның” номчукчуларынга бараалгаттывыс.
АЗИЯНЫҢ ЧҮРЭЭНДЕ СЭЭҢ КАРАКТАРЫҢ
Тываны мен Персияга деңневес мен,
Кызыл база Багдад эвес, ынчалза-даа
Азияның төвүнге Есенин чедип келгеш,
Ийи хемниң белдиринге сени көрзе,
Ишти-хөңнүн ажыдыксап шүлүктей бээр.
Ынчалза-даа Тываже ол каяа келир,
Ынакшылдың шүлүктерин кайын бижиир.
Ол-даа канчаар, Есенинниң орнунда мен
Онзагай дээн шүлүктерни бижип ор мен.
Тыва черниң аян-хөөнү сиңе берген
Тывызыксыг шүлүктерим номчуп ор сен.
Тываны мен Персияга деңневес мен,
Кызыл хоорай Багдад эвес, ынчалза-даа
Азияның чүрээнде сээң карактарың
Амыдырал, идегелим чырыдып чор.
***
Сеңээ бижээн чагааларым алган дарый
Сенче углай көге-бугам ужувуттар.
Аңаа барган көге-бугам дедир эгбес,
Аалыңга уя туткаш, турумчуп аар.
Сен ол куштуң ачызында өөрээштиң,
Сеткил-хөөннүң чүрээң-биле
чылдып-чылдып,
Ала харлыг чазын катап салыптар сен,
Аалымче харыы чагааң ынчан эккээр.
***
Сеңээ дужар идегел чок,
Сенден ырак чурттап чордум,
Орай-даа бол, чедип келдим,
Оруктажып чурттадывыс.
Карактарың көрүп чордум,
Каш шүлүүм бижип кагдым.
Кайнаар чоруп каарымны,
Кажан кээрим билбес-тир мен.
***
Сээң-биле хензиг када чарылганда,
Сеткил-хөңнүм ол-ла дораан
Сени сактып, сенче чүткүүр,
Сенден ырап чоруй албас
болган-дыр мен.
Чалгыгларда кара чааскаан, хеме ышкаш,
Салдап чораан үемде-даа сени бодаар.
Сенден дезип, ырак чоруп шыдавазым
Сеткилимниң ханызында билип чор мен.
***
Баштай мени «Чедип кел» деп чалавыткаш,
«Бажыңымга орар мен» деп аазавыт даан.
Эжииң оожум ажыдыпкаш, кире бергеш,
Эргеледип, дүннү өттүр чассыдар мен...
Сылдыс-биле сени шуглааш, даңны атсы
Сырын долган шүлүктерим номчуп бээр мен.
Сеткилиңден үнмес кылдыр шүлүктеп каайн,
Орай дивейн, оларны сен таалап дыңна,
Чараш арның шүлүктерим чырыдыптар.
Сагыжымда шырай-арның, эриннериң,
Чайнап чыраан сылдыстар дег, уттундурбас...
***
Мени чааскаан каапкаштың,
«Мени өршээ» диген сөзүң
Аравыста харылзааны
Амдыгаа дээр дуңзаалаваан.
Чааскаанзыраан куш ышкаш,
Сагыш-чүрээм саргып арты...
База катап ийи аңгы эриктерге
Манажыр — салымывыс ындыг болган.
Сеткилиңге ынакшылым артып калзын,
Сеңээ бижээн шүлүктерим черле утпа...
***
Сээң-биле чуртталганың хемезинге
Чеже чылдар эжиндирген үевисте
Амыдырал далайының шуурган-хады
Аравысты ырадыптар харыы чок-тур.
Ырак черге улчуп чорааш, сени бодааш,
«Ынаамны» – дээш, бажыңымче далажыр мен.
Чуртталгамда херээженнер турган-даа бол,
Шуптузу-ла сен ышкаш меңээ эргим эвес-тир.
***
Уттупканның бодап келгеш,
Сагыжым шуут саарзыкталды.
Уйгу-дыжым уттуп алгаш,
Чаныңга-ла ээреңейнип чорзумза.
Амыраам сеңээ идегелим
Ак хар ышкаш эстири ол бе?
Ишти-хөңнүм ханы билгеш,
Идегелим эгидип көр!
Уйгу-дыжым чамдыы болдуң,
Уян чүрээм шылай берди.
Чагдатпайн-даа чорууруңга,
Сагыжымдан үнмес-тир сен.
***
Сээң-биле харылзаа үстү бээрге,
Сенден ырап чоруй баарын бодавадым.
Эжииңни сен хаап алдың, ажытпадың.
«Эжим, мени киирип ал! » — деп соктавадым...
Сеткилиңге тааржы бээр дүлгүүр апаар
Эптиг сөстер тып чадап, муңгак чор мен.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...