Чогаал сайгарылгазы
(Кара Нассык-оолдуӊ «Тыва чуртум шивээлери – көк-көк даглар» деп чаа номунга үнелел).
Чыындыныӊ адында «көк-көк даглар» деп сөстерни номчупкан кижи дораан-на Тываныӊ улустуӊ чогаалчызы Салим Сүрүӊ-оолдуӊ «Көк-көк даглар» деп шүлүүн сактып кээр: ында даглар ырлап, өөрүп, муӊгарап билир, кижи ышкаш сагыш-сеткилдиг. Ийе, Кара Нассык-оол (Иргит) база Бай-Тайга кожууннуӊ Бай-Тал сумузунуӊ Хемчик-Бажында дүдүскөктүг даглар аразынга 1959 чылдыӊ апрель 17-де чырык көрүп, өшкү-хой кадарып, сайзанактап өзүп келген. Ынчангаш ынчаар бижиири-даа чөп болбайн аан.
Мында чугула чүүл – көк-көк даглар шивээлер болуп турары. Шүлүкчүнүӊ бо метафора чүгле чаӊгыс бо чогаалында эвес, а элээн хөй шүлүктеринде кирген: арттар-сыннар шивээленген («Тывавыстыӊ төлдери бис»), тырыӊ, мөчек мөгелер дег даглар бүргээн («Тывамга ынак-тыр мен»), эӊгиме сын, шивээ даглар камгаланган («Тыва черим төлү-дүр мен»), туругларлыг тайга-сыннар шивээлендир хана болган («Бай-Тал суурум»).
«Тыва чуртум шивээлери– көк-көк даглар» деп номда шивээ – номнуӊ кол лейтмотиви, өскээр чугаалаарга, бүгү шүлүктерни тудуштуруп чоруур өзээ. Ону дараазында бөлүктерге чарып болур: лириктиг маадырныӊ төрээн чериниӊ даглары – камгалалы, өг-бүлези, чоок кижилери, чону – чоргааралы, ынак ажыл-ижи – чөленгиижи, тыва дылы – идегели, маадырлар – камгалалы.
«Мээӊ өг-бүлем – мээӊ камгалалым» – дыка-ла чылыг база күштүг уран домак. Өг-бүлези кижиге быжыг багана, кадыг-бергелерден ол камгалаар, чоок кижилери кады-кожа чорда, арга-сүмезин берип, холун сунуп дузалап кээрин шүлүктерде уран-чечен илереткен.
Сагыш-сеткил муӊгараарга,
Чазыктырып, хөгледиптер,
Өөр-өнер эреспейлер –
Өг-бүлем ажы-төлү…
Аас-кежиим, сүлде-сүзүүм
Өзээ болган чула чырыы –
Амыдырал кавайында
Өг-бүлем ажы-төлү.
(«Өг-бүлем ажы-төлү»)
Кара Танаевна өскен-төрээн Бай-Талынга ортумак школаны дооскаш, ада-иезиниӊ чылыг уязындан ужуп үнүп, 1977 чылда Кызыл хоорайныӊ садыг училищезин дооскаш, Бай-Тайга кожууннуӊ хереглекчилер ниитилелинге садыгжылап ажылдаан. Ыраккы Мөӊгүн-Тайганыӊ Мугур-Аксы чурттуг Нассык-оол Олег Ак-Салович-биле өг-бүле туткан. Ол Чадаананыӊ орук черинге мастерлеп, хөй чылдарда үре-түӊнелдиг ажылдаан, хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, амгы үеде «Малышок» уруглар садында таӊныылдап турар. Өг-бүле 3 кыс база 1 оолду бодарадып, эртем-билигге чедирип, амгы үеде он ачылыг, аас-кежиктиг кырган-ава, кырган-ача болганнар.
Авыралдыг чаяалгам бооп,
Ажы-төлдү бодараткан,
Айдыӊ, хүннүг өртемчейге
Ава болган аас-кежиим.
(«Ава болган аас-кежиим»)
Кара Танаевнаныӊ сеткил-сагыжыныӊ база бир шивээзи – чечен чогаал. Ол чогаал ажылын 1973 чылдан эгелээн. Баштайгы бижээн «Тыва чуртум» деп шүлүү «Шын» солунга парлаттынган. Ооӊ чогаалдары «Сылдысчыгаш», «Ленинчи орук», «Чаа орук», «Мөӊгүн-Тайга» солуннарынга үнгүлээн. Шүлүктери Сайлыкмаа Комбунуӊ редакторлааны «Алдын бийир» чыындызы 2019 чылда чырык көрген. Уругларга шүлүктери «Саннарныӊ тывызыы» (2024) база «Тыва чуртум шивээлери – көк-көк даглар» деп чыындызы 2026 чылда Москвага парлаттынган.
Чечен чогаал дыл-биле сырый харылзаалыг. Ынчангаш тыва чон дылы чокта, дазылы чок каӊмыыл ышкаш апаарын ажы-төлүнге чагып-сургап олурар.
«Ыңаа-ыңаа!» – ыяңгылыг
Ындынналып чаңгыланган,
Тыным болган чуртталгамда
Тыва дылым эгези ол.
(«Ыңаа деп сөс»)
Шүлүкчүнүӊ база бир шивээзи – Ада-чуртунуӊ камгалакчылары. Кара Нассык-оол «Авалар бис» деп шүлүүнде бодунуӊ хамааты туружун мынчаар илереткен.
Ажы-төлге чырык орук айтыкчызы,
Амыдырал мөңге оттуң чырыткызы,
Аар-берге, ханныг дайын оду кыпса,
Амыр-тайбың тугун туткан авалар бис.
Номнуӊ «Маадырларга» деп кезээнде тускай шериг операциязының киржикчилеринге тураскааткан «Эзир куш дег чолуӊ бедик», «Тывам оглу ээп кээр сен», «Дайынчыныӊ сагыжы», «Маадырлар уттундурбас» дээш өске-даа шүлүктери кирген.
Россияныӊ Маадыры Мерген Донгакка тураскааткан «Эзир куш дег чолуӊ бедик» деп чогаал онзаланып турар:
Фашизмни узуткашкан
Маадырлар өгбелерниӊ –
Чүргүй-оолдуӊ, Кечил-оолдуӊ
Сүлде, чырыы сенде дүштү.
Тыва чоннуӊ өлүм билбес,
Тывызыксыг күжү сиӊген
Адаларныӊ изин истээн
Алдар-аттыг Маадыр болдуӊ.
Чогаалчыныӊ база бир шивээзи – чону. «Чонум – чоргааралым» деп эгеде «Буян-Бадыргы», «Тыва эр чон», «Артас мөге», «Артас Санаа– олимпийжи Маадырывыс» дээш өске-даа шүлүктер дистинишкен.
«Тыва эр чон» деп шүлүүнде оолдарны, адаларны хей-аът киирип, кончуг онза йөрээлин салган.
... Шойгу, Сүбедей шерии дег,
Чолдуң оруун каттыштырган,
Түмен кижи түрүн баскан
Түрлүг-сүрлүг тыва эр чон...
Шүлүкчүнүӊ чогаадыкчы өнчүзүнде бо ийи одуруг чычаан оруунуӊ ийи узун изи дег чергележип, арындан арынче көжүп чоруур.
Тыва чуртум шивээлери – көк-көк даглар
Тыным-биле чуртталгамда мөӊге тудуш…
Кара Танаевнаныӊ чаа үнген номунуӊ кыска сайгарылгазын доозуп тура, ооӊ сөөлгү үеде шүлүк жанрында элээн дүжүткүр ажылдап турарын онзалап демдеглээри чугула. Парлалгага белеткеп каан «үүжези» ам-даа арбын.
Меӊги ООРЖАК, башкы, шүлүкчү.
Туран хоорай.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn