Октябрь 13-14 хүннеринде Кызылдың 9 дугаар гимназиязынга республика чергелиг «Тергиин тыва дыл башкызы» мөөрей болуп эрткен. Ийи хүн үргүлчүлээн чидиг демиселге мөөрейниң муниципалдыг чадазынга тиилээн 17 башкы мергежилинге бердингенин бадыткап, төрээн дылынга кичээлдерни эрттирип, салым-чаяанын ажыдып, арга-дуржулгазын нептередир аргалыг болган. Мөөрейниң жюри кежигүнү кылдыр чалаттырганымны төрээн дылывыстың сайзыралы дээш сагыш аарып чоруур ниитилелдиң талазындан бедик үнелел болгаш улуг харыысалга кылдыр хүлээп алдым. Тываларның «Шын» деп өгбе солуну, шыны херек, бо хүннүң байдалы-биле алырга, сөс бүрүзү-биле хынамчалыг, кичээнгейлиг ажылдап, тыва чоннуң төрээн дылын чидирбес дээш, дынын кошкатпайн чүткүдүп чоруур парлалганың көскү арны болур. Ынчангаш хемчегниң канчаар эрткенин, тиилекчилер кымнар болганын каксы таныштырбышаан, «коргунчуг» эвес-даа болза, бичии-ле кичээнгейни угландырып, хоюглап ап болур үүрмек айтырыгларга доктаар бодай-дыр мен.
МӨӨРЕЙНИҢ ЭРТТИРИКЧИЗИ БОЛГАШ КИРЖИКЧИЛЕРИ
Мөөрейни «Тыва дыл», «Тыва чогаал», «Улусчу ужурлар» эртемнерин уругларга өөредип чоруур башкыларның шылгараңгай арга-дуржулгазын илередип, ону нептередип, башкыларны деткиир сорулга-биле Национал школа хөгжүдер институт тургустунганындан бээр 20 чыл болган оюнга тураскаадып эрттирген.
Республика чергелиг мөөрейниң түңнел кезээнче кожууннар, хоорайлардан шилиттинип үнген тиилекчилер саны 17 болган. Олар кымнарыл дээрзин таныштырарга мындыг:
Бии-Хемниң Суш ортумак школазындан Лариса Александровна Ооржак, Чаа-Хөлдүң Ак-Туруг ортумак школазындан Салзыңмаа Климовна Хомушку, республика чергелиг школалар аразындан ТР-ниң улустуң башкызы П.А. Морозов аттыг аграрлыг лицейден Сайзаана Бавууевна Ондар, Каа-Хем кожууннуң Суг-Бажы ортумак школазындан Айлана Орлан-ооловна Пильчеймаа, Өвүрнүң Хандагайты ортумак школазындан Айлаңмаа Владимировна Куулар, Шагаан-Арыгның 1 дугаар ортумак школазындан Алла Монгушевна Монгуш, Сүт-Хөлдүң Ак-Даш ортумак школазындан Чойган Сүүр-ооловна Ондар, Тес-Хемниң 2 дугаар Самагалдай ортумак школазындан Оюмаа Владимировна Нурсат, Кызылдың 17 дугаар школазындан Ай-Чечек Александровна Ховалыг, кадыының байдалы кызыгаарлыг уруглар школаларының аразындан Кызылдың 10 дугаар школазының Черби школа-интернадындан Анай-Хаак Конзайевна Сат, Кызыл кожууннуң хоорай чергелиг Каа-Хем суурда Т.Б. Куулар аттыг 2 дугаар школазындан Айлана Борбак-ооловна Монгуш, Бай-Тайганың Шуй ортумак школазындан Айлаңмаа Очуровна Хертек, Чеди-Хөлдүң Ак-Тал ортумак школазындан Сайлык Доктугуевна Серенмаа, Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалыктың 2 дугаар ортумак школазындан Азияна Николаевна Күжүгет, Чөөн-Хемчиктиң Чыраа-Бажы ортумак школазындан Уран Ыспан-ооловна Донгак, Эрзин кожууннуң Мөрен ортумак школазындан Мила Кара-ооловна Баажай, Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүрен ортумак школазындан Чодураа Адар-ооловна Ховалыг олар-дыр.
МӨӨРЕЙНИҢ ЧАДАЛАРЫ БОЛГАШ ЭРТКЕНИ
«Тергиин тыва дыл башкызы» деп мөөрей 3 чадага эрткен. Байырлыг ажыдыышкынны Национал школа хөгжүдер институттуң директорунуң оралакчызы Чойгана Эрес-ооловна Монгуш база кол эртем ажылдакчызы Аңчы Васильевич Хомушку башкарып, киржикчилерни байырлыг байдалга сценаже үндүр чалап, таныштырганнар. 9 дугаар гимназияның уран чүүл коллективтери ажыдыышкынга-даа, түңнелинде шаңналдар тыпсыр байырлыг хаашкынынга-даа боттарының салым-чаяанын бараалгадып, байырлалды каастажып берген.
Ийи хүн үргүлчүлеп келген мөөрейни институттуң директору Елена Мандан-ооловна Кууларның даргалааны жюри кежигүннери: Надежда Дарыевна Сувандии, Аңчы Васильевич Хомушку, Дадар Донгаковна Мортуй-оол болгаш материалдың автору Надежда Каң-ооловна Дун-Куулар – үнелеп, ажылдап кылдынган негелделер ёзугаар демдектерни салып ажылдаан. Маңаа демдеглексенчиг чүүлдү албан киирер болза эки деп бодай-дыр мен. Чүл дээрге, мөөрейниң чадаларын үнелээрин федералдыг деңнелде эртип турар төрээн дыл, чогаал башкыларының негелделеринге дүүштүр кылып каан чүве-дир. А ылгалы кандыгыл дизе, федералдыг деңнел мөөрейинге кичээл болгаш өске-даа чадаларын орус дылга эрттирер, орус дылга камгалаар турган болза, бо удаада тыва дыл башкылары төрээн дылынга мага хандыр эрттирер аас-кежиктиг болганнары ол. Ол дээш институтка башкылар өөрүп четтиргенин катап-катап илередип, моон-даа соңгаар улаштыр үспейн эрттирерин дилеп турдулар.
Мөөрейниң ажылын үе-шакка хуваагаш, ээлчег ёзугаар бердинген үе иштинде эрткен турарын чедип ап, башкылар-биле харылзааны чорудуп, бүгү-ле организастыг айтырыгларны тыва филология лабораториязының улуг методизи Аянмаа Кошкар-ооловна Салчак тергиин эки күүсетти. Ол мөөрейниң үш чадазында киржикчи бүрүзүнүң үнелел саавырларын жюри кежигүннеринге үлеп бергеш, доосту бээрге-ле, дораан чыып аппаргаш, саналга комиссиязынга чедирип турган. Саналга комиссиязының даргазы – улуг эртем ажылдакчызы Айлаң Сергеевна Саая компьютерде эксель программаже ол дораан киирип, түңнеп олурган. Ажылдың чымыштыы, көрдүнген үе-шактың өскээр ажыглаттынмазының күштүүнден жюри кежигүннериниң аразынга киржикчилер дугайында чугаалажып, аңгы сайгарар үе-даа турбаан. Мен бодаарымга, түңнелдер эң шын кылдыр үнген. Кижи бүрүзү бодунуң көрүжү-биле киржикчилерни үнелээн – шыырактары шылгараан. Мөөрей черле ындыг болур ужурлуг. Ынчалза-даа аргажок багай, белеткели кошкак деп чаңгыс-даа башкы көрбедим. Кижи бүрүзү бодунуу-биле онзагай, кызып ажылдап чоруур, чогаадыкчы салым-чаяаны кызыгаар чок, үргүлчү чаа-чаа чүүлдерни өөренип ап, үеден чыда калбайн, деңге базып чоруур, шыдаар башкылар-дыр деп бедии-биле үнелеп көрдүм.
Бирги чада байырлыг ажыдыышкын соонда дораан эгелей берген. «Мээң методиктиг тывыштарым» деп кезээнге башкы бүрүзү бодунуң ажыглап чоруур методиктиг аргаларын презентация дузазы-биле 3 минута дургузунда таныштырган. Кым эгелээрил, дараазында кым каш дугаарында үнерил деп чүүлдерни баш бурунгаар организастыг комитеттиң ырактан эрттирген ажылчын хуралынга төлге (жеребьёвка)-биле илередип алган болгаш, киржикчи бүрүзү саат чокка улаштыр-улаштыр үнүп, байлак арга-дуржулгазын таныштырган. Черле чүнү ажыглавайн турар дээр боор башкыларывысты! Үениң сайзырап келгени база, бир талазында, эки-даа-дыр. Шагда болза шупту чүвени башкы боду чуруур, бижиир, шыяр турган болза, ам шуут магалыг-дыр: шуптузун компьютерге кылып алыр, үлээр карточкалар хамаанчок, уругларның ажылдаар кыдырааштарын безин өңнүг чуруктарлыг кылдыр парлап алган болур-дур. Ол кыдырааштарда белеткеп каан таблицалар долдуруп, схемалар-биле ажылдап, кроссвордтар, ребустар тып, сөзүглелдер-биле ажылдап, кагдынган үжүктер бижиир онаалгалар күүседири кичээлдиң үезинге дыка улуг камналга апарып-тыр. Чаа тема тайылбырлаан соонда, мөлдүк-калдык 2-3 мергежилге кылып, карточка-биле ажылдап, словарьлыг диктант бижип четтигер турган болза, ам дыка хөй ажылды каш минута иштинде кылыптар аргалыг апарганы башкыларның чогаадыкчы дилээшкининден хамааржыр-дыр. Оон аңгыда кылынмазы чок кылымал угаан база тыва дыл, төрээн чогаал, улусчу ужурлар кичээлдеринче шургуп кирип келгенин чедиишкин деп санаар апаар. Чеже-даа тыва дыл ында чок болза, башкылар аңгы-аңгы өөредиглиг платформаларда интерактивтиг оюннарны темаларынга дүүштүр тургузуп ап, уругларның төрээн дылынга ынакшылын, сонуургалын оттурар сорулга-биле ажыглап турары дыка өөрүнчүг. Бо-ла бүгү таныштырган методиктиг аргаларын мөөрейниң ийиги «Кичээл» чадазында херек кырында ажыглап, солун кичээлдери-биле гимназия өөреникчилерин хаара тутпушаан, бар-ла турган салым-чаяанын бүрүнү-биле көргүзер аргалыг болганнар. Кичээлдерниң хевирлери аңгы-аңгы болуп, киржикчи бүрүзүнүң бот-тускайлаңы илереп келген. Чаңгыс теманы үш башкы 3 янзы кылдыр эрттиргенинде безин киржикчи бүрүзүнүң тывызыы, дуржулгазының улуу көстүп турар.
Мөөрейниң саавырында айтып каан негелде ёзугаар алырга, киржикчилерниң назы-харын барымдаалавас, ийи чылдан эвээш эвес башкылап ажылдап чоруур улус киржир болганы-биле, шынап-ла, хоочуннар болгаш аныяктарның аразында бичии-даа болза, черле ылгал бар болду. Бир теманы кандыг янзылыг кылдыр уругларга өөредирин башкы кижи чылдары-биле шенеп, бо удаада эрттиргеним мындыг болду, дараазында мынчаар кылыптайн, адырам деп боданып, чылдан чылче экижидип кел-ле чыдар болгай. Мөөрей кичээлдеринде база ындыг байдалдар иле болду. 6-гы класска төрээн чогаал кичээлинде календарь-темалыг план ёзугаар «Кыры сөөгү» деп тоолчургу чугаа мөөрей эртер үеге дүгжү бергени-биле 3 башкы үш янзы кылдыр эрттирип, уругларның сонуургалын оттурду. Ылаңгыя Мөген-Бүрен ортумак школазының башкызы Чодураа Ховалыг кыры сөөктеринден, кажыктардан, дорзуктардан кылган корзинаны, бода, шээр малдың улуг, бичии калбак-чарыннарындан арнын чуруп кылган каасталгаларны, кыры сөөгү, чарында улаштыр дизип каан кажыктарлыг, дорзуктарлыг каасталгаларны, өңнүг кожааларлыг камгалал эдилелди– доозазын уругларга эккеп, таныштырганы солун болду. Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң үнелиг чүүлдериниң чылынга болгаш Россияда чарлаттынган улустарның чаңгыс эп-сеткилиниң чылынга база бойдустуң тараа ажаар үезинге дүүштүр тараа-биле холбашкан билиглерни кичээлдерге болгаш үшкү «Мастер-класс» чадазынга таарымчалыг кылдыр тургузуп алганы амыдырал-биле холбаалыын көргүскен.
Уланчызы дараазында постуда.
Шак мынчаар мөөрейлешкен түңнелинде I черге Кызылдың 10 дугаар школазының Чербиде салбырының башкызы Анай-Хаак Конзайевна Сат төлептиг болган. II черни Суг-Бажы ортумак школазының башкызы Айлана Орлан-ооловна Пильчеймаа алган, а III черни Мөген-Бүрен ортумак школазының башкызы Чодураа Адар-ооловна Ховалыг ээлээн.
Тускай шаңналдарга 3 башкы төлептиг болган:
«Төрээн (тыва) дылдың кадагалакчызы» деп номинацияга башкыларның профэвилелиниң шаңналын Кызыл кожууннуң хоорай чергелиг Каа-Хем суурунуң 2 дугаар школазының башкызы Айлана Борбак-ооловна Монгушка тывыскан. Кызыл-Мажалыктың 2 дугаар школазының башкызы Азияна Николаевна Күжүгет «Үе-биле деңге баскан башкы» деп тускай шаңналга төлептиг болган. «Төөгүге хумагалыг башкы» деп тускай шаңналды Шуй ортумак школазының башкызы Айлаңмаа Очуровна Хертек алган. Мөөрейге киришкен башкы бүрүзүнге өртектиг белектер болгаш киришкен дугайында сертификаттарны тывыскан.
Тиилекчилер болгаш тускай шаңналдарга төлептиг болган башкыларга Тыва Республиканың Чазак Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар – Тыва Республиканың өөредилге сайыды Алексей Сазан-оол биле Национал школа хөгжүдер институттуң директору Елена Куулар байыр чедирип сөс алгаш, өртектиг белектер болгаш акша сертификаттарын тывыскан. Өөредилге яамызының ниити өөредилге килдизиниң даргазы Светлана Владимировна Монгуш мөөрейге киржип келген башкыларның хей-аъдын көдүрүп, амгы болгаш келир үеде тыва дыл башкылаашкынының чидиг айтырыгларын шиитпирлээри-биле үргүлчү кичээнгейге ап, деткип, сагыш аарып чоруурунуң дугайында чугаалап, башкыларның чогаадыкчы ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзээн.
Хемчегни эрттиреринге акша-хөреңги талазы-биле деткикчилерни хаара тудуп, оларның ачызында чараш мөөрей эрткенин демдеглеп, башкарыкчылар сценадан чоргаарал-биле аттарын адап, өөрүп четтириишкинниң бижиктерин сөңнээннер. Олар кымнарыл дээрге Шораан Хертекке баштаткан «Урянхай Трэвел» КХН, Сумьяа Ондарның 3 харлыг чаштардан улуг улуска чедир англи, кыдат, көрей, япон дылдарга өөредир «Школа мечты» дылдар школазы-дыр.
Шаңналдар соонда Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрында ажылдап чоруур Тываның алдарлыг артизи Айзана Чылбак-оол, Хөгжүм болгаш самның «Саяннар» театрының артистери Салбакай Борбак-оол, Орланмаа Маадыр-оол, Долгармаа Хуужан, Кызылдың 9 дугаар гимназиязының Седен Иргитке удурткан «Амырга» ансамбли солун концертин бараалгаткан.
КИЧЭЭНГЕЙГЕ АЛГЫ ДЕГ СҮМЕЛЕР
Маргылдаалыг хемчег дээрге-ле, бир дугаарында, улуг харыысалга, ийи дугаарында, шыңгыы белеткел болгаш, үш дугаарында, дүвүрел болуру чугаажок. Бичии-даа дүвүревейн, таваар белеткенип алгаш, бүзүрелдиг, чоргаар киржир башкы черле турбас. Аныяк-чалыы-даа, арга-дуржулгазы улуг-даа башкы дөмей-ле сагышсырап дүвүрээр. Ынчанмайн канчаар, оларның мурнунда чүгле чаңгыс мөөрей эвес, а хүн бүрүнүң кичээлдери, бөлгүмнери, электроннуг, саазын журналдар долдурулгазы, Сферум, ада-ие хуралдары, класстан дашкаар хемчеглер дээш черле чүнү чок дээр боор. Оон аңгыда херээжен кижиниң четтигер ужурлуг хууда амыдыралы база бар. Ылаңгыя көдээ суурда башкылар мал-маган база азырап турар болур. Ногаа-чимизиниң дүжүдү дээш ажаанзыраар чымыш-ла хөй. Ынча көвей чүъктү эгиннеринде каап алган-даа болза, солун хемчегге бодун көргүзери-биле ыяк белеткенир үе дыка херек. «Тыва кижи көште даараныр» дээни ышкаш, удур кылып, «думчукка тулганда, бызаа сугжу» болу бергенин, эштип үнүп турарын, харын-даа шыдаптарын эскерип турзувусса-даа, көрбээчеңнептер херечилер апаар таварылгалар база биске тургустунуп турду. Мөөрей ниитизи-биле эки эртип, чогаадыкчы ажылдап чоруур башкылар кызып белеткенгенин катап база айытпышаан, болдурбайн барып болур турган, чүгле херекке албайн эрттирипкен бичии четпестерге доктаар бодай-дыр мен.
Гимназия уругларының тывалаары черле эки болду. Башкыга долу харыыны-даа бере кааптар, сонуургалдыг, кичээлге идепкейлиг киржип турар. Ынчалза-даа хөөкүйлер чедир билбейн барган чүүлдерин айтырып албас, улаштыр-ла шииледир онаалгалар күүседип чоруп каар чаңчылдыг болду. Демги-ле «Кыры сөөгү» деп темага кичээл эрттирген башкыларда сөстер утказы тайылбырлаар ажылда «курутай» деп сөс бар. Ол сөөктүң чуруун чогум көргүзүп турар. «Сыыргактың ужунда чоруур сөөк-түр» деп тайылбырлап турар, а сыыргакты уруглар шупту билир бе ынчаш? Ол та кайызынга турар сөөк чүве, башкы-даа чедир тайылбырлавас, уруглар-даа айтырбас болду.
Тыва дылды орус дыл-биле деңней аарак, барык деңге өөредип турары кичээлдерде көскү болду. Ол дээрге-ле үениң аайы-биле ийи дылга хостуг чугаалаар уруглар-биле ажылдап турарының чижээ-дир – багай эвес, эки чүүл-дүр. Ынчалза-даа республиканың аңгы-аңгы булуңнарындан келген башкылар болгаш, боттарының диалектилерин ажыглай бээри эвээш эвес болду. Дылынче кичээнгейни салып, литературлуг дылга белеткенип алыры артык эвес. Каш-даа башкыны дыңнаарымга, «маарта» деп сөс ажыглаар болду: «Маарта чүү деп бижиир-дир, уруглар?», «Маарта кандыг сөс турар-дыр?». Тыва дылда ындыг сөс чок, «маңаа» деп чаңчыгар болза эки. «Чаза» деп литературлуг нормага дүүшпес сөс база ийи-даа башкыдан үндү: «Чаза өөренип алыр силер, уруглар». Оор кижи биле ооржунуң утказынче база кичээнгейни салза чогуур. Аас чугаага «ооржу» деп болур, а литературлуг нормага «оор» дээр. Сөстерниң лексиктиг утказын тайылбырлаарда, бодунуң билири-биле эвес, а эртем ёзугаар янзы-бүрү словарьларны ажыглап, бети дизе улуг улустан ылавылап айтырып алыры күзенчиг. Уругларга үлеп турар болгаш экранда көргүзүп турар тыва сөзүглелдерде тыва үжүктери чок, «Ү» орнунга «У», «Ө» орнунга «О», «Ң» орнунга «Н» ажыглаар таварылгалар база бар-дыр. Сактырга-ла, ажырбас ышкаш. Ынчалза-даа чаңгыс үжүктен-не сөстүң утказы өскерлип каарын, билдинмейн баарын кичээнгейге ап, шак ындыг техниктиг четпестерни моон соңгаар кылбас болза эки.
Уруглар шын харыы бээрге, башкыларның хөй кезии (барык шуптузу) «ыхыы» азы «ахаа» деп орусчудур деткиир болду. Тыва кижи «охаай», «охалээй» деп мактай аарак, уругнуң хей-аъдын көдүрер болза эки ирги бе деп бодап олурдум. Орусчуп бар чыдарывыстың бир демдээ болур «так» деп бок сөс тыва дыл башкыларында быжыга-ла берип-тир: «Так, номуңарның 20 дугаар арнын ажыптыңар, уруглар». Дылывыстан ол сөстү сивирип кааптар болзувусса эки. Шыдавас эвес, шыдаар бис. Эдип алыр, ажып эрте бээр, моон соңгаар катаптавас кылдыр чайлыг чаңчыга бээр бис. Үүрмек четпестер-дир ийин, ынчалза-даа херекке албас болзувусса, оон-даа дорайтай берип болур бис.
Төрээн тыва дылывысты келир салгалдарга кадагалап арттырар улуг ажылды кылып турар башкыларның ажыл-ижи кичээнгей чок артып кагбазын магадылап турар шак мындыг мөөрейлер болгаш оон-даа өске хемчеглер удаа-дараа болуп, төрээн дыл башкызы кижиниң ниитилелде туружу быжыгып, эрге-ажыктары камгалаттынар ужурлуг. Бо талазы-биле хемчеглер Чазак деңнелинде кылдынып турарын байыр чедирген соонда, өөредилге сайыды Алексей Сазан-оол дыңнаткан. Өөрүнчүг медээни башкылар адыш часкаашкыннары-биле өөрүп хүлээп алды.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn