Амгы үеде тыва дылывысты кадагалап арттырары — кижи бүрүзүнүң ниити сорулгазы. Салгал бүрүзү тывалап чугаалажып чоруур кылдыр төрээн дылывысты канчап кадагалап алырыл? Бо айтырыгны Дыл политиказының талазы-биле күрүне чөвүлелиниң хуралынга сайгарган.
Ужуражылганы Тыва дыл хүнүн уткуштур болгаш бирги тыва профессор Шулуу Саттың чүс харлаанынга тураскаадып эрттирген. Хуралдың киржикчилери ажылын түңнеп, тыва дылды деткиир болгаш сайзырадыр талазы-биле чаа базымнарны айыткан.
Төрээн дыл өөредилге номнарындан болгаш кичээлдерден эгелевес. Чаш уруг ону баштай ада-иезинден болгаш чоок кижилеринден дыңнап, төрээн дылын медереп, ооң чаражын үнелеп, аңаа ынак болуп өзер. Кажан тыва дыл өг-бүлеге хүн бүрүде дыңналып турар болза, келир салгалдарже дамчыыр эң-не кол ужур-дуза ол болур. Кижизидилге өг-бүледен эгелээр деп кижи бүрүзү билир. Школаларда болгаш уруглар садтарында кичээлдер дылды кадагалап арттырарынга канчап-даа чедишпес — ону хүн бүрүде амыдыралга ажыглап, быжыглаары чугула. Ясли-садтар болгаш школалардан эгелээш, ажыл-агыйның шупту адырларынга чедир системалыг ажыл негеттинип келген. Тываның өөредилге сайыдының оралакчызы Надежда Цыганенко Күрүне чөвүлелиниң хуралынга 2026 чылда Тыва дылды хөгжүдериниң күрүне стратегиязының чедиишкиннерин айыткан.
— Өөредилге адырында, ийи дылдыг өөредилгениң хөгжүлдезин боттандырар дээш, 2025-2026 өөредилге чылында школа назыны четпээн уругларның сес шенелде өөредилге черлеринге «Чаңгыс дыл – чаңгыс кижизидикчи башкы» деп принципти киирген. Ында 86 башкы, 845 уругларлыг 37 бөлүк хаара туттунган. Тыва дылда чугаалап билир болгаш төрээн тыва дылын билбес уругларга этнокультурлуг киирилделерлиг өөредилге-методиктиг комплектилерни, Школа назыны четпээн уругларның федералдыг өөредилге программазынга дүүштүр, ажылдап кылгаш, үндүрүлгеже дужааган — деп, Тываның өөредилге сайыдының оралакчызы Надежда Цыганенко илеткээн.
Кол айтырыгларның бирээзи – уруглар хүн бүрүде төрээн дылынга чайгаар чугаалажып турар апаарын канчаар чедип ап болурул. Ол сорулга-биле уруглар садтарында «Чаңгыс дыл – чаңгыс башкы» деп принципти ажыглап турар. Ооң кол утказы - уругларга бүдүн хүн дургузунда ийи дылды дыңнап, чугаалажырынга чогумчалыг байдалды тургузары. Ук ажылдың түңнелдерин болгаш ону боттандырарының чидиг айтырыгларын Национал школа хөгжүдер институттуң директору Елена Куулар дыңнаткан: «Бо принциптиң боттандырыышкынында шиитпирлээр ужурлуг элээн каш айтырыглар илереттинген. Бир дугаарында, кадрлар хандырылгазы. Хоорайга тыва дылдыг кижизидикчилерни, ооң иштинде, албан-биле өөредип, деткимче төлевирлер болгаш дагдыныкчылар дузазы-биле ажылче хаара тудары. Кожууннарга орус дылдыг башкыларны билиг бедидер курстар болгаш ырактан өөренир программалар дузазы-биле белеткээр. Бо ийи таварылгада, бөлүктерже барып, тускай кичээлдерни эрттирип болур тыва дыл башкыларын, логопедтерни, методистерни белеткээр».
Оон аңгыда бо чылын «Тыва дылдың орфографтыг словарының» ажылы доозулган. Ында 35 муң хире сөс кирген. Тыва орфографияның дүрүмнери база чаарттынып, хүлээп алдынган. «Тыва дылдың грамматиказы» деп чаа эртем программазын белеткээр болгаш Тыва дылдың национал корпузун тургузар ажылдар уламчылап турар. Ону каяа, канчаар ажыглаарының дугайында Оттук Иргит бодунуң эксперт көрүжүн илереткен.
— Бо словарьны чүге норматив деп санап турарыл? Чүге дизе, бир дугаарында, ону өөредилгеге, күрүне шылгалдаларынга, уругларны өөредиринге ажыглаар ужурлуг. Ол тыва дылдың дүрүмнерин болгаш төрээн дылывыста сөстерни шын бижиирин билип алырынга дузалаар. Оон аңгыда журналистика, чогаал болгаш эртем ниитилелдериниң талазында хереглел улуг — деп, Тываның гуманитарлыг тускай шинчилелдер институдунуң директорунуң хүлээлгезин күүседип турар Оттук Иргит дыңнаткан.
Бо хүнде тыва дылдың хөгжүлдезиниң база бир чугула шөлү — массалыг информация чепсектери. Тыва дыл телевидениениң эфиринден аңгыда, социал четкилерде болгаш «Тывамедиагрупп» холдингиниң сайтызында база дыңналып турар. Ында медээлерни үндүрүп, культура болгаш ёзу-чаңчылдарга хамаарышкан дамчыдылгаларны эрттирип турар. Төрээн дылды амгы үениң көрүкчүлеринге чоокшуладып, сан-чурагайлыг хүрээлеңге ооң туружун канчаар кадагалап арттырарының дугайында «Тывамедиагрупп» парлалга бажыңының директору Надежда Сат дыңнаткан: «Тыва дыл кырында медээлерге тускайлаттынган редакция чок-даа болза, Парлалга бажыңы аңгы-аңгы редакцияларның специалистериниң харылзаалыг кады ажылдажылгазының ачызында, темалыг программаларның ээлчеглиг үндүрүлгелерин сайзырадып турар. Бо чүүл биске янзы-бүрү контентилерни тургузуп, көрүкчүлерниң сонуургалын кадагалап арттырарынга дузалаар. Ажылдакчыларның хувааттынган ажылының хөйүнден чамдык программаларның үндүрүлгезиниң үргүлчүлели кызыгаарлыг. Кол төлевилелдерниң аразында: фотокорреспондент Буян Ооржактың эрттирип турары, студияга интервью алыр «Хүннүң аалчызы» деп программазы; «Шын» солуннуң корреспондентизи Надежда Дун-Кууларның тыва чогаалчылар дугайында «Чечен чогаалдың ак өргээзи» деп дамчыдылгазы; база Республиканың үндезин тыва культура болгаш ус-шеверлер төвү-биле кады боттандырып эгелээн «Чаңчылдар» деп чаа төлевилели кирип турар. Ооң бир дугаар үндүрүлгези 2026 чылдың ноябрьда планнаттынган. «Шын» солуннуң парлаан тиражтары чылдан чылче эвээжеп турар-даа болза, үндүрүлге амгы тыва дылдың нормаларын чырыдып турар кол шөл болуп арткан. Амгы үеде солуннуң тиражы 1954 экземпляр. «Сылдысчыгаш» база «Тываның аныяктары» солуннар уруглар биле аныяктарны хаара тудуп, медээлерни ийи дылга парлап турар. Солуннарның электроннуг курлавырларынга номчукчуларның сонуургалын бедидер угланыышкын база көрдүнүп турар. “ВКонтакте” деп социал четкиде «Тываның аныяктары» 30,3 муң, «Сылдысчыгаш» 8,5 муң бижиттирикчилерлиг».
Амгы үеде чоннуң сонуургалдарын барымдаалап, Парлалга бажыңы электроннуг платформаларга ажыл-чорудулгазын идепкейлиг калбартып, үе-биле деңге бурунгаарлап орар.
— Ол сорулга-биле бо чылын "Тыва 24" деп мобильдиг капсырылганы ажылдап кылдывыс. Ында 21-ги кнопкада, дүн-хүн дивейн көргүзүп турар, дорт дамчыдылгалар кирген. Бо капсырылганы бистиң Парлалга бажыңывыстың шупту массалыг информация чепсектериниң материалдарынче кирер чаңгыс аай точказы кылдыр кылырын планнап турар бис — деп, Надежда Сат дыңнаткан.
Хуралга тыва дылды кадагалап арттырарының аңгы-аңгы талаларын, уруглар садтарынга болгаш школаларга өөредиринден эгелээш, амгы үениң медээ четкилеринге сөстерниң шын бижилгезиниң чаңгыс аай дүрүмнеринге болгаш дылды сайзырадырынга чедир сайгарган. Ынчалза-даа угланыышкын бүрүзүнүң артында, культурлуг өнчүнүң бир кезээ болур тыва дылды амыдыралывыстың бүгү адырларынга хүн бүрүде харылзажыр чепсек кылдыр арттырар, ниити чаңгыс сорулга салдынган. Тыва дылды сайзырадыр стратегия 2033 чылга чедир уламчылаар.
Аэлита ООРЖАК.
Чуруктарны Буян Ооржак тырттырган.