Тыва Республиканың туризм адыры эрткен беш чыл дургузунда көскү хөгжүлдени алган. Регионнуң онза чараш тураскаалдыг черлеринче чедиксээн, тус черниң үндезин чурттакчыларының культурлуг өнчүзүн, ёзу-чаңчылдарын сонуургап кээп турар чурттан дашкаар аян-чорукчуларның саны чылдан чылче көвүдеп турар.
Ол чүнү чугаалап турар дээрге, федералдыг деткимче-биле Тываже кээп турар аян-чорукчуларны хүлээп алыр сервистиң шынарын экижидер талазы-биле регионалдыг политиканың шын угланыышкынныг ажылы түңнелдиг дээрзин көргүзүп турар.
Росстаттың албан ёзузу-биле медээлеринде Тыва Республиканың девискээринге 2021 чылдың январь 1-ниң көргүзүглеринде айтып турары-биле 88 аалчы чурттадыр черлер турган болза, 2025 чылдың январь 1-ниң көргүзүглери-биле 105 четкен. Ниитизи-биле 1396 өрээлге 4837 кижини чурттадыр аргалыг апарган. Ынчалдыр беш чыл дургузунда аалчылар хүлээп алыр черлер 19,3 хуу өскен. Ол ышкаш аалчылар чурттадыр черлерге түр када чурттап кээп турган аян-чорукчуларның саны 72,4 хуу четкен. Оон киирип ап турар орулгазы беш чыл дургузунда 188 хуу чедир өскен (2021 чылда — 179 902,60 муң рубль, 2024 чылда — 519 558,5 муң рубль).
База бир эскертингир чүүл– туризм адырында биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукче хаара туттунган сайгарлыкчыларның саны 2021 чылга көөрде, 113 чедир көвүдээн (2021 чылда — 41 турган болза, 2025 чылда — 154 четкен).
Бо байдалда туризм адыры чурттуң бюджединче немелде орулганы киирип болур аргалыг дээрзин көрүп болур. Шак ындыг өзүлделиг орулганы чедип алыры РФ-тиң мурнунда салган национал сорулгаларында 2030 чылга чедир беш хууга чедирери айыттынганын өөренип көөрү чугула. Ниити чуртта туризм үлетпүрүнүң бюджетче киирип турар кезээ 2,6 - 2,8 хуу, чамдык регионнарда, оларның аразында Тыва Республикада оон хөй болуп турар. Ынчалдыр Тыва 10 мурнакчы регионнарның санынче кирген.
Эрткен беш чыл дургузунда туризм талазы-биле ажылдап турар сайгарлыкчылардан үндүрүг дээш каттыштырган бюджетче киирген төлевирлери 43,6 хуу өскен. Бир эвес 2021 чылда – 84,3 сая рубль турган болза, 2025 чылдың октябрь 1-ниң көргүзүү-биле 121,007 сая рубль четкен.
Турисчи болгаш эмненмишаан кадыын быжыглаар санаторийлерниң төлевирлиг ачы-дуза чедирилгезиниң хемчээли 2025 чылдың 11 айында 463,8 сая рубль четкен (2021 чылда 134,7 сая рубль, 2024 чылда — 435,9 сая рубль). Ынчалдыр беш чыл дургузунда 162,1 хуу өскен.
Ведомстволар аразының Чаңгыс аай медээ-статистиктиг системазының көргүзүглери-биле (https://www.fedstat.ru) туристерниң шуужуп турары улам көвүдеп турар (аян-чорукче үнүүшкүн: 2022 чылда 76 513; хондур чорааны: 2022 чылда – 294 869; 2024 чылда – 359 006).
Тыва Республика 2023 чылдан тура “Туризм болгаш хүндүлээчел чоруктуң индустриязы” национал төлевилелдиң боттандырылгазында киржип турар. 2023-тен 2025 чылга чедир 12 хөй-ниитиниң эгелекчи саналын деткээш, 104,2 сая рубльге (2023 ч. – 43,6 сая рубль; 2024 ч. — 30,3 сая рубль; 2025 ч. – 30,3 сая рубль) үш пляжты, ийи турисчи маршрутту, ооң иштинде регионнар аразының маршрудун тургускаш чаагайжыткан, Кызыл хоорайның инфраструктуразын хөгжүдер хемчеглерни чоруткаш, чылдың-на малчыннарның Наадымын эрттирер “Тос-Булакче” электри шугумун шөйген, интернет-порталда мобильдиг капсырылгаларны киирер, VR-турлар, кемпинг девискээрлерин организастаар болгаш өске-даа төлевилелдерни боттандырган.
2025 чылда Тыва Республика модульдуг улус чыттырар черлер тургузарының талазы-биле инвестициялыг төлевилелдер деткиир субсидия алыр мөөрейге киришкеш, 3 төлевилелге деткимчени алган: Дус-Хөл, Хадың дыштанылга баазаларының тудуу, Тывага параолимпийжи спорттуң хевирлерин сайзырадыр “Белдир” инклюзивтиг баазаның тудуу база хамааржыр.
2025 чылда федералдыг бюджеттен акшаландырыышкынның хемчээли 120 000,0 муң рубль (2026 ч. — 124 959,0 муң рубль, 2027 ч. – 134 451,0 муң рубль).
Туризм адыры Тываның социал-экономиктиг сайзыралының база бир бурунгаар хөгжүлделиг угланыышкыны болганы-биле күрүнениң талазындан улуг деткимчени ап турар. Шак ындыг деткимче системазы Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазында (ИПСЭР) көрдүнген. Ооң дузазы-биле туризм адырында ажылдап турар сайгарлыкчыларга субсидия бээр аргалыг болган.
ТР-ниң ИПСЭР-ден шиңгээдип алган акшаландырыышкынның хемчээли беш чыл дургузунда 940,69 сая рубль болган: 2021 ч. – 50,0 сая рубль; 2022 ч. – 217,46 сая рубль; 2023 ч. – 93,23 сая рубль; 2024 ч. – 200,00 сая рубль; 2025 ч. – 380,0 сая рубль.
Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазы-биле боттандырган төлевилелдерниң саны 41 чедип, чылдан чылче өзүп турар: 2020 ч. – 1 төлеви- лел; 2021 ч. – 2; 2022 ч. – 11; 2023 ч. – 10; 2024 ч.– 20; 2025 ч. – 1 төлевилел.
2020-2024 чылдарда ол-ла программа-биле дараазында көргүзүглер чедип алдынган:
- ниити капиталче хаара туткан инвестициялар (бюджет инвестициялары чокта)– 290,54 сая рубль (планда көрдүнгени 281,30 сая рубль турда, күүселдези 103,3 хуу болган);
- доктаамал ажылчы олуттарны тургусканы – 75 (планда 33 турган болза, 227,3 хууга күүсеткен);
- Тыва Республиканың каттышкан бюджединче туризм адырындан кирген үндүрүг төлевириниң хемчээли 121,07 сая рубль четкен (планда көрдүнгени — 60,4 сая рубль турда, күүселдези 187,1 хуу болган);
- турисчи-рекреационнуг ажыл-чорудулганың төлевирлиг ачы-дуза чедирилгезинден 435,9 сая рубль (планда көрдүнгени — 198, 3 сая рубль турда, күүселдези 219,8 хуу болган).
ТР-ниң ИПСЭР программазының ачызында аалчылар чыттырар өрээлдер фондузун 13 хуу көвүдедир аргалыг болган. Ол ышкаш туризм адырында чаа-ла ажылдап эгелеп турар сайгарлыкчыларга боттарының ажыдып турар дыштанылга объектилерин делгемчидип алырынга деткимчени көргүскен.
Бир эвес ооң мурнунда чүгле дыштанылга баазалары ажыттынып турган болза, сөөлгү чылдарда аалчылар бажыңнары, орук кыдыының мотельдери болгаш апарт-отельдери немежип турар. Оларның аразында “Чедер” санаторлуг дыштанылга комплекизи база чоннуң бир ынак эмненмишаан дыштаныр курорту болу берген. Ол комплекс кадыкшыл экижидип алыр санаторлуг туризм угланыышкынының талазы-биле Россияда тергиин дыштанылга черлериниң аразынче кирер арганы берген. Курорт 238 оруннуг, бүдүн чыл дургузунда дыштаныкчыларны хүлээп турар. Ында чүрек-дамыр системазы, тыныш органнары, ижин-баар, нерв, эндокринниг система, даван-даяк, кеш болгаш өске-даа аарыгларга удур эмнээшкинни улус дыштанмышаан ап турар.
ТР-ниң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазының ачызында туризм адырын хөгжүдер өске-даа төлевилелдерни деткиир ажылдар уламчылавышаан. 2025 чылда конкурс комиссиязының шиитпири-биле «Космос Отель Кызыл» КХН-ниң аалчылар бажыңын тудар төлевилели 380 сая рубль деткимчени алган. Төлевилелдиң боттанылгазы 2027 чылда доостур. Ынчалдыр аалчылар чурттадыр өрээлдер фондузу 80 чедир көвүдээр болгаш 40 чаа ажылчы олуттар немежир. Ол төлевилелче 1,055 сая рубль бюджеттен аңгыда инвестицияны хаара туткан.
РФ-тиң 2024 чылда үндүргени дугаары 3729-р Айтыышкыны ёзугаар “Туризм адырынга хамаарышкан, ооң иштинде инфраструктураны хандырар тудуглар төлевилелдерин деткиир” хемчеглер талазы-биле ТР-ниң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң тускай программазы ёзугаар 2025-2030 чылдарда акшаландырыышкынның хандырылгазы 950 сая рубльди тургузуп турар. (2025 ч. – 380 сая рубль; 2026 ч. – 90 сая рубль; 2027ч. – 70 сая рубль; 2028 ч. – 270 сая рубль; 2029 ч. – 70 сая рубль; 2030 ч. – 70 сая рубль).
К. МОНГУШ белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...