Тыва Республиканыӊ эртеминиӊ алдарлыг ажылдакчызы, филология эртемнериниң кандидады, ТГШИ-ниӊ башкарыкчы эртем ажылдакчызы, чечен чогаал секторунуң эргелекчизи, өске эртемденнерниң дагдыныкчы, деткикчизи Зоя Баировна Самдан апрель 22-де мугур 75 хар харлап, бедик арт кырында үнүп келгенин демдеглеп турар. Апрель 24-те институтка З.Б. Самданның бедик оюнга тураскааткан «Тываларның мифологиязы болгаш амгы үениң чечен чогаалы» деп регионалдыг эртем конференциязы эртер.
Бодунуӊ чүгле угаан-медерели-биле эвес, а бүгү чүлдү-чүрээнден төрээн чонунуӊ сагыш-сеткил культуразын ханы шинчилеп, чонга чедирип, келир салгалдарга кадагалап арттырарының эргежок чугулазын сеткилиниң аарышкызы-биле билип, шыдаар шаа-биле ол дээш ажылдап чоруур эртемден З.Б. Самдан – тыва аас чогаалының болгаш уран чогаалдыӊ шинчилекчилери А.К. Калзан, Д.С. Куулар, М.А. Хадаханэ, О.К. Дарыма болгаш өске-даа эртемденнерниң оруун уламчылаан ийиги салгалыныӊ шылгараӊгай төлээзи.
Зоя Баировнаныӊ эрткен эртем оруу солун болгаш делгем, каалама эвес болгаш чырыткылыг чедиишкиннерлиг. Ол чонунга үнелеп четпес өнчүнү сөӊнээн – 20 ажыг эртем номнарыныӊ автору болгаш тургузукчузу, 300 ажыг эртем болгаш публицистиг чүүлдерни чырыкче парлап үндүрүп, Россияныӊ билдингир эртемденнериниӊ санынче кирген. Тыва тоолдарның база мифологияның баштайгы шинчилекчизи, Аарне-Томпсоннуң системазы-биле тыва тоолдуң типологтуг сюжеттериниң айтыкчызын тургускан эртемден.
Ооӊ «Фольклордан литератураже» (орус дылда), «Тыва улустуӊ тоолдары» (тыва, орус дылдарда), «Чылбыга Айны канчап сыырыпканыл?», «Аас чогаалындан чечен чогаалче» (орус дылда), «Аксагалдай ашак», «Күл-Тегин», «Тыва уран сөстүң арыннары», «Тыва чогаалдыӊ кокпалары-биле», «Сагыш-сеткил культуразының кадагалакчылары», «Тыва мифтер, тоолчургу болгаш тɵɵгүлүг чугаалар», «Тыва аас чогаалыныӊ системазында мифология (бурун чугаалар)» (орус дылда), «Хɵɵмей – тыва тоолдарда» болгаш өске-даа номнарын чүгле эртемденнер эвес, а калбак чон билир, үнелеп чоруур.
Эрткен үевиске хумагалыг болгаш тургузукчу хамаарылганың чижээн бурунгу түрк тураскаалдарны шинчилээниниң чижээнден көрүп болур бис. 1993 чылда Орхон-Енисей бижиин номчуп ажытканының 100 чылынга тураскааткан делегей чергелиг симпозиумга ТДЛТЭШИ-ниң ынчангы директору Ю.Л. Аранчын биле З.Б. Самдан өгбелеривистиң арттырып каан тураскаалдарының ужур-утказын билип, оларны эртем талазы-биле өөренмишаан, шинчилелдер хемчээлинден үндүрүп, хөйнүң өнчүзү болдурар кылдыр хемчеглерни эрттирер үе келген деп айтырыгны тургускан. Кайы-даа үелерде ышкаш, бижимел тураскаалдар кижи төрелгетенниң төөгүзүнүң херечилери, культураның, дылдың, шажынның, чаңчылчаан үзел-бодалдың чарылбас кезээ болгаш эрткен биле келир үени харылзаштырган чарылбас удазын дээрзин уттуп болбас. Бөгүн ол үеде көдүртүнген саналдарның хөй кезии амыдыралга боттанган: республиканың школаларының, ортумак болгаш дээди өөредилге черлериниң өөредилге программазынче орхон-енисей бижииниң тураскаалдарын өөренири кирген, өөредилге номнары болгаш уран чогаалдар парлаттынган. «Күл-тегин» деп бурунгу түрк тураскаалдарның сөзүглелдериниң чыындызы тыва, бурунгу түрк, орус болгаш түрк дылдарда чырыкче үнген. Ол номнарның тургузукчузу, эге сөзүнүң автору – З.Б. Самдан.
Чаа чүс чылда бижиттинген «Тыва чечен чогаалдың тɵɵгүзү, 1-ги том», «Тыва чечен чогаал: сɵɵлгү үениң шинчилелдери», «Мөӊгүн дагша», «Сенгел тываларының аас чогаалы болгаш чечен чогаалы» база ɵске-даа тыва культураныӊ шинчилелдериниӊ Зоя Баировнаның киржилгези чокта чырыкче үнери берге турган дээрзи билдингир. 70 харлаан оюнда (2021) «Үелерниӊ үзүк чок дизии: гуманитарлыг эртемниӊ шапкынчылары» деп тыва, орус дылдарда бижээн эртем-публицистиг чүүлдериниӊ чыындызын үндүрген. Ооң уланчызы болур, эртемденниң шинчилелдериниң шилиттинген кезээ «Тываларның мифологиязы: дөзү болгаш амгы үези» деп аттыг бо хүннерде чырыкче үнер. Номда авторнуң кол теоретиктиг ажылдары чыгдынган: түрк-моол чоннарның, Төп Азия болгаш Саян-Алтай чоннарының аас чогаалының кавайында тываларның мифологиязы, бурун чугааларның теоретиктиг болгаш методологтуг шинчилели, тываларның шажын чүдүлгелериниң мифологтуг үндезиннери: деңгер чүдүлгези – хам чүдүлгези – буддийжи чүдүлге (оларның синкретизми – кады-кожа хөгжүлдези); тыва литератураның аас чогаал болгаш бурунгу түрк үндезиннери; амгы чечен чогаал болгаш театр уран чүүлүнде мифологияның база төөгүнүң чаа хевирде илереп турарының онзагайы; тоолчу чаңчыл болгаш янзы-бүрү хевирлериниң амгы үеде күүселделери: өпей ырылар, хөөмей, тоол дээш оон-даа өске.
Ук номнарда тыва аас болгаш чечен чогаал, ооң төөгүзү болгаш амгы байдалы, Тываның улустуң тоолчуларының, чогаалчыларының чогаадыкчы ажыл-амыдыралының дугайында чүүлдер онзагай черни ээлеп турар: тыва культурада болгаш эртемде балалбас исти арттырган сураглыг кижилерниң – Тываның улустуң чогаалчылары С.А. Сарыг-оол биле М.Б. Кенин-Лопсанның (ооң ажылдарында деңгер чүдүлгези-биле холбашкан үзел-бодалдар, тыва хамның архетипиктиг овур-хевирин чогаалдарында илереткени); улуг эртемден, тыва гуманитарлыг эртемниң организакчы Ю.Л. Аранчынның; «Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң чоннарының аас чогаалының тураскаалдары» деп 60 томнуг серияның хөй дылдарда номнарының чырыкче үндүрер талазы-биле кады хөй чылдарда ажылдап чорааны бурят эртемден А.Б. Соктоевтиң, якут эртемден Н.Н. Алексеевтиң; Зоя Баировнаның улуг башкызы – А.К. Калзанның, ол ышкаш тыва аас чогаалының сураглыг чыыкчызы болгаш нептередикчизи, өөреникчилеринден «улусчу эртемден» деп атты алган О.К.-Ч. Дарыманың – шуптузунуң эртемге киирген үлүг-хуузун, ажыл-чорудулгазын чырыткан. Моолдуң Баян-Өлгий аймактың Цэнгэл сумузу – тыва этностуң сагыш-сеткилиниң камгалалдыг чериниң дугайында Зоя Баировна улуг ынакшыл болгаш мөгейиг-биле бижээн. Ол ышкаш Зоя Баировнаның тыва сураглыг тоолчуларның дугайында бижээн чүүлдерин сонуургап номчуп болур: Баазанай Түлүш, Маңнай Ооржак, Салчак Бичен, Монгуш Хүргүл-оол, Достакай Кара-Сал болгаш өскелер-даа.
Эртем, культураныӊ аӊгы-аӊгы арыннары, ханы шинчилелдер, чон-биле үзүлбес харылзаа, ооӊ эдилекчилериниӊ, ховар салым-чаяанныг төлээлериниӊ дугайында чүүлдери – Зоя Баировна боду национал культураныӊ ёзулуг үнелекчизи, нептередикчизи, кадагалакчызы-дыр деп бодалды бадыткап турар.
Шупту номнарында Зоя Баировна тɵрээн чериниң бурунгу бижиктеринден эгелээш, амгы үениң чогаалдарынга чедир чоннуң сагыш-сеткил уран байлаан, ооң сайзыралының оруктарын тодарадып, ниитилелге кончуг чугула чырыдыышкын ажылын хɵй чылдарда чорудуп келген.
Ооӊ үндезин бооп турар эӊ-не кол бодалы – кандыг-даа нация, быжыг ханы дазылдыг ыяш дег, бодунуӊ төөгүзүнүӊ, культуразыныӊ, төрээн дылыныӊ, ёзу-чаӊчылдарыныӊ ачызында чырык черде туттунуп чоруур. Зоя Баировна бодунуң эртем оруунуң эгезинде салдынган айтырыгларын, хүнден хүнче нарыыдап орган дилээшкиннерин могаг чокка сайгарып, шинчилеп чорааш, чонунга чедирип, бодунуң кол угланыышкынын черле ɵскертпейн, ажылын уламчылавышаан. Бодунуӊ тодарадып бижээни – ханы үнелээр башкызы А.К. Калзанныӊ школазыныӊ эӊ-не төлептиг уламчылакчызы, дараазында салгалдарже дамчыдыкчызы, салым-чаяаныныӊ чогаадыкчы кокпазы-биле чандыр баспайн, бурунгаарлап чоруур.
Зоя Баировнаның номнарында аас чогаалының болгаш чогаал эртеминиң кызыгаарындан ырадыр чоруп турар айтырыглар көдүрлүп турар: тыва чаңчылдар болгаш ужурлар – өзүп орар салгалды кижизидеринге дуза; улуг тыва тоолчуларның, чогаалчыларның өшпес оду; даш көжээлерде мөңге бижиктерниң чажыды; Сылдыс-Шокар чүгүрүк аъттың маңының, Хамның күзүңгүзүнүң тыва сценага катап чайыннааны дээш оон-даа өске.
Бо бүгү эртем ажылдары Зоя Баировнаны шыңгыы эртемниң болгаш чоннуң чогаадыкчы өнчүзүнүң белдиринде ажыл-чорудулгага бедик деңнелде киржип чоруур дорт эртемден деп шынзыдып турар.
Тыва кижи бүрүзү, улуг эртемден Зоя Баировнаның эртем шинчилелдериниң угланыышкынын чугулалап, эдерип, муң-муң чылдарда кадагалаттынып артып калган чоннуң ɵртээ турбас үндезин-дөзүн, дылын, сүлде-сүзүүн болгаш сагыш-сеткил ɵнчүзүн ханы үнелеп, ɵрү кɵдүрүп чоруур болза, кажан-даа тыва чонувус «доңгая дүжүп, довурак пактап» чорбас боор деп бүзүрээлиңер, чаңгыс чер чурттугларывыс.
Ынчангаш ТДЛТЭШИ – ТГШИ-де 50 ажыг чыл дургузунда чаныш-сыныш чок, тыва эртемниӊ одаан өжүрбейн ажылдап чоруур хүндүткелдиг башкывыс Зоя Баировнага черге чедир мɵгейип, четтиргенивис илеретпишаан, бедик хей-аътты, быжыг кадыкшылды, ам-даа хɵй чылдарда үнелеп четпес чугула, солун эртем ажылдарын бижип, чырыкче үндүрерин күзээлиңер.
/ Людмила МИЖИТ,
филология эртемнериниӊ кандидады.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY