Шыны херек, та шоолуг сонуургавазымдан азы спортка чоок эвезимден билбейн чораан мен, та бөгүнгү маадырывыстың көөргеттинер сеткил чок, топтуг бүдүштүүнден чүве, бо хүнге чедир бүгү назынында делегей чергелиг маргылдааларда аныяктардан дудак чок хүрежип, шаңналдарны Тывазынга эккеп чоруур шыырак спортчу, бүдүн эпоха барын чаа билип алдым. Ол меңээ дыка улуг ажыдыышкын болду. Кончуумну деп бодумга чөгенип, мен ышкаш улустуң караан ажыдып, шак мындыг сураглыг тыва киживис бар-дыр деп өзүп олурар салгал билип алзын деп изиг күзел тыптып келди. Ынчангаш бо чылгы «Спортчу элита» деп чылды түңнээн байырлыг хемчегге «Спортта эпоха» деп номинацияга төлептиг болган ССРЭ-ниң спорт мастери, спортчу хүрештерниң аңгы-аңгы хевирлеринге хевисче үнүп чоруур, хоочун мөгелер аразынга хостуг хүрешке Россияның он дакпыр чемпиону, бо чылдың октябрь айда Узбекистанга болуп эрткен хоочуннар аразында Самбога делегей чемпионадынга хүлер медальды чаалап алган Анатолий Үзенович Кара-Салды редакцияже чаладывыс. 70 харны бээр хире эвес аныяксыг, күш-шыдал, хан-дамыр, мага-бодун үргүлчү сайзырадып чорууру илдең, чиик адак, топтуг чугаалыг, черле мактанмас хоочун спортчу-биле чугаавыстың сүүзүнүн силерге таныштырар-дыр бис.
– Анатолий Үзенович, ал-бодуңарны болгаш спортчу ачы-хавыяаңарны таныштырып көрүңерем.
– Мен 1955 чылдың январь 23-те Эрзинниң Бай-Даг сумузунга төрүттүнген мен. Бо чылдың эгезинде 70 харлаптым. Улуг спортче оруум тыва хүрештен эгелээн. Бир дугаарында 1971 чылда «Хүреш» стадионунга аныяктар аразынга хүрешкеш, 3-4-че кирген мен. Оон көдээ ажыл-агый техникумунче дужаап кирип алгаш, октябрь 29-та, комсомол хүнүнде, Тываның бирги чери дээш чемпионатка шүүлген мен. Олчаан-на хүрешти кагбайн, шупту хевирлеринге бо хүнге чедир хүрежип чоруур мен: тыва хүреш, хостуг хүреш, самбо, дзюдо, грек-рим хүреш. 1995 чылда Болгарияның Софияга болган хоочуннар аразынга чемпионатче Өргелээр Ондар, Владимир Күжүгет, Владимир Монгуш болгаш мен киржип чораан бис. 4 мөге аразындан чааскаан шаңналдыг черже кирген мен. Ынчан бисти спорт сайыды Сергей Ооржак боду эдертип чораан, Владимир Биче-оол биле Сүге-Маадыр Хертекович деп кончуг шыырак акыларывыс кады чораан. Бир дугаар делегей чергелиг маргылдаага шаңналче киргеним ол. Францияга бир катап хүрешкеш, 3 дугаар чер, Швейцарияга 2 катап хүрешкеш, 2 дугаар черлерни ап турдум. Ооң соонда Германияга, Болгарияга хүрежип чордум. 1984 чылдан 2015 чылга чедир Күрүнениң айыыл чок черинге ажылдап чораан мен. Чеже-даа мындыг ажылга турган болзумза, шөлээм үезинде чөпшээредип алгаш, даштыкы чурттарже үнүп, делегей чергелиг маргылдааларга киржип, Россияның адын камгалап келдим. Ам-даа салдынмайн, аныяктар-биле деңге спорт залдарда белеткенип, аныяк-өскенге үлегеримни көргүзүп, арга-сүмемни кадып чоруур-дур мен.
– Бүгү назынын спортка тураскаадып каан кижини бүдүн эпоха дивейн канчаар. Олчаан тулган спортчу болуп артарының чажыды чүде ирги?
– Хүреш дээрге спорттуң эң берге, кижиден шыдамык чорук негээр хевири-дир. Айыылы база улуг – кемдеп болур. Ынчангаш үргүлчү шимчеп, бодунуң шыдамык чоруун сайзырадып, тура дүшпейн, белеткелди черле кошкатпазы чугула. Мөге кижи бүдүн чыл дургузунда белеткенир ужурлуг. Күзүн, кыжын, чазын чаа белеткенипкеш, маргылдааларга киржип-киржип, чайын соксап калгаш, сула салдынып, аян-чорук кылып, ынаар-мынаар дыштанып чоруй барбас ужурлуг. Хүнден хүнче, шактан шакче бодунга чурумну, негелдени салып алгаш, аңаа чагыртып, ону черле хажытпайн, күүседип чоруур болза эки. Бир-ийи шыырак тутчупкаш, тиилелгелиг, чедиишкинниг апаргаш, соксап кагбайн, улаштыр чүткүүр, тура-соруун улам быжыглаар ужурлуг. Шыырак удурланыкчыларлыг назы-хар үезин эртип шыдавайн баргаш, спорттан үнүп чоруй барбас болза эки. Бодунга быжыг характерни хевирлээр херек.
– Өзүп олурар аныяк мөгелеривис аразында силер ышкаш 70 хар ажыр хүрежин салбайн, хоочуннар аразынга делегейни кайгадып болур спортчуларывыс бар деп идегел-биле хайгаарап чорууруңар мөгелер бар ирги бе?
– Бар-бар. Ол дээрге амгы үеде 18 харлыг болгаш 23 харга чедир хүрежип чоруур аныяк-өскенивис-тир. Начын Монгушка идегелим улуг. Аттарын адавайн барган мөгелерим хомудай бербезин, шак бо айтып турарым назы-хар иштинде шыырак оолдарывыстан бүгү назынын хүрешке тураскаадыр тулган мөгелер үнеринге бүзүрээр мен. Сайын Казырык, Аяндай Ондар-биле чаңгыс залга белеткенип, бодумнуң арга-дуржулгам-биле үлежип, оларның частырыгларын эдип берип, тренерлеринге база арга-сүмемни кадар чордум. Күзелдерин чедип алырда, кызып ажылдаар, хүн чурумун кызып сагыыр, ону үзүп, хажыдыптар болза-ла, чедиишкин ырай бээр деп аныяктарга чагыксаар мен.
– Россияда кайы мөгелерниң белеткели шыырак деп бодаар силер?
– Маргылдааларга киржип, чер кезип чорааш, эскергеним болза, Кавказта белеткел шыырак. Дагестаннар, осетиннер, чеченнер кончуг шыырак. Олар ёзулуг бүдүн чыл иштинде белеткенип турар, улуг-улуг залдарлыг, байдалы база дендии эки. Бис бичии регионда болгаш кил аайы-биле иштивисте шыырак удурланыкчылар эвээш бооп турар бис.
– Делегей деңнелинче үнер дээш, даштыкы күрүне хамаатызы кылдыр ол чурттуң тугунуң адаанга хүрежир мөгелерге хамаарылгаңар кандыгыл? Чон аразында ындыг спортчуларны кыдыглай көрүп, «саттыныкчылар» дээр улус база бар болур чорду.
– Ам чаа чугаалааным Кавказ чоннарның мөгелери, якуттар мону шагда-ла ажыглай берген. Бис харын бо байдалче соңнай киргенивис ол-дур. Россия улуг, делгем, хөй регионнарлыг чурт болгаш, иштивистен делегейже шылгарап үнери дыка берге. Чүге дээрге шыырак белеткелдиг удурланыкчылар хөй, ылаңгыя тыва мөгелерге бодунуң деңзизинге ойнап алыры нарын. Ынчангаш кайы-бир даштыкы чурт-биле дугуржуп, керээни чарып алгаш, делегей деңнелинче үнер апаар. Ол керээде дорт айтып каан болур: мөгениң чедиишкини оларныы болгаш бодунуң чуртунуң болур ужурлуг. Шак мындыг байдал-биле Олимпиадаже орук ажыттынып турар. Кызымак, чүткүлдүг мөгелерни саттыныкчы, өскерликчи дээри шуут шын эвес, мен аңаа удурланыр мен.
– Мөге кижи чон аразынга хүндүткелдиг болгай. Харалаан, ийи-чаңгыс чурум үрептерге, чон караа көскү, дораан шүгүмчүлелге онаажыр. Силернии-биле ёзулуг мөге кандыг болур ужурлугул?
– Тыва чонувус феодализмден дорт социализмче шилчий берген, капитализмни чурттап эртпейн, ажа халый бергенивистен ада-өгбе улуг улусту хүндүлеп, бичиини бичии деп өрү тыртар кижизидилге айтырыы арай аскай берген деп бодап чоруур мен. Чүгле мөге эвес, кандыг-даа кижи, бир дугаарында, туттунуп билир болур ужурлуг. Изиг ханныг бис – маргыжар арга чок, шын. Ынчалза-даа чажындан чурумга өөренип, миннип, бодун шын башкарып, кылып чоруур чүүлдерин эки сайгарып чоруур болгаш чамдык чүүлдерге бодун кызыгаарлап, хоруглуг чүүлдерден ойталап чорааны дээре. Чижээлээрге, арага дижик, үш дашкадан эрттирбейн, соксап каапкаш, сеткилден хөөрежип, хөглеп алыры эң эки арга-дыр. Ам-даа ижейн дивес болза эки. Ол-ла, туттунуптар, соксап каар, бодун чагырыптар. Хүн чурумун шактан шакче бүгү назынында сагыыры спортчу кижиниң хажытпас дүрүмү болур ужурлуг. Бүгү бодун спортка өргүүр дээн кижиниң бодун алдынары ындыг болур ужурлуг. Ынчан кандыг-даа чурум үрээшкини, кем-херек үүлгедиишкини турбас деп бодаар мен.
– Ажы-төлүңерге негелдеңер база ындыг бе? Дыка шыңгыы ада хевирлиг силер аа?
– Шериг албанныг, артында-ла Күрүнениң айыыл чок чериниң ажылдакчызы кижиде чүү боор: оолдарым эртен удуп чыдырда, бажыңдан үнер, дүне удуп чыдырда, чедип кээр турган мен. Хөөкүйлер мээң үлегерим, изим-биле шериг хеп кедер салымныг болганнар. Ийи оолдуг мен: улуу 55-ки гвардейжи мото-адыгжы (даг) бригаданың дайынчызы, амгы үеде тускай шериг операциязында киржип турар. Балыгланып база турган. Бичиизи Новосибирскиде каайлы черинде ажылдап чурттап чоруур. Уйнуктарымны харын шору кижизидер-дир мен. Амгы үениң ажы-төлүн шыңгыы кижизидери берге чорду. Телефонче үр көрүп алгаш олуруп бээрге, хоруур мен. Ону-мону мынчаар кылыр дээш чурумга өөредиримге, үр болбайн, мени дораан аартыктай бээр. «Сен ам чанар сен але, кырган-ачай?» — деп баар, кажарлары аттыг. 7 уйнуктуг мен. Оолдарым авазы Кызылдың 3 дугаар школазынга ажылдап чораан, ханының базыышкыны улгаткаш, хенертен чок болган. Ийи дугаар өөм ишти Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң гериатрия салбырында ажылдап чоруур.
– Чүдүлге-сүзүктүг силер бе азы ол үениң улузу ышкаш атеист силер бе?
– Чеже-даа Коммунистиг партияның чечектелген үезинде чурттап чораан болзумза, чүдүүр мен. Кырган-авам бисти эдертип алгаш, бүдүү Кирбииш-Сарайда башкыга баар турган. Хүрээ-хиитке барып, номналдарга олурар мен. Оран-таңдымга чалбарып чоруур мен. Ылаңгыя улуг маргылдааларга киржирде, албан саңым салып, чалбарыыр мен.
– Спорттуң делгем оруунче аъткарып каан спортчуларыңар кымнар ирги?
– 1981 чылда Смоленскиниң күрүнениң күш-культура институдун дооскаш, Спорткомитетке хүреш тренери, инструктор кылдыр ажылдап эгеледим. 1983 чылда Александр Доржунуң спорт делегейинче оруун ажыдып бердим. Ол дээрге тывалардан бир дугаар делегей чергелиг маргылдаага киришкеш, мөңгүн медальды чаалап эккелген мөге-дир. 1984 чылда Күрүнениң айыыл чок черинче чалалга-биле ажылдап чорупкан мен. Удумбара дарганың үезинде эргелелдиң хол бөмбүү командазының ниити күш-культурлуг белеткелин харыылап турдум. Дөгээ даанче үндүр маңнаткаш, янзы-бүрү мергежилдерни кылдырып, аъш-чемин таарыштырып ажылдап келгенивис түңнелинде, бир чылын ийи дугаарлаан, бир чылын хүлерге төлептиг болган, бир чылын чемпионнаан чүве.
– Шын чемненилгениң талалакчызы силер бе? Мөге кижи канчаар чемненир ужурлугул?
– Шын чемненир деп шыңгыы дүрүмүм чок. Чемни чигеш, тода бээрге-ле, ол-ла, эрттир чивес болза эки. Спортчу кижиниң хүн бүрүде чиир чеминге албан турар ужурлуг чүүлдер бо-дур: сүт, ээжегей, өреме, дагаа чуургазы, эът, балык аймаа, ногаа болгаш чимис. Шуптузун таарыштырар. Бодум болза аът эъдин кыжын чиир мен. Хой эъдин орай кежээ чивезин кызыдар мен. Янзы-бүрү химиктиг холуксааларлыг садыг чемнери, аныяктарның чиир картошкалыг ажыг дагаа эъди дээн хевирлиг чемнериниң хоразы дыка улуг.
– Ам кайда ажылдап турар силер?
– 60 харга чедир Федералдыг айыыл чок чорук албанынга ажылдааш, Кызылдың кадет училищезинге 2023 чылга чедир тренерледим. Амгы үеде СПИД-төптүң камгалалында мен. Бир дугаар күш-ажыл дептеримниң ады безин солун: трудовая книжка колхозника. Ында малчынның дузалакчызы деп бижимел бар.
– Хостуг үеңерде балыктап, аңнаар силер бе?
– Ачам хөөкүй аңнаар чораан. Мен ийи-чаңгыс аңнаар мен, чүгле өйлүг. Оран-таңдының хайыразын чүгле чаңгысты четтирер, кайы хамаанчок аңны кыра боолаар деп чүве черле туруп көрбээн.
– Мурнуңарда кандыг сорулгалар барыл, Анатолий Үзенович?
– Ам-даа улаштыр хүрежимден халбактанып чоруур мен. Келир чылын Делегей чемпионады Европага болур. Ооң соонда чылын Моолга болур. Аңаа киржири эптиг деп бодап тур мен, чоок болгаш чарыгдалдар чүгээр. Европаже элээн хөй акша херек, дөмей-ле киржир мен.
– Өзүп олурар мөгелерге, оларның тренерлеринге чүнү күзээр силер?
– Ам-даа оларның аразында залдап, эгин кожа белеткенип чоруп тур мен. Сеткилимден кыдыынга туруп алгаш, бодумнуң аргаларымны өөредиксээр мен. Ынчалза-даа билииргеп тур, бистиң ажылывыста киржип тур диртиринден база дидинмес, эпчоксунар чордум. Дилээр болза, сеткилимден айтып берип, өөредир мен. Бодумну тускай хүрештиг мөге деп санап чоруур мен. Мээң ажыглаар аргаларым, техникам номнарда, дүрүмде бижиттинмээн. Тыва хүреш аргаларын ажыглап тургаш, бодумнуң кылыптар техникамга өөредип болур мен. Дуржулгазы улуг мөгелерден арай сести бээр хире таварылгада психологтуг дуза база дыка херек. Ол талазы-биле база арга-сүмем кадыксаар чордум. Удурланыкчызынга ойнаттырыпкаш, улаштыр дараазында деңнелче үнүп чадап кааш, аныяанда-ла хүрешти кагбас болза эки. Шыдамык, туруштуг чорукту бодунга быжыктырар херек.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту авторнуң хууда архивинден алган.
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25
