Чөөн чүк медициназы дээрге бурун шагда-ла (бистиң эрага чедир үш дугаар муң чылдарда) Кыдатка, Японияга, Тибетке, Кореяга болгаш Индияга тывылган эмнээшкин системазы-дыр. Барыын чүк медициназындан ооң кол ылгалы чүдел дизе, чөөн чүк медициназы аарыгларны болдурбас дээш, баш бурунгаар хемчеглерни алыры болгаш кижиниң мага-бодунда бүгү органнарның аяннашкак, хөөннеш чоруунуң үрелиишкиннерин катап эде тургузуп, эмнээри болур. Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур Тываның «Тубтен Шедруб Линг» деп Россияда эң улуг хүрээзиниң девискээринге турар Чөөн чүк эмнээшкининиң төвүнге чаа оран-саваны ажыдар сорулганы салган.
Республика девискээринге улусчу эмнээшкинни чорудуп болурунуң дугайында Тываның Чазаа чөпшээрелди тывыскан соонда, Тываның Кадык камгалал яамызының эмчи-социал айтырыглар болгаш удуртулганың эртем-шинчилел институдунга Улусчу эмнээшкин төвү 2017 чылда ажыттынган. Ында төвүт эмнээшкинни чорудуп, чонну хүлээп ап, ажылдап чоруур Лопсан Дондуп (Аян-оол) башкыны чалап ап, чөөн чүк медициназының дугайында чугаалашкан бис.
Амгы үеде чөөн чүк медициназы эртем аайы-биле бадыткап, шынзыдып каан барыын медицинаның эмнээшкини-биле кады деңге сайзырап, бот-боттарының онзагай арга-методтары-биле үлежип, оларны арга-дуржулгазынга ажыглап турар. Кайы-даа эмнээшкинни күрүне деңнелинде чөпшээреп турар.
Чөөн чүк медициназы дараазында хевирлерлиг: чаңчылчаан кыдат медицина, аюрведа болгаш төвүт медицина. Кыдат эмнээшкин «у-син» болгаш «инь-ян» хоойлуларынга үндезилеттинген. Ол дээрге-ле ийи аңгы удурланышкак чүүлдер болур: эгези болгаш төнчүзү, үстү болгаш адаа. Бо удурланышкактарның деңзигүүрү өскерлип, бирээзи бирээзинден көвүдеп азы эвээжей берген таварылгада кижи аарый бээр деп санап турар. Аюрведаны алыр болза, эмнээшкинни минералдар болгаш дириг амытаннардан, үнүштерден алган бүдүмелдер-биле чорудар. Эмни кылырда, кижиниң эр-кызын, назы-харын, аарыг кижиниң мага-бодунуң онзагайын, өске аарыгларга хамаарыштыр мага-бот канчаар туржуп болурун барымдаалаар. А төвүт медицина аюрведаның болгаш кыдат медицинаның сүүзүнүн үлегерлеп ап алгаш, аарыг кижини судалдап, сидиин шинчилеп тургаш, түңнелди үндүрүп, эмнээшкинни чорудар. Төвүт медицинаны өөренип алган эмчи-башкы кандыг-даа аарыг кижини хүлээр апаар: херээжен-даа кижини, чүрээнде чыргалыг, бүүрээ аараан, нервилери, чүстери, даван-даяа баксыраан-даа кижини, кырган, чалыы, чаш уруг дивейн, шуптузун хүлээп ап эмнээр кылдыр өөренип алган болур. «Мен гинеколог эвес-тир мен», «Кардиологче барып көрүңерем», «Силерни невролог эмнээр ужурлуг» деп чүүлдер чугаалавас, шуптузун боду эмнээр. Бо дугайын төвүт эмнээшкинни чорудуп турар эмчи Аян-оол башкы тайылбырлады.
Чөөн чүк медициназының сагыыр ужурлуг дүрүмнери бар:
☑ Чүгле аарып турар черни эвес, а бүдүн мага-ботту эмнээр ужурлуг;
☑ Кижи бүрүзүнүң мага-боду бот-боттарынга дөмейлешпес, онзаланып чорууру-биле чаңгыс ол-ла аарыгны кижи бүрүзүнге аңгы кылдыр эмнээр;
☑ Эмнерниң чымчак болгаш чоорту (оожум) дээринден, эмнээр аргаларның хөй янзылыындан аарып турар чүүлдер доп-дораан чиде бербес, чоорту сегиир ужурлуг;
☑ Эмнер чүгле аарыгның көстүп турар им-демдектерин чидирери-биле кызыгаарланмайн, бүгү мага-ботту арыглаар, камгаланыр күштерин сергедир шынарлыг болур ужурлуг;
☑ Аарыг-биле демиселди чорудар кол кижи аарыг кижи боду болур ужурлуг, эмчи чүгле канчаар эмненирин айтып бээр.
Чөөн чүк медициназының кол-кол аргаларынга гомеопатия, акупунктура (инелер-биле эмнээри), янзы-бүрү массажтар, мергежилгелер, сула шимчээшкиннер, ханнаашкын... кирип турар. Чоокка чаа чедир чөөн чүк эмнээшкинин хүлээп көрбейн, аарыг улусту мөлчүп, мегелеп турар дээн хөөннер база тургулаан. Ынчалза-даа ол талазы-биле дээди эртемни чедип ап, ажык-дузазын, ачы-буянын көргүзүп эгелээн эмчилер ниитилелден эки үнелелдерни ап, күрүне деткимчезинче кирип, амгы үениң чаңчылчаан эмнээшкини-биле деңге сайзыраар аргалыг апарган.
Судалдааш, диагнозту тургузуп, аарыг кижилерни эмнеп турар төвүт эмнээшкин талазы-биле дээди эртемни чедип алган тыва эмчи-башкылар Аян Херел-оол биле Самба Тюлюш бо хүнде Тываның ховар эртемниглери болур. Аян-оол башкы чүгле Россия иштинде эвес, даштыкы чурттарда база эмнээшкинни чорудуп турар. Улусчу эмнээшкинни чорудуп болур деп чөпшээрээн российжи сертификаттың улуг ужур-дузалыын эмчи-башкы Казахстанга көрген. Аңаа аарыг улус хүлээп ажылдап олурда, ол күрүнениң бир хамаатызы ооң сертификадын интернет четкизинден хоолгалааш, саазынга үндүрүп алган келген. «Шынап-ла, силер бо силер бе: Херел-оол Аян Вячеславович?» – деп ылавылаан. Эмчи-башкы боду болурга, өөрүп, ооң хүлээп алыышкынынче бүзүрелдии-биле кирип алгаш, өске чаңгыс чер чурттугларын база эвилелдээн. «Кым билир ону, та мегечи бузурукчулар чон төөредип чоруур боор чүве» деп бодап турганын, судалдадып, шинчидип, эмнерин алгаш, шынап-ла, бүзүрээнин ол кижи чажырбаан.
Эрткен чылын Тывага ажыттынган Россияның буддийжи университединде база иелээн башкылап турар. Студентилерге өөренири белен болзун дээш, Аян-оол башкы «Цеченлинг» хүрээзинде аарыг улус хүлээп алыр өрээлинче эдертип аппаргаш, оът-сигенден кылган эмнерин амдан дамчыштыр болгаш номда бижип каанының аайы-биле таныттырып турар. Даштыкы күрүнеге төвүт медицинаның доктору кылдыр өөренип алган-даа болза, бо башкылар Россияның дипломнарын алыры-биле Республиканың эмчи колледжизинде база өөренип турарлар. Аян-оол башкы 2 дугаар курста, Самба башкы 1 дугаар курста. Төвүт эмнээшкин биле амгы үениң шынзыдып каан эмнээшкинин деңнеп өөренири дыка солун бооп турарын башкы чугаалады. Кайы-даа өөредигниң, билигниң төнчүзү чаңгыс түңнелдиг-дир деп сайгарып чоруурун чажырбады. Мону доозуп алгаш, университетке башкылавышаан, ооң чанынга ажыттынар улуг «Чөөн чүк медициназының төвүнге» ажылдаарлар. Тываның ийи ховар эмчи-башкызын шак мынчаар өөренип алыр кылдыр Тываның Кадык камгалал яамызының Эмчи-социал айтырыглар болгаш удуртулганың эртем-шинчилел институду шиитпирлээн. Аян-оол башкы биле Самба башкы чеже-даа дээди эртемниг эмчилер болза, амгы үеде кады өөренип турары эштеринден бичии-даа ылгалыр чүвези чок, ниити негелдени күүседип, российжи студентилер-биле бир дөмей үени эртип турар. Доозуп үнерде, массаж болгаш физиотерапия угланыышкыннарын шилип ап турар.
Ине шанчар эртемни бедик деңнелче үндүрүп ап, чамдык эм оъттарны Тывага кылып алыр эки байдалдар чаа төптүң ажыдыышкыны-биле кады болдуна бээринге башкылар бүзүреп турар.
«Меңээ бир кижи дыка солун архив материалындан хоолга берген чүве. Шаанда, 30 чылдарда, Тыва Арат Республикага эмнелге турган. Амгы кеш аарыгларының эмнелгезиниң оран-савазы хире чорду, аңаа турган эмнелгени ийи чарып каан. Бир талазында сыкыртып эмнээр эмчилер, а өске талазында эм оъттар-биле эмнээр лама башкылар ажылдап турган. Бертик-межел кижилер колдуунда лама башкыларның эмнээшкинин шилип ап турган чорду. Ол үеде безин ону күрүне акшаландырып турганын билип алдым. Амгы үеде байдал база шак мындыг хевирлиг, дөмей болуп турар» – деп, Аян-оол башкы чугаалады. Шынап-ла, дыка хөй кижилер төвүт эмнээшкинниң эм оъттардан кылган борбак хүрең эмнерин башкыдан чалап ижип, сегип турар болгай. Чигир аарыын тиилеп, салдынган диагнозу бар-даа болза, ханында чигирин көдүрбейн, доктаадып алган чурттап чоруур бир кижини база дыңнаан мен. Эмнеттинмес деп санаттынып турар аарыгларны эдип, кижилерге кадык мага-ботту, чиик-сергек медерелди, арыг угаанны шаңнап турар чөөн чүк медициназы кымга-даа херек. Бүзүревес улус ол хевээр бүзүревейн чоруур-ла ыйнаан, а сүзүктүг кижилер сөөлгү идегели-биле эмненип ап, кадык-чаагай чоруур болзун. Сезиктен аарыыр, сүзүктен экириир. Ылап-ла шыңгыы аарыгга алзыпкан кижи чүден-даа кортпайн, чүнү-даа шенеп чоруур болгай.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны башкының хууда архивинден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19
