Эрткен неделяның бир онзагай болуушкуну — Россияның Чазааның Даргазы Михаил Мишустинниң Тывага келгени. Ол ышкаш федералдыг яамыларның удуртукчулары база бистиң регионга келгеш, адыр аайы-биле объектилерге чедип танышкан.
Михаил Мишустин Ыраккы Чөөн чүктүң болгаш Сибирьниң регионнарынга ажыл-агыйжы үнүүшкүн-биле чорааш, ийи дугаар хүнүнде бистиң республикага келген. Чурттуң Чазааның удуртукчузун Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг уткуп алган.
Россияның Чазааның Даргазы Михаил Мишустин Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг-биле ужуражылганы эрттирген. Ийи тала республиканың экономиказын сайгарган. Сөөлгү 5 чылда Тыва доктаамал өзүлдени көргүзүп турар. Регионнуң иштики үре-түңнели ийи катап өскен, кол капиталче инвестициялар 167 млрд рубльге четкен. Ол чүүл Россияның Президентизиниң болгаш Чазааның деткимчезиниң ачызында чедип алдынганын Владислав Ховалыг онзалап демдеглээш, республиканың бодунуң орулгазын көвүдедир дээн регионда мурнады боттандырар сорулга хевээр артканын дыңнаткан. Сөөлгү беш чылда өзүлде ийи чартык катап улгаткан.
«Кедизинде үндүрүглерниң болгаш үндүрүгнүң орулгазының өзүлдези көрдүнген, 2030 чылга чедир 35,3 млрд рубль чедир азы бо чылдың деңнелинден 1,4 катап көвүдээр. 2026 чылдан 2040 чылга чедир регионнуң бюджединче үндүрүгден 168 млрд рубль чедир орулга кирери көрдүнүп турар» — деп, регионнуң удуртукчузу илеткээн.
Тывада ядыы-түреңги чоруктуң деңнели 2020 чылда 31,7 хуу турган болза, национал төлевилелдерниң болгаш федералдыг программаларның боттандырыышкыннарының ачызында ол 18,6 хуу кылдыр бадып келгенин Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг илеткелинде айыткан. Ооң-биле чергелештир ажыл чок чорук 4 катап эвээжээн, ай санында ортумак шалың 71 хуу өскен. Сибирьде өзүп орар үлетпүр төвү болурунга республиканың шыңгыы арга-шинээнче Россияның Чазааның Даргазы кичээнгейин угландырган.
“Тускай программаның күүселдези болгаш боттандырыышкыны, бир дугаарында, мында чурттап турар кижилерниң амыдырал-чуртталгазының шынарын бедидеринге болгаш үлетпүрнүң хөгжүлдезинге чаа идигни берип, тодаргай түңнелдерни чедип алыры кончуг чугула” — деп, чурттуң Чазааның удуртукчузу чугаалаан.
Владислав Ховалыг бодунуң ээлчээнде, 2025 чылда ажыглалче киирген тудугларның ачызында Тыва он мурнакчы регионнуң санынче киргенин дыңнаткан. Чылдың түңнелдери-биле, республикада туттунган чуртталга бажыңнарының шөлүнүң хемчээли рекордту ашкан.
“Социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазының күүселдези-биле, Кызылдың чурттакчылыг 8 микрорайонунуң, Кызыл, Чеди-Хөл кожууннарның девискээрлериниң төлевилелин ажылдап кылган. Эрткен чылдың түңнелдери-биле республикавыс Россияның 10 тергиин регионнарының санынче киргенин, 4,60 муң дөрбелчин метр шөлдүг чуртталга бажыңнарының тудуун ажыглалче кииргеш, төөгүлүг бедик көргүзүгнү чедип алганывысты демдеглексеп тур мен. Кижи санынга хамаарыштыр ажыглалче киирген чурттаар оран-сава-биле Кызыл хоорай чуртта 1-ги черни алган” — деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Социал-экономиктиг хөгжүлдениң бот-тускайлаң программазы республикага чугула быра болган. Ооң кол чедиишкиннериниң бирээ-зи — тудуг материалдарының бүдүрүлгезиниң хөгжүлдези. Ол чүүл чуртталга бажыңнарының массалыг тудуунга идигни берген.
Удуртукчулар улаштыр элээн каш объектилерге четкеннер. Бир дугаарында «Восток» компаниязының демир-бетон кылыглар бүдүрүлгезинге барган. Чурттуң Чазааның Даргазы Михаил Мишустин Россияның тудуг болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агыйының сайыды Ирек Файзуллин болгаш Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг-биле кады бүдүрүлгениң ажыл-чорудулгазы-биле танышканнар.
Күрүнениң деткимчези-биле тургустунган болгаш чаарттынган завод фундамент болгаш хана блоктары, шала база дээвиир плиталары, оруктуң бордюрлары, хана дээрбектери, чадаг кижи кылаштаар черниң тууйбулары дээш, регионнуң тудуунга негеттинип турар материалдарның хөй-хөй хевирлерин бүдүрүп турар. Чижээ, тууйбулар бүдүрер цехтиң бир ээлчегде бүдүрүкчүлүү 500 дөрбелчин метр. Бараанны саарылгаже үш хонганда үндүрер.
Бүгү продукцияны регионнуң хереглелдеринге – чуртталга бажыңнарының, социал объектилерниң, орук инфраструктуразының тудуунга болгаш хоорайның хүрээлеңин экижидеринге ажыглап, республиканың даштындан киир сөөртүп турган материалдарны тус черниң бүдүрүлгези-биле солаан. 2020 чылдан 2026 чылга чедир демир-бетон продукциязының бүдүрүлгезиниң хемчээли 300 муң куб метрни ашкан, чылда 84 муң куб метр четкен. Завод — регионнуң күш-ажыл курлавырларының элээн көскү кезиин хандырып турар, республиканың тудуг адырының кол бүдүрүлгелериниң бирээзи.
Михаил Владимирович республиканың удуртукчузунга четтиргенин илереткен: «Республиканың удуртукчузунга четтиргеним илередикседим, чүге дизе Президентиниң үндүргени бот-тускайлаң программазы шак мынчаар ажылдаар ужурлуг. Силер 2020 чылда бо бүдүрүлгеже акша-хөреңгини салып эгелээн сооңарда, чуртталга бажыңнарының тудуу 4,5 катап өскен. Ол дээрге түңнел-дир».
Россияның Чазааның Даргазынга ажыктыг казымал байлактар тывыжының талазы-биле улуг ажыл-чорудулга дугайында база дыңнаткан. Оларның бирээ-зи – «Ареал» компаниязының болгаш «Ростех» компаниязының салбырлары-биле кады чорудуп турар «Тастыг» литий шыгжамырының төлевилели. Чыдында литийлиг оксидтиң курлавыры 530 муң тонна деп санаттынган, төлевилелди 2028 чылда боттандырып эгелээр. Оон аңгыда премьер-министрге ол-ла компанияларның ажылдап кылыр Ак-Сугнуң порфир-чес чыдынының төлевилелиниң дугайында база дыңнаткан.
«Ак-Суг шыгжамыры ажылын эгелей бээрге, ооң ховар металлдары Россияның үлетпүрүнче үнер. Бо бүдүрүлгени 2031 чылда ажылдадып эгелээри планнаттынган. Чүгле даг боду 25 сая куб метр, казары, үндүр дажыыры дээш дыка улуг хемчээлдиг ажыл көрдүнген, чүге дизе чер-девискээрниң туружу берге черде» — деп, “Ареал” компаниязының төлээзи ажыл-чорудулгазын таныштырган.
Россияның Чазааның Даргазынга Кыдаттың «Лунсин» компаниязының удуртулгазы-биле боттандырар төлевилел — Кызыл-Таштыгның полиметалл рудазының шыгжамыры-биле база таныштырган. Чурттуң Чазааның Даргазы регионда ниитизи-биле үлетпүр комплекизиниң хөгжүлдезиниң чогумчалыын үнелеп, өзүп орар темпини кадагалап арттырарын чугулалап демдеглээн.
«Инфраструктурлуг бюджет чээлилери болгаш өске-даа аргалар шуптузу, бирги ээлчегде, экономиканы, экономиканың даштыкы хевирин тургузар. Инвесторлар илеткелин кылды. Ол дээрге чаа Тываның экономиказының даштыкы хевири-дир, ол инвестицияны хаара тударынга, чаа ажылчын олуттарны тургузарынга аргаларны берип турар, ооң түңнелинде чурттакчы чоннуң акша-хөреңгилиг орулгазы өзер» — деп, Михаил Мишустин чугаалаан.
Дараазында Кызылда республиканың консультация-диагностика төвүнге четкен. Премьер-министр амгы үениң эмнелге дериг-херекселдерин хынап, эмчи ажылдакчылары болгаш аарыг кижилер-биле чугаалашкан.
«Чазак Баштыңы Тываның кадык камгалалының улуг өскерлиишкиннерин бодунуң караа-биле көргенинге өөрүп тур мен. Сөөлгү беш чыл дургузунда республика дыка улуг ажылдарны кылган: 21 объектини долузу-биле чаарткан, 16 эмнелге амбулаториялары болгаш 61 фельдшер-акушер пунктуларын туткан. Эң кол чүүл – бо күжениишкиннерниң ачызында кижилерниң амы-тынын камгалап алыры экижээн, бажынче хан чүгүрүп база чартыктааш өлүп-хораар чорук эвээжээн, а бичии чаштарның өлүп-хораары 37,5 хуу баткан» — деп, республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг демдеглээн.
Сөөлгү чылдарда республиканың эмнелге инфраструктуразы доктаамал чаарттынып, эмчи дузазының чедингири болгаш шынары экижээн. Ол төлевилелдер эмчи специалистеринге ажылдаар амгы үениң байдалдарын тургузуп, чурттакчыларга шынарлыг эмчи дузазын алыр арганы хандырган.
2030 чылга чедир кадык камгалалының ам-даа 20 объектизин чаартыр, уруглар поликлиникаларынга 270 ажыг амгы үениң дериг-херекселин садар, республиканың уруглар эмнелгезиниң тудуун бүрүнү-биле доозары планнаттынган.
Владислав Ховалыгның чугаазы-биле алырга, Михаил Мишустинден эки үнелелди алганы – республиканың бүгү командазынга Тываның чурттакчыларының сонуургалынга кадык камгалалының хөгжүлдезинде темпини салбайн, системалыг ажылды ам-даа уламчылаарынга тодаргай медээ-дир.
Михаил Владимирович Кызылдың 22 дугаар школазынга четкеш, класстарын болгаш чемненир черлерин көрүп, лагерьге келген уруглар-биле чугаалашкан.
"Бо хүнде школада инженер-техниктиг база бойдус эртемнериниң программаларын сайзырадып турар. Өөреникчилерге амгы үениң компьютер лабораторияларын, робототехника болгаш 3D модельдер лабораторияларын ажыткан, оон аңгыда салым-чаяанныг уругларның курлавыр төвү ажылдап турар" — деп, Владислав Ховалыг ужуражылга соонда бодунуң МАХ каналында бижээн.
Сөөлгү ийи чылда школачыларның эртемнерже сонуургалы өзүп келгенин Михаил Мишустин демдеглээн. Чаңгыс аай күрүне шылгалдазынга физика эртемин шилип алган доозукчуларның саны үштүң бир кезиинге, дээди математиканы дужаап турарларның саны дөрттүң бир кезиинге көвүдээн. Чазак Даргазы класстан дашкаар номчулгага херек номнарны школага белекке берген.
Сөөлгү чылдарда Тывада 11 чаа школа туттунган, 55 оран-сава бүрүнү-биле чаарттынган.
«Россияның Чазаанга база Михаил Владимировичиге Тываже улуг кичээнгейни салып, бүгү талазы-биле деткип турары дээш өөрүп четтирдим»— деп, регионнуң удуртукчузу дыңнаткан.
А. СОЯН белеткээн.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn