Салым-чаяанныг кижилер колдуунда-ла чүгле чаңгыс адырга тулган болур: кайгамчык чогаалчы, тулган артист, тергиин самчы, шыырак игилчи, катаптаттынмас тоолчу, бот-тускайлаң хөөмейжи, уяранчыг ыраажы, сорунзалыг шүлүкчү... Бистиң тыва чонувус аразында бо бүгү шынарлар болгаш билиг-мергежилдерни катай-хаара эдилеп, бүгү талазын деңге сайзырадып, хүнден хүнче ам чүнү канчаптайн, чүнү чогаадыптайн деп чогаадыкчы дилээшкинде эжиндирип чоруур онзагай кижи база бар. Ол дээрге Самбажык Сандак-тыр. Чоокта чаа ол бүгү Россияның уран сөске салым-чаяанныгларының аразынга болуп эрткен чечен чогаал, хөгжүм, театр болгаш парлалганы каттыштырган «Дыл арт-резиденциязы. Сөс хөгжүмү» деп төлевилелинге киришкеш, хамыкты кайгаткаш келген. Төлевилелдиң кол сорулгазы – аныяк-өскен аразынга Россияның чоннарының төрээн дылын кадагалап арттырары болгаш сайзырадыры. Ооң удуртукчузу Анжелика Засядько чогаалчы болурундан аңгыда, чаңгыс кижиде хөгжүм херекселдеринге база ойнап билир актёр, режиссёр, сценарист, ыраажы ховар салым-чаяан шупту чайынналып турар кижилер көрүксээн күзелин Самбажыктың хандырып бергенинге өөрүп четтиргенин катап-катап илереткен. Бөгүнгү аалчывыс-биле чоок таныштырып, ооң чогаадыкчы ажыл-ижин сонуургадыр-дыр бис.
– Самбажык Сандак. Сандак Самбажык Салаватович. Адаарга, эптиг, аяннажылгалыг боорда, ёзулуг чогаадыкчы иштиң сураглыг кижизиниң ады деп билдингир. Кымнар мындыг аянныг кылдыр адаан ирги? Өг-бүлеңерни таныштырып көрүңерем.
– Самбажык биле Сүбедей деп ийи аңгы атты ада-ием шилиир ужурга таварышкан деп дыңнаан мен. Кайызы-даа төөгүге турган сураглыг кижилер. Ачам бодунуң адынга аяннаштыр Самбажык деп атты шилээн. Алыс бодум Мөңгүн-Тайга чурттуг мен. Авам Кызылдың 37 дугаар уруглар садында хөгжүм башкызы болуп ажылдап чоруур. Кады төрээн ожук дажы дег 3 алышкы бис: мен улуу мен, ортунувус 21 харлыг, база артист кижи. Симфониктиг болгаш үрер хөгжүм оркестрлеринде ажылдап чоруур. Хеймеривис 12 харлыг. Республиканың уран чүүл школа-интернадынга 3 чыл иштинде баян өөренип келген. Шимченгир кижи болгаш, чаңгыс черге олурары берге апаарга, 2 дугаар школада өөрени берди. Спортка кончуг сонуургалдыг, компьютер сонуургаар, программалар ажылдап кылыксаар. Ачавыс өске өг-бүлелиг аңгы чурттап чоруур. Ак-Туругда баян, цирк башкылап турар.
– Мөңгүн-Тайгадан сөөлгү үеде дыка хөй уран сөске салымныг аныяктар үнүп, тыва чонга билдингир кылдыр сурагжып эгелээн-дир: силер, Кежик Коңзай, Айлазия Саая, Чыжыргана Саая...
– Антон Салчак база бар, Артыш Санаа.., сорунзажыларның хөй кезии база Мөңгүн-Тайгадан болган. Эгезинде билбес турган кижи мен, чыынды номувус үнүп келгенде, көөрүмге, чер-чуртун Мөңгүн-Тайга деп каан улус эңдерик болду.
– Ооң чажыды чүдел? Канчап мындыг хөй аныяк чогаалчы ол черден үнүп келген ирги?
– Харын, ону орта сайгарып шыдавас-тыр мен. Чон аразынче үнмейн, боду бижип чоруур, чажыртынып чоруур улус база дыка хөй, мээң чаңгыс классчыларым аразында безин бар.
– Кежик Коңзай-биле чугаалажырывыска, ооң чогаадыкчы ажылы аас чогаалындан, кожамыктардан эгелээн болган чүве. А силер канчаар чогаадып эгеледиңер?
– Ынакшылдың ачызында. 2003 чылда 8 класс тургаш, ийис эжи бир уругну сонуургай берген мен. Ооң бажыңының чанында даг бар. Ооң кырынга олуруп алгаш, чараш кысты бүдүү көрүп каап, шүлүк бижип каап олурар турган мен. Кады лагерьлеп турган болгаш, билир мен. Акызы бар, мени дуңмазынче чагдатпас. Чуртталгада оруктарывыс каш-даа катап каттышкан: башкы колледжизинге өөрени бээримге, ол кыс база аңаа өөренип чедип келген, филология факультединче кирип алырымга, база-ла ында өөренип турар болган. Ынчалза-даа таныжып, чоокшулашпаан бис. Олчаан ынакшыл дугайында шүлүктер бижип, оларны өрттедип, узуткап чоруй, ынакшыл дээрге чогаадыкчы ажылга таалал алыр күш-түр деп билген мен. Чогум эң эгезинде школага башкылар аразынга мөөрей чарлаттынган турган. Аңаа шүлүк бижип каан мен. Солунга база Самбажык Монгуш деп өске фамилия-биле үнген чүве. Ооң соонда Зинаида Салчаковна деп геометрия, чурулга башкызының бөлгүмүнче барып, баштайгы шенелделеримни кылып турган мен. Студентилей бергеш, «Сорунза» чечен чогаал бөлгүмүнүң киржикчизи болуп, Мария Амын-ооловна башкывыстан хандыр өөренген мен. Мени чогаал бижииринче эге базымнарны кылыр кылдыр чүглендирип каан баштайгы чаш ынакшылымга четтиргенимни илередир мен. Ол өг-бүлелиг, ажы-төлдүг аас-кежиктиг чурттап чоруур.
– Башкы болур тургаш, канчап театр артизи апарганыңар ол? Сургуул чылдарыңарны хөөреп көрүңерем.
– Кызылдың башкы колледжизинге 3 чыл иштинде хөөмей башкызы кылдыр өөренген мен. Башкыларым – Чодураа Семис-ооловна биле Хеймер-оол Ким-оолович. Шыырак эвес-даа болзумза, кызып тургаш, доозуп алдым. Хөөмейлээрим шоолуг эвес, игил, дошпулуурга ойнаар мен. Колледжке өөренип турумда, чогаалга салым-чаяанныг улус аразынга мөөрейлер чарлаар турган. Мария Күжүгеттиң «Сорунза» деп бөлгүмү бар деп ынчан билип алган мен. Олчаан чечен чогаалды сонуургап, чогаалчы болур мен деп сорулга салгаш, Тываның күрүне университединиң филология факультединче дужаадым. Баллдарым четпес болганындан бир дугаар курсче төлеп өөренир кылдыр кирип алган мен. Бир дугаар курс соонда бюджетче шилчидер деп турда, Якутск хоорайда Культура болгаш уран чүүлдүң арктиктиг институду өөренир күзелдиг улус херек деп чарлапкан. Салым-чолум бир өскээр шиитпирлеттине берген.
– Шылгалдаларны маңаа дужаап турдуңар бе?
– Ийе. Ол дээрге пандемия үези-дир. Суурдан үнерде, чаңгыс классчым Салчак Айдыс-биле иелээн чаңгыс машинага олурупкан бис. Кайнаар баарың ол дижип-ле, кайывыс-даа Кызылда ажыл-херек бүдүрүп бар чыдарывысты чугаалап, чогум-на ол институтче дужаап кирер деп чоруурувусту ыыттавайн, бот-боттарывыстан чажырып чораан болган бис. Сөөлүнде билдинип келзе-ле, иелээн Якутскунуң институдунче кирип алган болган бис. Бистиң-биле кады бир оол кирип алган турду. Бир дугаар курс соонда аарааш, чана берген кижи. Хөөкүй ам аравыста чок.
– Кым кылдыр доозуп келдиңер?
– Театр болгаш кино артизи кылдыр доозуп келдивис. Айдыс эжимге көөрде, театрга чоок эвес турган мен. Кинолар сонуургаар болгаш, өскээр ажылдап чоруй баар ирги мен бе деп бодап турдум. Культура яамызындан сорулгалыг керээ ёзугаар өөренген болгаш, бодувусту канчаар-даа көргүзер болзувусса, 3 чыл иштинде албан театрга ажылдаар ужурлуг болган бис. Мен бодумга шоолуг бүзүревейн турган мен. Бичии-бачыы кижиге каяа рольдар бээрил, хөй аразынга көстүп чоруп турар ирги мен бе деп бодап турдум. Ындыг чүве кайда боор, рольдарны-даа берип-ле турар, бар-ла бүгү күштү үндүрүп тургаш, ойнап кирипкеш, 2 чылдың эрткенин эскербейн, ам 3 дугаар чогаадыкчы сезонче кирип тур бис. Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театры кайгамчык солун, сорунзалыг оран болу берген. Коллектив эп-найыралдыг, бот-боттарынга дузалажыр.
– Артистер аразында чижилге бар бе?
– Бар. Чогаадыкчы ажылдыг улус аразынга чижилге албан турар ужурлуг. Ылаңгыя херээжен артистер аразында чижилге улуг. Оларның саны хөй, а рольдар эвээш. Оолдарга рольдар хөй болгаш, черле ажырбас. Ындыг-даа болза артистерниң хар-назыны база черле деңзини чая базып турар-дыр, аныяктарның ылгалып үнүп кээри хөй-дүр деп эскерер чордум.
– Улуг артистерден кымнар кончуг арга-сүме кадар-дыр?
– Шупту деп болур. Чаңгыс аалдың улузу дег шупту демниг, бот-боттарывыска дузалажып, арга-сүмени кадып ажылдап чоруур бис. Аныяктарны дыка деткиир кончуг эки үеде ажылдап келген-дир бис деп бодаар чордум.
– Чон аразынга кайы хире таныттынгыр силер? Кудумчуга чоруңарда: «Оо, бо артист ышкажыл!» кылдыр көөр улуска таваржыр-дыр силер бе?
– Мени театр артизи кылдыр таныыр улус эвээш деп бодаар мен. Чогум бар, эскерер чордум. Илдең кылдыр сымыранчып, чугаалажы кааптар улус тургулаар чорду. Мени колдуунда улус социал четкилерде арнымдан эки таныыр деп бодаар мен. Каттырынчыг, солун видеолар тырттырар турдум.
– Ам чогаалчы Самбажык Сандакче эглип кээлиңерем. Амгы үениң дыка хөй аныяк чогаалчыларының аразында чижилге бар ирги бе? Адырам, мен бо кижини ажыр бижиптейн деп бодалдар силерге төрүттүнүп кээр-дир бе?
– Мен бодаарымга, аныяк-даа, улуг-даа чогаалчылар аразында чижилге чок. Кижи бүрүзү бодунуу-биле чогаалдарын бижип чоруп олурар. Кымның сагыш-сеткилиниң аттыгыышкыны кайы хире-дир, ол хирени бижип, чырыкче үндүрүп турар. Чогаалчы кижи бүрүзү бот-тускайлаң үннүг, боду аңгы делегейлиг. Номчукчуларынга чедирер дээн бодалдарын эрте-даа бол, орай-даа бол чогаал дамчыштыр чедирип чоруур.
– Улуг чогаалчылар аразындан бедик үнелелди кымнардан ап чор силер?
– ТР-ниң Чогаалчылар эвилелинче бо чылын чаа кирип алган мен. Ооң даргазы Кежик Коңзай, Саяна Май-ооловна дээш өске-даа улуг чогаалчылар аныяктарны дыка деткиир чорду. Өске регионнарга бодаарга, Тывада өзүп олурар аныяк чогаалчылар дыка хөй. Эвилелче кирбейн чыткаш-ла, аныяк чогаалчыларга эрттирип турар семинарларга үргүлчү киржип турдум. Бо чылын өзүлде менде бар боорга, эвилелче чалаан деп билип тур мен. Шүгүмчүледип база турдум, ол чогаалчы кижиниң черле эртер оруу-дур. Аныяктарже кичээнгей бисте улуг-дур, сураглыг чогаалчыларның деткимчези база дыка улуг.
– Орус дылга бижиир тыва чогаалчыларга хамаарылгаңар кандыгыл, Самбажык Салаватович?
– Орустап бижиир чогаалчыларның кол сорулгазы номчукчулар географиязын калбартып, бүдүн Россияны чаалап ап, бодунга чогаадыкчы ат-алдарны дүрген чедип алыры деп бодаар-дыр мен. Ону багай деп болбас ужурлуг бис. Тывадан шыырак чогаалчылар Россияга көвүдеп, алдаржыыр херек. А бистиң, төрээн тыва дылывыста бижип чоруур авторларның, кол сорулгавыс – тыва дылывысты кадагалап арттырып алыры, ону сайзырадыры. Тыва дылывысты читпезин деп сагыш аарып чоруур бис.
– Сценага ойнавышаан, чогаал бижиирге, ажырбас-тыр бе? Четтигиптер-дир силер бе?
– Бот кижиде менде чүү боор, ажырбас, четтигер чордум. Бажыңга чүгле удуур кылдыр чанып кээр мен. Хамык энергиямны чогаадыкчы ажылче чарып турар мен. Театрдан аңгыда, студиявыс база бар. Ында хөгжүм чогаадып, ырлар бижип турар бис.
– Чүдүлге-сүзүкке хамаарылгаңар кандыгыл?
– Бурган бар деп чүвеге бүзүревес мен. Ынчалза-даа буддизмни сонуургап чораан мен. Ол дээрге эки чурттаарының философиязы-дыр, буян чыып алыр. Эки, чымчак чүдүлге-дир, багай деп шыдавас мен. Бистиң өгбелеривис ие черинге, дээр адазынга, оран-таңдызының ээлеринге чүдүп чораан. Мээң амыдыралчы көрүжүм база бо угланыышкынга даянган. Хам кижилерге хамаарылгам эки. Кижини күш-биле аңаа чүдү, маңаа чүдү дивес болгай. Мен бодумну база албаданмас чордум.
– Арага, таакпыга хамаарылгаңар кандыгыл?
– Тенек үелеринде черле шенээр боор чүве бо. Школага өөренип тургаш, шенеп турганымны чажырбас мен. Амгы үеде ол дээрге хоран-дыр деп түңнелди үндүрген мен. Өңнүктерим эвес-тир. Чамдык улус чогаал бижиирде, шуут чаа бургурадыр таакпылаптарын көөр чордум. Мен ындыг эвес мен. Мага-бодум, күш-дамырым сайзырадырынга ынак чордум. Бистиң театрда бо талазы-биле дыка эки байдалды тургузуп каан, аянныын канчаар ону.
– Театрга дыка ынак ышкажыл силер?
– Ийе. Бүгү уран чүүлдүң: чогаалдың, ыры-хөгжүмнүң, танцы-самның, шииниң дөзү, дазылы – театр. Мен ынчаар санаар чордум. Театрда артист кижи дээрге кижилер аразында эң улуг, бедик кижи-дир. Ооң-биле катай чогаалчы кижи база ындыг: сөс-биле шын ажылдап билир дыка улуг кижи-дир.
– Сеткилиңер ханызындан бердинип ойнаан рольдарыңар сактып көрүңерем.
– Театрга кижи акша дээш ажылдавас болур, ол чуртталгада эң кол чүүл эвес-тир. Кол-ла чүве сеткилдиң эми болур, кайгамчык кижилер аразынга ажылдаары. Ажылдап келген бир дугаар чылывыста улуг-улуг рольдар берипкен. Эгезинде дыка бергедешкен мен. «Сырын-хаттың тоожузу» деп мюзиклге таварышкан бис. От ээзи, Чер ээзи, Суг ээзи бар. Мен От ээзи болган мен. Ийи кижи ойнаар «Хову» деп шииге ойнадывыс, чоокта чаа «Күзүңгүже» кирген бис. «Кайгалда» база ойнап турар мен. Эң солун чүве – Уран-оол Стал-оол биле Өнер Кызыл-оолдуң ойнап турганы Аарбай биле Чиикпейниң рольдары Айдыс Салчак эжим биле менде шилчип келген. Ол артистерниң хемчээлдери өскерли бээрге, бис ийиге дыка тааржыр болу берген. «Бажың» деп шииде кырган ашакты ойнап турар мен.
– Ойнаксаар ролюңар бар бе? Херээжен артистер болза Караны ойнаксаар болгай. А силерниң ойнаксаар, ынаар чүткүп бар чыдарыңар өлүм чок эр роль бар ирги бе?
– Меңээ дыка тааржыр-даа ышкаш деп бодаарым, ойнаксаар ролюм бар. Ол дээрге «Эгил, эжим, эгил!» деп шииде Бала-дыр. Бо хүнде ооң ролюн Ачыты Салчак ойнап турар. А делегей чергелиг шиилерден алыр болза, Ричард Лейдини ойнаксаар чордум, ол Шекспир-дир. Киноларны бодум бижээш, бодум ойнап тургаш, тырттырыксаар мен.
– Чажыт эвес болза, шенеп турар киноңар бар бе?
– Бар. Бо чылын тырттырар дээш арай четтикпес хире апардывыс. Аныяктар дугайында кино. Театрда ажылдап турар эжим бар, кады студиялыг бис. Кинога аялганы-даа, ырыны-даа чогаадып ап болур, тырттырарының деңнели база экижип келген үе-дир. Бодалывысты бүдүрүп алгаш, көргүзер бис.
– «Сорунзаның» чыындызындан өске үндүрүп алган номуңар бар бе?
– Чок. Чогум планда бар. Акша херек болур чорду. Боду төлеп ап тургаш, багай-согай эвес, шынарлыг ном кылып алыр болза эки. Мээң чогаалдарым хөй кезии – шүлүктер. Оон каш тоол бар. Ном чеде берген хире. Эгезинде бижип турган чамдык шүлүктеримни көөрүмге, арай багай апаар чорду. Бодум өзүп турар хевирлиг мен, шүгүмчүлелдиг кылдыр көрүптер апарган чордум. Башкым Мария Күжүгет дыка өөредип турган. Бодум Эдуард Мижитти кончуг сонуургап номчуп тур мен. Бо чогаалчыга ужуражыр арга чок болганымга хараадаар-дыр мен.
– Тыва дылывыс 30 хире чыл болгаш кандыг байдалга келир деп бодаар силер?
– Байдал берге, дыка нарын. Ынчалза-даа шуут чиде бербес, кожууннарда байдал черле чүгээр деп бодаар мен. Демисежир, туржур апаар бис. Хамык ужур уруглар садтарындан эгелээр: ында ажы-төл шупту орустап өөренип турар. Бажыңнарынга ада-иелер база уруг-дарыынга боттарынга шаптыктавазын дээш телефоннар тутсуп каар-дыр. Ында база чүгле орус дыл колдап турар. Школаларда тыва дыл шактарын кызырып каапкан. Долгандыр кайда-даа орус дыл. Орус дылдың ажыглалын бичии кызыгаарлап, тыва дылдың ажыглалын делгемчидер ужурлуг бис.
– Алтайга болган «Дыл арт-резиденциязы. Сөс хөгжүмү» деп Россия чергелиг төлевилелге кайгамчык кылдыр бүгү салым-чаяаныңарны бараалгадып, тыва чоннуң ховар эртинези кылдыр бодуңарны көргүскеш келген болдуңар. Мооң дугайында сонуургадып көрүңерем.
– Тыва дылымны, төрээн черимни, чонумну бүгү таладан көргүзер дээш дыка кыстым. Овур-хевирлер тургузарда, солуп кедер идик-хевимни чемодан долдур суккаш, игил, дошпулуур, хомусту база ап чордум. Аңаа уран номчулганы күүседип, сценарий бижип, клиптер тырттырып, өске регионнардан келген коллегаларның клиптеринге киржип, хөгжүм үделгезин кылып берип турдум. Безин чадаарда клиптиң планын безин тургузупкаш, ап берип турдум. Ону улуу-биле үнелээр чорду. Бодум деңнелимге хөөмейни база бараалгаттым. Дааштыг, диңмиттиг, көскүлең эвес, оожум-даа болзумза, Тывамны четче-долу кылдыр көргүзүп шыдадым деп бодаар мен. Бо төлевилел ам-даа төнмээн, күзүн түңнээр. Аңаа чедир клип тырттырар дээш-ле ам-даа кылыр ажылдарым бар. Бо хемчегниң түңнелинде чыынды ном болгаш улуг клип үнер. Тиилекчилер Москвага киржир эрге чаалап алыр. Маңаа дыка хөй улус-биле таныжып ап, аравыста харылзааны черле үспейн, кады ажылдаар деп дугурушкан бис. Келир чылдан бээр бо хемчегни Тывага эрттирер күзелимни база илередип турдум.
– Чогаалчы, артист Самбажык Сандак бөдүүн амыдыралда чүнү кылып турар ирги?
– Бүдүжүм оожум болгаш, ажыл кылганда, дыка оожум мен. Ынчангаш улузум мээң орнумга дүрген-дүрген кылып кааптар. Пицца, роллдар база кылып турган мен. Чем кылырда база чогаал бижээн-биле дөмей, нарынчыдыр кылып, бир-ле чүвени холуп, немеп туруп бээр мен. Холуксааларым эңдерик, нарын чем кылыр мен. Бөдүүн быдаа эвес. Бичиимде далган чүгүдүп чиирде безин чогаадыр турган мен: какао кырынче далганым урупкаш, дузааш, сүттээш дээш баар мен. Кылып турар ажылым чайгаар-ла чогаадыкчы апаар.
– «Тываның улустуң чогаалчызы, улустуң артизи Самбажык Сандак!» деп чарлап турар үе келиринге бүзүрээр силер бе?
– Чонум дээш ажылдаарынга ынак мен. Ол үеге чедир кызып ажылдаар апаар. Улуг күш, харыысалга негеттинер.
– «Сылдыс аарыынга» хамаарылгаңар кандыгыл?
– Бодумга хамаарыштыр алыр болза, мен аңаа алыспас мен. Чүге дээрге менде бодумну чедир үнелевес, чедиишкиннеримге шоолуг бүзүревес шынар бар. Орустап чугаалаарга, «синдром самозванца» дээр.
– Өг-бүле тударынга хамаарыштыр кандыг бодалдыг силер?
– Кадайлыг, өг-бүлелиг болуксаар мен. Ынчалза-даа үези ам-даа келбээн деп бодаар-дыр мен. Чуртталга чоорту көргүзе бээр ыйнаан.
– Чогаадыкчы ажыл-ижиңерге чедиишкиннерни күзедивис. Мөңге сылдыстар аразынга онзагай чайнаашкыныңар өшпес болзун.
– Чалааныңар дээш четтирдим, йөрээл доктаазын.
/ Надежда КУУЛАР
чугаалашкан.
Авторнуң тырттырган болгаш маадырның хууда архивинден алган чуруктар.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn