Чоокка чаа чедир-ле уран сөстү чаяап чоруур чогаалчы кижи дээрге-ле назы-хары элээн барган, көрбээн чүвези чок хоочун кижи болур деп бодаар чораан мен. Үе караңайндыр эрткен тудум, сураглыг чогаалчылар одуруунче чаа-чаа салгалдар немежип, тыва дылдың чеченин иштики сеткилинге эдиктирип, бодунуң онзагай үнүн тып, чон мурнунче көстүп келир аныяк чогаалчылар бодунуң мөгейикчилерин тыва берген. Тыва номчукчуга, көрүкчү болгаш дыңнакчыга билдингир апарган аныяктарның бирээзи-биле силерни таныштырар-дыр бис. Ол дээрге чоокта чаа Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң даргазынга соңгуткан, эрткен чылын М.Б. Кенин-Лопсанның 100 харлаанынга тураскааткан регионнар аразының биче проза мөөрейинге III черге төлептиг болган аныяк прозачы, шүлүкчү, драматург, очулдурукчу, бард (бот-тывынгыр) ыраажы, башкы, методист, «Тываның культуразының тергиини» хөрек демдээниң эдилекчизи, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Кежик Константинович Коңзай-дыр.
Ооң өскен-төрээн чери – мөңге меңгилер-биле шыптынган Мөңгүн-Тайга. Каяа-даа чоруурга, каракка чуруттунуп, агымы кулакка дыңналып келир Каргы хеми– уран сөске сонуургалды оттуруп каан ыдыктыг сагыызыны. Кежик бичиизинден-не ооң эриинге хой кадарып чорааш, тыва кожамык аянынга эжеш одуругларны шенеп эгелээн. «Кежээлерде өгге шупту чыглып келгеш, кожамыкка чижир турган бис. Акым эгелептер, дуңмаларым улажыптар. Ырлапкы дег кожамыктар төнүп эгелээрге, оон ыңай сактып шыдавайн баргаш, удур чогаады бээр мен. Оон оларым алгыржып-ла үнер: “Ээ, ындыг кожамык чок, сен мегелеп тур сен!” Шынап-ла, мен чогаадып ырлаптар кижи-дир ийин мен. Шүлүк бижип эгелээнимниң эгези-ле ол чүве» – деп, Кежик Константинович чугаалады.
Ооң чогаадыкчы ажылы шүлүктен эгелээш, шии, проза жанрларынче делгемчип, бард ыраажы кылдыр сурагжып, аялганы база чогаадып, бодунуң ырларын күүседип чоруур апарган.
Баштайгы шүлүү – «Каргы хемим». Ону чаа-ла эге класс дооскаш, 5 классче шилчип турган үезинде бижээн. Каргы бажы Кара-Ыяш деп черде чайлаанга хой кадарып, кожамыктап, тоолдажып чораанындан чечен сөстүң амданын ап, ужуун тып, амдыгаа чедир уламчылап чоруур.
Мугур-Аксының 1, 2 дугаар школаларынга 7 класска чедир өөренгеш, Тываның аграрлыг лицейинче өөренип киргеш, Лидия Хорагаевна Ооржактың бүзүрелдиг холдарынче кирип, чогаадыр салым-чаяаны улам дыңзып келген. Эгезинде чер-чуртун алгап-мактап турган болза, үстүкү класстарга ынакшыл темазынга хөйнү бижип эгелээн. Тываның күрүне университединиң филология факультединге өөренип эгелээш, чечен чогаал делегейинче шымнып, чогаал теориязын хандыр өөренип, Тываның улустуң чогаалчызы Мария Амын-ооловна Күжүгеттиң «Сорунза» бөлгүмүнүң киржикчизи апарган. Өске сорунзажылар-биле кады уран сөстүң илби-шидизин билдилиг удуртукчузунуң ачызында шиңгээдип ап, солун чогаалдарны тыва номчукчуларга сөңнеп чоруур.
Эрткен чылын М.Б. Кенин-Лопсанның 100 харынга тураскааткан биче проза мөөрейинге ооң «Чавага күжү» деп чогаалы үшкү черге төлептиг болган. Чарлал үнген соонда, киржир күзели оттуп, тема шилип чадап, пат-ла болган. Мөөрейге чедир ийи-ле хүн артканда, хенертен ооң бажынга кыс кижиниң чавага деп каасталгазы, ооң ханы уткалыы, авазындан дамчып кээри болгаш ооң күжүнүң дугайында бодал кире халып келген. Амгы үениң аныяк-өскениниң аразында харылзааларны чавага дамчыштыр солун кылдыр тоожупкаш, ооң күжү кайдал деп айтырыгны тодаргай кылдыр улаштыр бижиир күзел төрүттүнүп келген. Чогаалды удавас «Шынның» арнынга парлаар бис.
Шүлүк, прозадан аңгыда, школага өөренип тургаш-ла, шиини база аажок сонуургай берген. Маадырлар аразында диалогтардан болуушкуннарның өөскүп үнерин номчууру кончуг солун турганын, чааскаан тургаш, кайы-бир маадыр болуп алгаш, ыыткыр кылдыр номчуттунар чораанын чажырбады. Ооң уламындан Виктор Көк-оол аттыг Тываның национал хөгжүм-шии театрының чогаал килдизинге ажылдап тургаш, Эдуард Донгактың «Сыгаан» деп чогаалын, Кызыл-Эник Кудажының «Тараазын» шиижидип бижээн. Оларны театрның сценазынга салган. Оон аңгыда «Чавагазын салбактаңар» деп калмык шиини база очулдурган. 2023 чылда Тывага организастаан драматургтар лабораториязынга өөренип ап, чарлаттынган шии бижиир мөөрейге Кежик Коңзай «Маргыш төлү» деп чогаалын киириштиргеш, үшкү черге төлептиг болган. Алексей Чыргал-оол аттыг Кызылдың уран чүүл колледжизиниң студентилериниң ойнап турары К. Коңзайның «Нейрон» деп шиизи көрүкчүлерниң бедик үнелелин алган.
«Акым мени гитарага өөредип каан. Ол хөгжүм херекселинге ойнап чоруй, аккордтарны аай-дедир базып, шенеп, үрелдежип олурумда, тускай аялга төрүттүнүп кээр болган. Ону гитарага катап-катап ойнапкаш, ыры кылдыр аңаа сөстер чогаадып эгелээн мен. Чогум нота бижиир деп чүве билбес мен, ындыг эртемим чок. Чогаадып алган ырымны бодум күүседир болгаш, бард ыраажылар одуруунче киргеним ол» – деп, Кежик Константинович тайылбырлады. 2019 чылда бард ыраажылар аразынга регионнар аразының фестиваль-мөөрейинге киришкеш, Дээди шаңналга төлептиг болган. Интернет четкизин чиндиир болза, ооң күүселдезинде ырлар саны 50 ажыг.
Шак мындыг хөй талалыг салым-чаяанныг, бурунгаар чүткүлдүг коллегазын ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери дарга кылдыр соңгуп алганнар. Эвилелдиң баштаар черинде 9 кижи доктаамал ажылдап, хемчеглерни эрттирип турар. Бо хүннүң байдалы-биле уруглар чогаалы арай-ла аскап турарын эскерип, сайгарып көргеш, эвилел кежигүннериниң аразынга тыва уруглар чогаалын долдурар сорулга-биле мөөрейни эрттирер деп планнап турар. Хөй-ниити бо ажылының үре-түңнелдери бедик болзун деп бодаар болза, кожууннарда ажылдап турар чечен чогаал каттыжыышкыннары-биле сырый ажылдап, чаа-чаа үннерни илередип, деткип, чечен чогаалдың делгем делегейинче чедип киирер сорулганы салган. Кылыксанчыг ажылдар-ла хөй. Бичии республикада үш чогаалчылар эвилели ажылдап турар: ТР-ниң Чогаалчылар эвилели (Кежик Коңзай), Тываның Чогаалчылар эвилели (Сайлыкмаа Комбу) база Россияның Чогаалчылар эвилелиниң Тывада салбыры (Николай Куулар). Шуптузунуң сорулгазы – тыва чечен чогаалды сайзырадыры. «Бо үш эвилелдиң аразынга чогаадыкчы чижилге турар болза эки. Кандыг-даа амы-хууда айтырыглар эвес, кижилер аразында көрүшпестээр, адааннажыр чоруктар эвес, чүгле чогаадыкчы ажыл талазы-биле чижир болза, чечен чогаал ынчан сайзыраар ужурлуг. Ам безин улуг чогаалчылар аныяктар аразында хоочуннарны ажып турар улус барын демдеглеп эгелээн болгай»– деп, ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң даргазы бодунуң бодалы-биле үлешти.
Эвилелче кежигүн кылдыр киирерде, албан бодунуң номун үндүрер ужурлуг деп негелдени салып турар. Акша-төгерик болгаш билиг талазы-биле бергедээшкиннер бар болза, демнежип, бот-боттарынга дузалажыптары – эвилелдиң бир кол угланыышкыны. Боттарының иштинден шыырак кежигүннү белеткээш, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң Тывада салбырынче идип үндүрерге, олар бодунуң ээлчээнде Россияның Чогаалчылар эвилелинче кордакчы кылдыр деткип үндүрер. Улуг чурттуң эвилел кежигүнү кижиниң чогаалдары чүгле Тывага эвес, Россияның кайы-даа булуңнарынга солун-сеткүүлдерге үнер ужурлуг.
Шак мындыг хөй-ниити ажылындан аңгыда, Кежик Константинович Национал школа хөгжүдер институтта методист кылдыр ажылдап чоруур. Төрээн тыва дылды кадагалап арттырар, ону сайзырадыр, өзүп олурар салгалдарга өөредир, суртаалдаар, ооң эртем-методиктиг үндезинин тургузар, өөредилге программазын ажылдап кылыр харыысалгалыг ажыл-ишти чүктеп чоруур коллективтиң бир кежигүнү чогаал делегейинде эгелеп алган изин ам-даа уламчылаар.
«Эрес Кол биле мени улус болганчок-ла салчай бээрлер. Мени Кежик Кол деп-даа турарлар, Эрес Коңзай-даа апаар. Константинович биле Николаевич деп база чандыр-соора кыйгыра бээрлер. Чүгле бөрттүг чорда, таныыр мен, өске хеп кедип алырга, шуут танывас мен дээр-даа улус бар» – деп каттырбышаан, бо хүнде чогаал делегейинде быжыг турушту ээлепкен коллегазын болгаш өске-даа аныяк авторларны бедии-биле үнеледи. Тыва чечен чогаал ам-даа сайзыраар. Тулган чогаалчылар кылдыр өзүп болур салгал бөгүнгү школаның парта артында олурар өөреникчилериниң аразында бар деп меңги бөрттүг Мөңгүн-Тайга оглу шынзытты. Эгелеп алган ажыл-ижи улам сайзырап, ажыттынган салым-чаяаны ам-даа бедик үнелелди алыр болзун деп күзээр-дир бис.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” № 12 2026 чылдың апрель 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY