Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг 2026 чылдың январь 30-де Харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде ажылдакчыларының хүнүн май 18-те демдеглеп эрттирер кылдыр бадылаан турган.
Май 18-те ук байырлалдың мурнунда Тыва Чазактың хуралдаар залынга Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг төрээн-даа, азыраан-даа ажы-төлү хөй Ламажааларның болгаш Фасхутдиновтарның өг-бүлелери-биле ужурашкан.
Ол чыылганнарга байырын чедиргеш, республикада Харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде ажылдакчызының хүнүн албан ёзугаар бир дугаар демдеглеп эрттирип турарын дыңнаткан. Ооң чугаалап турары-биле алырга, чылдың-на уругларның эргелерин камгалап, оларга өг-бүлеге өзеринге дузалажып чоруур кижилерге хүндүткелдиң демдээ кылдыр эрттирип турар. Республикада өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уруглар саны 2 920, эрткен чылга бодаарга, оларның саны 186 кижи эвээжээн, 2021 чыл-биле деңнээрге, 652 кижи эвээжээн дээрзин онзалап демдеглээн.
"Бо сан-чурагай дээрге ажаалда-тежээлде адырының ниити ажылының түңнелдери-дир. Өскүс уругларның 94 хуузу өг-бүлелерде кижизиттинип турар. Чылдан чылче ажы-төл азырап ап турар өг-бүлелер саны көвүдеп турары кончуг эки дээрзи демдеглеттинип турар. Специалистер саны чедишпес-даа болза, харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде ажылдакчылары ажы-төлге дузалажыр, оларны деткиир берге ажылын күүседип турар. Ол дээш оларга чавыс мөгеер-дир мен" — деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Ужуражылга үезинде Элегес-Аксыдан Фасхутдиновтарның интернационалчы өг-бүлезин таныштырган. Наталья Сарыг-ооловна биле Исмагиль Агляматдинович өг-бүле туткандан бээр 15 чыл болган.
Наталья Сарыг-ооловна янзы-бүрү адырларга ажылдап чораан. Мал эмчизиниң фельдшери болуп, аъш-чем блогунга шыгжакчылап, 2 катап хууда сайгарлыкчылаан, 6 чыл ажыр суму даргалап, ооң соонда куш фабриказынга директорнуң оралакчызынга ажылдаан. 2016 чылдан тура амгы үеге чедир Элегес-Аксында "Салгал" уруглар садын удуртуп чоруур. Оон аңгыда хөй-ниити амыдыралынга база идепкейлиг киржип, сумунуң Төлээлекчилер хуралының депутадынга, ооң соонда Кызыл кожууннуң Төлээлекчилер хуралының кожуун депутадынга соңгуттуруп турган.
Исмагиль Агляматдинович Красноярск крайның Назарово хоорайдан келген. Назаровтуң тудуг-энергетика техникумунуң "электрик" талазын тергиин эки дооскан соонда, Тывага кол энергетик болуп 7 чыл ажылдаан. Ооң соонда 17 чыл хууда сайгарлыкчылаан, куш фабриказынга инженерлээн. 2016 чылдан тура электрик-сантехниктээн. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада-даа болза, ынак электротехник, сантехник ажылын салбаан.
Фасхутдиновтарның боттарының – 5, азыраан ажы-төлү 14. Оларның аразында агрономнар, башкылар, эмчилер, тускай шериг операциязының киржикчилери дээш кымнарны чок дээр. 3 бичии школачызы ужуражылгага азыраан ада-иези-биле кады келгеннер. Хостуг үезинде ада-иезинге бажың ажыл-агыйы кылырынга дузалажыр. Бүгү ажылды өг-бүлезинге шупту демнежип кылыр дээрзин олар чугаалаан.
Чечена Биче-ооловна биле Анатолий Дондунович Ламажааларның өг-бүлезин база таныштырган. Олар 2016 чылдан тура чурттаан. Ол үе дургузунда Ламажаалар 22 уругну кижизиткен, оларның 11-ин азырап алган. Төрээн 3 ажы-төлү улгаткан, олар ам боттары ада-ие апарганнар.
Чечена Биче-ооловна 2015 чылдан тура Кызылдың улуг назылыглар болгаш инвалидтер бажың-интернадының медицина хандырылгазының салбырында инструктор эмчи болуп ажылдап чоруур. Ол Краснодар крайга ТШО дайынчыларының шериг госпиталынга эмчи сестразы болуп база ажылдаан. Кол ажылындан аңгыда, Тываның уруглар азырап алган өг-бүлелер организациязының даргазы болуп база ажылдап чоруур. Анатолий Дондунович – "Тывахарылзааинформда" таңныыл.
Ламажааларның өг-бүлези ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының, Дээди Хуралдың хүндүлел бижиктери, ТР-ниң Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижии, ТР-ниң Кадык камгалалының ТШО-да дайынчыларга дузазы дээш медальдары-биле шаңнаткан.
Ужуражылгага аңгы-аңгы адырларның сайыттары, ажы-төл-биле ажылдаар болгаш социал адырның специалистери база келген. Олар өг-бүлелер-биле таныжып алганынга өөрүп, амыдыралда тургустунуп турар айтырыгларынга дузалажыр күзелин илереткеннер.
БИР ДУГААР ДЕМДЕГЛЭЭН БАЙЫРЛАЛ
Улаштыр Культурлуг сайзырал төвүге онза кичээнгей хереглеттинип турар уругларның эрге-ажыын камгалаар канчаар-даа аажок кызымаккай харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде адырының ажылдакчыларынга болгаш хоочуннарынга байырлыг хемчегни эрттирген.
Тыва Россия Федерациязында шак ындыг буянныг ажылдың специалистеринге чугула хүннү тургускан 4 дугаар регион болуп турар. Байырлыг хемчегге ТР-ниң Чазааның кежигүннери, Дээди Хуралдың депутаттары, харагалзал адырының ажылдакчылары, ажы-төл азырап алган өг-бүлелер, ажы-төл ажаап-тежээп турарлар келген.
Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы Алексей Сазан-оол чыылганнарга байыр чедирип сөс алгаш, байырлалдың төөгүлүг ужур-уткалыын онзалап демдеглээш, ажы-төлдүң салым-чолу дээш сагыш-човап, ук ажылга бердинипкен ажылдап чоруур кижилерге канчаар-даа аажок өөрүп четтиргенин илереткен. Тыва өг-бүлелерниң ёзу-чаңчылдары турза-даа, 1930 чылда-ла хоойлу ёзугаар бир дугаар быжыглаттынган харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде институду амгы үеде назы четпээн уруглар камгалалынга чугула рольду ойнап турарын ол демдеглээн.
"Силер хүн бүрүде ниитилелдиң эң-не харыысалгалыг болгаш буянныг ажыл-ижин кылып, боттары чуртталганың бергелерин ажып эртип шыдавас, күрүнениң деткимчезин болгаш кичээнгейин хереглеп турар кижилерниң, ылаңгыя ада-иезиниң хайгааралы чок арткан ажы-төлдүң, эрге-ажыын камгалап турар силер. Силер амыдыралдың берге байдалдарынга таварышкан улуг-даа, бичии-даа кижилерниң салым-чолу дээш харыысалганы ап, оларга аас-кежиктиг болур арганы берип турар силер" – деп, Алексей Сазан-оол чугаалаан.
Республиканың харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде органнарында ниитизи-биле 400 ажыг кижи ажылдап турарын Тыва Республиканың өөредилге сайыды Орлан Соян дыңнаткан. Ол ышкаш ажы-төл азырап алган өг-бүлелер-биле кылып чорудуп турар улуг ажылды база ол демдеглээн. Ындыг өг-бүлелер республикада 100 ашкан.
Байырлыг хемчег үезинде сан-чурагай талазы-биле медээлерни база өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларны азырап турар өг-бүлелерниң көвүдеп турарын дыңнаткан. Республикада ажы-төл азырап алган өг-бүлелер саны 163, ындыг ажы-төлдү ажаап-тежээп турар кижилер саны 1644 четкен. Социал өскүс чорукту болдурбас дээш, ада-иезиниң хайгааралы чок болгаш өскүс арткан ажы-төлдү өг-бүле кижизидилгезинче киирери-биле кылып чорудуп турар демниг ажылдың ачызында чылдан чылче өскүссүрээн ажы-төл саны эвээжеп турар.
Оон ыңай байырлыг хемчегге Тыва Республиканың күрүне шаңналдарын тывыскан. Харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде адырынга хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Тыва Республиканың Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижиктерин боттарының буянныг чүректери, сагыш човангыры, мергежилин эки билири-биле ажы-төлге ынак өг-бүлезин тып алырынга, аас-кежиктиг келир үелиг болурунга дузалажып чоруур кижилерге тывыскан.
Оларның бирээзи Өвүр кожууннуң харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде салбырының даргазы Рада Донгак ук адырда 15 чыл ажылдап турар. Ол өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан ажы-төлге дузалажып, канчаар-даа аажок буянныг ажыл деп санап, ук ажылга үлүг-хуузун киирип чоруурунга өөрүп чоруур.
"Ылаңгыя өскүс ажы-төл эки өг-бүлелерге баргаш, амыдыралында аас-кежиктиг, чедиишкиннерлиг болуп чурттап чоруурун көөрге, кижи сеткили өөрүүр. Ооң уламындан өскүс арткан ажы-төлге дузалажыр күзелим улам-на күштелир" — деп, ол чугаалаан.
Өвүр кожуунда ниитизи-биле ажы-төл азырап алган 3 өг-бүле барын ол демдеглээн. Ооң иштинде 11 уруг өг-бүлелерде кижизиттинип турар.
Харагалзал болгаш ажаалда-тежээлде ажылдакчыларының хүнүн бо чылдан эгелеп чылдың-на демдеглеп эрттирер.
Чыжыргана СААЯ.
Чиңгис Сааяның тырттырган чуруктары.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...