Өвүр кожууннуң 85, спорт школазының 45, уруглар хүрежиниң 30 чылдаан төөгүлүг байырлалдарын уткуштур спорттуң хөгжүлдези база шыырактары-биле таныжыңар.
Өвүр кожуунга спортту сайзырадыры-биле ажылдап чораан удуртукчулар: Бабың-оол Монгуш, Комбу Донгак (“Урожай” ниитилели), Мөңгүн-оол Донгак, Мадон Монгуш, Василий Балчыырак, Василий Ондар, Алексей Монгуш, Анатолий Комун-Доржу база Мирослава Дамчат.
Кожууннуң спорт школазы 1981 чылда Хандагайтыга ажыттынган. Баштайгы директору РСФСР-ниң спорт мастери, Тываның Арзылаң мөгези Кара-оол Донгакович Шагдыр болган. Баштайгы хостуг хүреш тренерлери: Виктор Достай, Василий Кара-Сал, Алексей Куулар, Сергей Адыгжы, Сергей Мартына, Олег Дамбажык, Каң-Демир Монгуш, Анатолий Куулар база Анатолий Монгуш (дзюдо), Евгений Монгуш (самбо). Оларның ажылы – өөреникчилерни, аныяктарны спортче хаара тудары, шыырак спортчуларны белеткээри база аныяктарның кадык амыдыралче чүткүлүн көдүрери болур.
Амгы үеде школаның директору 1996 чылда уруглар хүрежин эгелээн Россияның алдарлыг тренери Виктор Монгушович Достай. Бо хүн школада спорттуң 7 хевири бар: хол бөмбүү, футбол, хостуг хүреш, дзюдо, сумо, бокс, кикбокс.
Хөйнүң оюннары
Хол бөмбүү 1951-1953 чылдарда суур бүрүзүнге нептереп, аныяктарның ынак оюну апарган. Баштайгы шыырак ойнакчыларга Торгалыгдан Элбек Шагдыр (Тумат), Узун-Буудай, Архимед Айыжы, Чаш-оол Айыр-Санаа (шупту Кыргыстар), Владимир Шарый-оол, Кончай Донгак, Херел-оол Седен-оол, Хандагайтыдан Семис Хертек, Владимир Ховалыг, Тыртынай Монгуш, Солчурдан Бавыштай Монгуш дээш өскелер-даа хамааржыр. Өвүрнүң бөмбүкчүлери 1963-1965 чылдарда республикага тергиидеп, бирги черни ап турганнар. Торгалыг совхозка 1965-1969 чылдарда “Урожай” спорт ниитилелиниң даргазы Очур-оол Донгактың удуртулгазы-биле чылдың-на Барыын-Хемчик кожууннуң “Большевик” совхозтуң спортчулары-биле эш-хууда ужуражылгаларны кылып, баскетбол, футбол, хөккей оюннарын сайзырадып, аныяктарны спортче сонуургалын хаара тудуп эгелээн.
Баскетболга шыырак ойнакчылар: Бабың-оол Монгуш, Кызыл-оол Бадыргы, Эрес-оол Меңниг-оол, Александр Достай дээш оон-даа өскелер. 1968 чылда өвүржүлер Тываның бирги чери дээш баскетбол маргылдаазынга бирги черни алганнар.
Хөккейге 1959-1962 чылдарның шыырак ойнакчыларынга Тыртынай, Бабынай, Очур-оол, Чыргал-оол Монгуштар, Архимед Айыжы, Кызыл-оол Тумат, Альберт Санчат-оол, Киим-оол Чавынчак, Чаш-оол Айыр-Санаа олар хамааржыр. Дараазында чылдарда Киим-оол биле Александр Донгак алышкылар, Орел Маадыр-оол, Дадар-оол Тумат, Николай Чараш-оол, Тумат-оол Бүрбү, Анатолий биле Сергей Кошкар-оол алышкылар. Сөөлүнде хөккей колдуунда Торгалыгга сайзырааш, 1983 чылда республиканың “Урожай” спорт ниитилелиниң бирги чери дээш маргылдаага төлептиг киришкеш, 3 дугаар шаңналдыг черни алганнар. Аңаа киришкен спортчулар: Херел-оол Седен-оол, Василий Балчырак, чаңгыс холдуг Иван Монгуш, Демир-оол Монгуш, Эрес-оол Саая, Миша Дамбажык, Валера Кенден, Хемер-оол Донгак, Валера Кызыл-оол дээш өскелер-даа.
Кожуунга спортту сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киирген башкылар: хол бөмбүүнге Элбек Шагдыр, Владимир Шарый-оол (Торгалыг), Кара-оол Саая (Саглы), ТР-ниң алдарлыг тренери Светлана Тотошева, Дмитрий Шарый-оол (Чаа-Суур), амгы үеде Надя Истомина (Хандагайты); баскетболга Эрес-оол Меңниг-оол; футболга Кончай Донгак, биче-футболга (футзал) Аян Түлүш дээш өскелер-даа.
Амгы үеде хол бөмбүүнге Өвүрнүң уруглар командазы 2025-2026 чылдарда республика маргылдаазынга шаңналдыг черлерже киргеннер (тренери Надя Истомина); бичии футболга (футзал) 2025 чылда школачы оолдар боттарының бөлүүнге республикага 1-ги база 2-ги черлерни алганнар (тренери Аян Түлүш).
Кожуунда хөгжүлдениң “Төрээн суурум”, “Төрээн кожуунум” деп хол бөмбүүнге чаңчыл болган маргылдаалары база Хандагайты школазының доозукчузу Сергей Даш-оолович Кууларның эгелээни “Төрээн школам” деп спартакиада чылдың-на бедик деңнелге эртип турары улуг чоргаарал.
Баштайгы мастерлер
Тывага спортчу хүрештерниң (грек-рим, хостуг, тыва хүреш) баштайгы секциязын 1 дугаар профтехучилищеге Павел Михаилович Петров эгелээн. Улаштыр 1958 чылда Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунга ССРЭ-ниң спорт мастери Изаил Хасанов хостуг хүреш секциязын чорудуп эгелээн.
Өвүр кожуунга хостуг хүрешти 60 чыл бурунгаар, 1966 чылда, Торгалыг школазынга физика башкызы Бүрбүжал Күр-Базырович Монгуш оолдарның сонуургалын оттурган. Түңнелинде 1968-1969 чылдарда башкының шыырак өөреникчилери: Василий Осурбай, Орел Калзың-оол, Валерий Донгак, Михаил Санаа, Тумат-оол Бүрбү школачыларның республика маргылдааларынга шаңналдыг черлерже кирип турган. Хандагайтыга 1968 чылда хөй-ниитижи тренер Владимир Мандан-Хорлуу эгезин салган. Сөөлүнде Москва хоорайның студентилер аразынга Тумат-оол Бүрбү шаңналче кирген база Владимир Мандан-Хорлуу 1-ги черни алгаш, Болгарияга студентилер аразынга делегей чергелиг маргылдаага киришкен. Өвүрден хостуг хүрешке ССРЭ-ниң баштайгы спорт мастерлери: Болат Чөкпек, Алексей Чамбал-оол, Сергей Мартына, Сергей Адыгжы, Олег Дамбажык, Мерген Ооржак, Дидим-оол Донгак, Виталий Дембирел. Хүрештиң 3 хевиринге Россияның спорт мастери (хостуг, грек-рим, самбо) — Салим Сат. ССРЭ-ниң делегей чергелиг спорт мастери, СНГ чурттарының чемпионадынга 2 катап мөңгүн медаль эдилекчизи Орлан Монгуш. Россияның делегей чергелиг спорт мастери (Россияның 2002 чылда чемпиону) Аян-оол Ондар. Россияның алдарлыг спорт мастери Европаның 3 дакпыр чемпиону, делегей чемпионадынга 2 катап мөңгүн медаль эдилекчизи, 2004 чылда Олимпий оюнунга 5-ки черни алган Лориса Ооржак. Делегей чергелиг шииткекчилер база Тыва Республиканың алдарлыг тренерлери: Мерген Ооржак, Меңги Санаа. Бүгү-россия чергелиг шииткекчи Сат-Ок Кенден, ТР-ниң алдарлыг тренерлери база бүгү Россия чергелиг шииткекчилер Эртине-Маадыр Донгак, Айдың Достай.
Кыс уруглар хүрежин 30 чыл бурунгаар, 1996 чылда, Хандагайтыга Россияның алдарлыг тренери Виктор Монгушович Достай эгезин салган. Амгы үеде хостуг база самбо хүрештерде 40 хире спорт мастерлери бар. Оларның аразындан 40 хире элээди оолдар, уруглар Россияның тиилекчилери болган. Кыс уруглар хүрежиниң шыырактары: Лориса Ооржак, Айлаана Куулар, Буяна Куулар, Ангелина Монгуш, Чаяна Монгуш, Солаңгы Донгак, Чойгаана Тумат. Амгы үеде хостуг база херээжен хүреш маргылдааларын сумулар аайы-биле эрттирери чаңчыл болган.
Самбо хүрешке баштайгы орук изекчизи — композитор Батый Кенеш. ССРЭ-ниң баштайгы спорт мастерлери: Болат Чөкпек, Анатолий Монгуш, Евгений Монгуш (шупту Солчур оолдары). ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидат, Забайкалье шериг округунуң чемпиону Валерий Кенден (Торгалыг). Россияның спорт мастерлери: Самир Сат (Торгалыг), Түмер Ондар (Солчур). Россияның самбо биле дзюдога спорт масте- ри — Темир Монгуш.
Сумо хүрештиң шыырактары: Россияның делегей чергелиг 2 спорт мастери Сайын-Белек Түлүш биле Андрей Монгуш. Россияның спорт мастерлеринге Чаян Донгак, Сайын-Белек Дүвендей, Буянмаа Куулар, Күдер Дун, Айдыс Монгуш, Ким Седен-оол, Салим Седен-оол, Алина Шойдан.
Бокс, кикбокс база ММА-ның хөгжүлдези
Тывага бокстуң эгезин 1947 чылда Кызылга ССРЭ-ниң 1936 чылда чемпиону Александр Пахович Ларин салган. Өвүрге эң баштай боксёр башкы Даңгай-оол Донгак 1959 чылда Торгалыг школазынга өөреникчилерниң сонуургалын оттурган. Өөреникчилериниң аразындан шыырак боксёр башкылар үнген: Андрей Базыр-оол, Алексей Тевек, эртемден Чүргүй-оол Доржу башкызының ажылын уламчылааннар. Оларның өөреникчилери: Василий Монгуш, Алексей Базыр-оол, Борис Доржу, Анатолий Дамдын, Борис Баазан, Вячеслав Баазан, Владимир Кончук, Хеймер-оол Донгак база Сергей биле Юрий Түлүш (алышкылар) хамааржырлар.
Хандагайтыга 1976 чылда Сергей Очур, Владимир Кончук база Александр (Сарыг) Кууларның хостуг залдарга оолдарның сонуургалын оттуруп өөредип турган. 1984 чылдан тура хөй-ниитижи тренер, бокска спорт мастеринге кандидат Семён Дажы-Серенович Монгуш бокс секциязын ажыткаш, спортка ынак оолдарны өөредип эгелээн. Өөреникчилериниң аразындан баштайгы спорт мастеринге кандидат Вадим Балчыырак 1986 чылда РСФСР-ниң элээди оолдар аразынга 1-ги черни алган. Ол-ла чылын Минусинск хоорайга И.М. Киров аттыг турнирге Оолак Сат чемпион болган. Хандагайтыга 1994 чылдарда бокска база кикбоксингиге республика болгаш Россия чергелиг маргылдаалар каш удаа эрткилээн. Ол маргылдааларның удуртукчузу Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның күш-культура болгаш спорттуң тергиини, делегей чергелиг шииткекчи Семен Дажы-Серенович Монгуш.
(Уланчылыг)
Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
